Adhyaya 209: Description of the Greatness of the Pativratā (Marital Fidelity and Ethical Devotion)
Pativratāmāhātmya-varṇana
Ethical-Discourse / Social Conduct (Strīdharma, Gṛhastha-ethics)
वराहपुराणाच्या उपदेशपर चौकटीत (वराह–पृथ्वी ही पार्श्वभूमी) एक उपसंवाद येतो. नारद यमाला विचारतात—विशेषतः कृष्णभक्तांना ‘उत्तम गती’ कशी मिळते? यम सांगतात की नियम, तप, उपवास, दान इत्यादी बाह्य साधना गौण; मुख्य साधन पतिव्रता-धर्म आहे—पत्नीने पतीच्या हिताशी, वाणीशी व दैनंदिन दिनचर्येशी जागरूकपणे जुळवून घेणे. अशी निष्ठा ‘मृत्यूचे दार पाहत नाही’ असे वारंवार म्हटले आहे; शौचाचार, घरमार्जन, संयम व गृहस्थ-शिस्त यांना नैतिक परिवर्तन घडविणारी साधना मानून समाजस्थैर्य व पृथ्वीच्या संतुलनाशी त्याचा सूचक संबंध दाखविला आहे।
Speakers
Key Concepts
Shlokas in Adhyaya 209
Verse 1
अथ पतिव्रतामाहात्म्यवर्णनम् ॥ नारद उवाच ॥ कर्मणा केन राजेन्द्र तपसा वा तपोधनाः ॥ उत्तमां च गतिं यान्ति कृष्णवासः प्रशंस मे ॥
आता पतिव्रतांच्या माहात्म्याचे वर्णन आरंभ होते. नारद म्हणाले—हे राजेंद्र! कोणत्या कर्माने किंवा कोणत्या तपाने तपोधन ऋषी उत्तम गतीला जातात? हे कृष्णवास, माझ्यासाठी याचे वर्णन करून प्रशंसा कर।
Verse 2
एवमुक्तस्तु धर्मात्मा नारदेनाब्रवीत्तदा ॥ यम उवाच ॥ न तस्य नियमो विप्र तपो नैव च सुव्रत ॥
नारदाने असे म्हटल्यावर धर्मात्म्याने तेव्हा उत्तर दिले. यम म्हणाले—हे विप्र, त्या (उत्तम गती)साठी ना नियम आहे, ना तप आहे, हे सुव्रत।
Verse 3
उपवासो न दानं वा न देवो वा महामुने ॥ यादृशी तु भवेद्विप्र शृणु तत्त्वं समासतः ॥
हे महामुने! ना उपवास, ना दान, ना (केवळ) देवपूजा. हे विप्र, जसा आचार असावा त्याचे तत्त्व संक्षेपाने ऐक।
Verse 4
प्रसुप्ते या प्रस्वपिति जागर्ति विबुधे स्वयम् ॥ भुङ्क्ते तु भोजिते विप्र सा मृत्युम् जयति ध्रुवम् ॥
जी स्त्री पती झोपल्यावर झोपते, तो जागा झाल्यावर स्वतः जागते आणि तो जेवून झाल्यावरच जेवते—हे विप्र—ती निश्चयाने मृत्यूवर विजय मिळविते।
Verse 5
मौने मौना भवेद्या तु स्थिते तिष्ठति या स्वयम् ॥ सा मृत्युम् जायते विप्र नान्यत्पश्यामि किञ्चन ॥
पती मौन असेल तेव्हा जी मौन राहते आणि तो उभा राहिला तर जी स्वतः उभी राहते—हे विप्र—ती मृत्यूवर विजय मिळविते; याखेरीज मला काहीच दिसत नाही।
Verse 6
एकदृष्टिरेकमना भर्त्तुर्वचनकारिणी ॥ तस्या बिभीमहे सर्वे ये तथान्ये तपोधन ॥
जिची दृष्टी एक, मन एक आणि जी पतीचे वचन पाळते—हे तपोधन—अशा स्त्रीबद्दल आम्ही सर्व, तसेच इतर तपस्वीही, आदरयुक्त भयाने थरथरतो।
Verse 7
देवानामपि सा साध्वी पूज्या परमशोभना ॥ भर्त्रा चाभिहिता यापि न प्रत्याख्यायिनी भवेत् ॥
ती साध्वी स्त्री देवांमध्येही पूज्य व परम शोभायमान आहे; आणि पतीने संबोधिले तरी तिने त्याचे वचन नाकारणारी होऊ नये।
Verse 8
वर्त्तमानापि विप्रेन्द्र प्रत्याख्यातापि वा सदा ॥ न दैवतं सम्प्रयाति पत्युर्न्यं कदाचन ॥
हे विप्रेंद्र, ती जरी (पतीपासून) वेगळी राहात असली किंवा सतत नाकारली जात असली, तरीही ती कधीही पतीखेरीज अन्य कोणत्याही ‘दैवत’ाकडे वळत नाही।
Verse 9
सा न मृत्युमुखं याति एवं या स्त्री पतिव्रता ॥ एवं या तु भवेद्नित्यं भर्त्तुः प्रियहिते रता ॥
जी स्त्री पतिव्रता आहे ती मृत्युमुखी जात नाही. जी नेहमी पतीच्या प्रिय व हितकारक कार्यात रत असते, तीच अशी मानली जाते.
Verse 10
एष माता पिता बन्धुरेष मे दैवतं परम् ॥ एवं शुश्रूषते या तु सा मां विजयते सदा ॥
तो माझ्यासाठी माता, पिता आणि बंधु आहे; तोच माझे परम दैवत आहे. जी स्त्री अशा प्रकारे पतीची शुश्रूषा करते, ती मला सदा जिंकते (श्रेष्ठ ठरते).
Verse 11
पतिव्रता तु या साध्वी तस्यां चाहं कृताञ्जलिः ॥ भर्तारमनुध्यायन्ती भर्तारमनुगच्छती ॥
जी साध्वी पतिव्रता आहे, तिला मीही हात जोडून वंदन करतो. ती पतीचे चिंतन करीत पतीच्या मागे चालते.
Verse 12
भर्तारमनुशोचन्ती मृत्युद्वारं न पश्यति ॥ गीतवादित्रनृत्यानि प्रेक्षणीयान्यनेकशः ॥
पतीसाठी व्याकुळ/विलाप करणारी ती मृत्युद्वार पाहत नाही. गीते, वाद्ये व नृत्ये—अनेक प्रकारची पाहण्याजोगी करमणूक—
Verse 13
न शृणोति न पश्येद्या मृत्युद्वारं न पश्यति ॥ स्नान्ती च तिष्ठती वापि कुर्वन्ती वा प्रसाधनम् ॥
जी (अशी करमणूक) न ऐकते, न पाहते—ती मृत्युद्वार पाहत नाही. ती स्नान करत असो, उभी असो, किंवा प्रसाधन करत असो—
Verse 14
नान्यं या मनसा पश्येन्मृत्युद्वारं न पश्यति ॥ देवतार्चयन्तं वा भुज्यमानमपि द्विज ॥
जी स्त्री मनाने दुसऱ्या पुरुषाकडे पाहत नाही, ती मृत्यूचे द्वार पाहत नाही. पती देवतांची पूजा करीत असो वा भोजन करीत असो, हे द्विज।
Verse 15
पतिं न त्यजते चित्तान्मृत्युद्वारं न पश्यति ॥ भानौ चानुदिते वापि उत्थाय च तपोधन ॥
जी स्त्री चित्ताने पतीला सोडत नाही, ती मृत्यूचे द्वार पाहत नाही. आणि सूर्य न उगवतानाही उठून, हे तपोधन।
Verse 16
गृहं मार्जयते नित्यं मृत्युद्वारं न पश्यति ॥ चक्षुर्देहश्च भावश्च यस्या नित्यं सुसंवृतम् ॥
जी स्त्री नित्य घर स्वच्छ करते, ती मृत्यूचे द्वार पाहत नाही. जिचे नेत्र, देह आणि भाव सदैव उत्तमरीत्या संयमित असतात।
Verse 17
शौचाचारसमायुक्ता सापि मृत्युम् न पश्यति ॥ भर्तुर्मुखं प्रपश्येद्या भर्त्तुश्चित्तानुसारिणी ॥
शुचिता व सदाचाराने युक्त तीही मृत्यू पाहत नाही. जी पतीचे मुख पाहते आणि पतीच्या चित्तानुसार वागते।
Verse 18
वर्तते च हिते भर्त्तुर्मृत्युद्वारं न पश्यति ॥ एवं कीर्त्तिमतां लोके दृश्यन्ते दिवि देवताः ॥
जी स्त्री पतीच्या हितासाठी वागते, ती मृत्यूचे द्वार पाहत नाही. अशा रीतीने कीर्तिमान लोक जगात तसेच दिसतात, जसे स्वर्गात देवता।
Verse 19
मया तस्मात्तु विप्रर्षे यथावृत्तं यथाश्रुतम् ॥ गुह्यमेतत्ततो दृष्ट्वा पूजयामि पतिव्रताः ॥
म्हणून, हे विप्रर्षे, जे घडले तसे आणि जे ऐकले तसे मी सांगितले आहे। हे गूढ उपदेश जाणून मी पतिव्रता स्त्रियांचे पूजन करतो।
Verse 20
अनुवेष्टनभावेन भर्त्तारमनुगच्छति ॥ सा तु मृत्युमुखद्वारं न गच्छेद्ब्रह्मसम्भव ॥
सेवाभावाने आणि दृढ संगतीने ती पतीचा अनुगमन करते। पण, हे ब्रह्मसम्भव, ती मृत्यूच्या मुखरूप द्वाराकडे जात नाही।
Verse 21
मानुषाणां च भार्या वै तत्र देशे तु दृश्यते ॥ कथितैव पुरा विप्र आदित्येन पतिव्रता ॥
आणि मनुष्यांची पत्नीही त्या प्रदेशात दिसते. हे विप्र, पूर्वी आदित्याने (सूर्याने) पतिव्रतेचे वर्णन केले होते.
Inside Adhyaya 209
How it unfolds
- Where it opens
Within the broader Varāha–Pṛthivī didactic atmosphere, the chapter shifts into a subsidiary moral-theological inquiry: Nārada approaches Yama to ask what truly leads beings—especially Kṛṣṇa-bhaktas—to an uttamā gati (highest post-mortem destination).
- Central event
Yama answers by de-centering external markers of religiosity (niyama, tapas, upavāsa, dāna) and elevating pativratā-dharma as a decisive ethical discipline: a wife’s vigilant alignment with her husband’s welfare, speech, daily rhythms, and household order (śauca-ācāra, gṛha-mārjana), presented as spiritually potent and socially stabilizing.
- Climax resolution
The teaching culminates in the strong moral metaphor that the steadfast pativratā “does not see the door of death” (mṛtyu-dvāra): fidelity, restraint, and regulated domestic conduct are framed as transformative power that overrides the need for conspicuous austerity and secures superior destiny.
Geographical context
No explicit toponyms or river systems are named in the supplied verses. The setting is primarily ethical and domestic rather than pilgrimage-geographical; the only contextual marker is cosmological/social (humans and devas) rather than locational.
Ritual instructions
- Primary RitualPativratā-ācāra as daily dharma (ethical-votive household discipline rather than a date-bound rite)
- BenefitAttainment of uttamā gati; moral power expressed as not ‘seeing’ the mṛtyu-dvāra (a metaphor for overcoming death’s claim through exemplary dharma and devotion).
The narrative frame
- Yama (in dialogue) within the Varāha Purāṇa’s overarching Varāha–Pṛthivī pedagogical settingNārada · Didactic, corrective, and ethically emphatic; prioritizes inner discipline and household virtue over external austerity
The emotional journey
- Dominant RasaŚānta (ethical serenity with dharma-centered gravity)
- Emotional ProgressionInquiry and uncertainty about the highest path → authoritative clarification by Yama → intensification into a strong promise/metaphor of death-transcendence → settling into a stable ethic of daily, quiet devotion and order.
Planning a pilgrimage
- Visit FeasibilityNot applicable as a tirtha-focused itinerary: the chapter is primarily domestic-ethical and does not specify a pilgrimage site; it is best ‘practiced’ as household discipline rather than visited as geography.
Frequently Asked Questions
The text prioritizes pativratā-dharma—steady, self-regulated marital fidelity and attention to a spouse’s welfare—over external ascetic markers such as fasting, donations, or formal vows. Yama’s response frames everyday ethical discipline (speech, attention, household order, and restraint) as a decisive cause of elevated post-mortem destiny and moral power.
No tithi, lunar phase, festival calendar, or seasonal timing is specified in the supplied verses. The only temporal cues are daily-routine markers (e.g., rising before sunrise and maintaining continual attentiveness), indicating an ethic of constant practice rather than date-bound ritual performance.
While it does not explicitly discuss rivers, forests, or land-management, it advances a Purāṇic logic in which social order and disciplined household life stabilize the human sphere that rests upon Pṛthivī. By emphasizing cleanliness (śauca), regulated domestic activity, and non-disruptive conduct, the chapter can be read as indirectly supporting terrestrial balance through norms that reduce disorder and promote sustainable household governance.
The chapter references Nārada (sage-messenger figure) and Yama (administrator of death and moral order). It also gestures to a prior exemplum associated with Āditya (the Sun) concerning a pativratā, but no royal genealogy or named human dynasty is provided in the supplied text.
Ask anything about Adhyaya 209 of the Varaha Purana
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Varaha Purana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.