Adhyaya 189: Section on the Origin and Procedure of Piṇḍa-Rites (Funerary Offerings) and Donor–Recipient Purification

Verse 1

अथ पिण्डकल्पोत्पत्तिप्रकरणम्॥ धरन्युवाच॥ श्रुतं श्राद्धं यथावृत्तं शौचाशौचांश्च सर्वशः॥ चतुर्णामपि वर्णानां प्रेतभोज्यं यथाविधि॥

आता पिंडकल्पोत्पत्तीचे प्रकरण। धरती म्हणाली—जसा श्राद्धाचा आचार आहे तसे मी ऐकले आहे, तसेच शौच-अशौचाचे सर्व प्रकारही; आणि चारही वर्णांसाठी विधिपूर्वक प्रेतभोज्य अन्नही (ऐकले आहे)॥

Verse 2

उत्पन्नं संशयं मेऽद्य भगवन् वक्तुमर्हसि॥ चातुर्वर्ण्येषु सर्वेषु दद्याद्दानं द्विजोत्तमे॥

आज माझ्या मनात संशय उत्पन्न झाला आहे; हे भगवन्, आपण सांगणे योग्य आहे. चारही वर्णांमध्ये, हे द्विजोत्तम, दान कोणाला द्यावे?॥

Verse 3

प्रतिगृह्णन्ति ये तत्र प्रेतभागं विशेषतः ॥ अनिष्टं गर्हितं तत्र प्रेतेन सह भोजनम्

जे तेथे विशेषतः प्रेतभाग स्वीकारतात, त्यांचे प्रेतासह भोजन करणे अनिष्ट व निंद्य मानले जाते॥

Verse 4

भुक्त्वा तेषां द्विजो देव मुच्यते केन कर्मणा ॥ कथं ते तारयिष्यन्ति दातारं पुरुषोत्तम

ते (अन्न) भुक्त्वा, हे देव, द्विज कोणत्या कर्माने दोषातून मुक्त होतो? आणि हे पुरुषोत्तम, ते दात्याचा उद्धार कसा करतील?

Verse 5

प्रणयात् स्त्रीस्वभावेन पृच्छामि त्वां जनार्दन ॥ एवमुक्तोऽपि भूम्या असौ शङ्खदुन्दुभिनिःस्वनः

स्नेहाने व स्त्रीस्वभावाप्रमाणे, हे जनार्दन, मी तुला विचारते. भूमीने असे म्हटले तरी, शंख-दुंदुभीसारखा निनाद करणारा तो (भगवान) उत्तर देण्यास उद्यत झाला.

Verse 6

वराहरूपी भगवान् प्रत्युवाच वसुन्धराम् ॥ श्रीवराह उवाच ॥ साधु भूमे वरारोहे यन्मां त्वं परिपृच्छसि

वराहरूपी भगवानांनी वसुंधरेला प्रत्युत्तर दिले. श्रीवराह म्हणाले— हे भूमे, सुशोभित नितंबे असलेल्या, तू मला विचारतेस हे उत्तम आहे.

Verse 7

कथयिष्यामि ते देवि तारयन्ति यथा द्विजाः ॥ भुक्त्वा तु प्रेतभोज्यानि ब्राह्मणो ज्ञानदुर्बलः

हे देवी, द्विज कसे तारतात ते मी तुला सांगतो. पण ज्ञानाने दुर्बल असा ब्राह्मण जर प्रेतांसाठी नियत अन्न भुक्त्वा करील,

Verse 8

विशोधनार्थं देहस्य उपवासं तु कारयेत् ॥ अहोरात्रोषितो भूत्वा विप्रो ज्ञानेन संयुतः

देहशुद्धीसाठी त्याने उपवास करावा. एक अहोरात्र (दिवस-रात्र) निराहार राहून, ज्ञानयुक्त तो विप्र (पुढील विधी करील).

Verse 9

पूर्वसन्ध्यां विनिर्वर्त्य कृत्वा चैवाग्नितर्पणम् ॥ तिलोहोमं प्रकुर्वीत शान्तिमङ्गलपाठकः

पूर्वसंध्या विधिपूर्वक करून आणि अग्नीत तर्पण-अर्घ्य अर्पण करून, शांती व मंगल मंत्रांचे पठण करीत तिळहोम करावा।

Verse 10

औदुम्बरे च पात्रे च कृत्वा शान्त्युदकानि च ॥ प्रोक्षयेच्च गृहं सर्वं यत्रातिष्ठत्स्वयं द्विजः

औदुंबर (उंबर) लाकडाच्या पात्रात शांत्युदक तयार करून, ज्या घरात तो द्विज स्वतः राहिला असेल त्या सर्व घरावर प्रोक्षण (शिंपडणे) करावे।

Verse 11

देवाश्चाग्निमुखाः सर्वे तर्पयित्वा विभागशः ॥ भूतानां च बलिं दद्याद् ब्राह्मणेभ्यश्च भोजनम्

अग्निमुख असलेल्या सर्व देवांना योग्य भागांनी तर्पण करून, भूतांसाठी बलि द्यावी आणि ब्राह्मणांना भोजन द्यावे।

Verse 12

एका गास्तु प्रदातव्या पापक्शयकरी तदा ॥ एवं तु कुरुते यश्च स याति परमां गतिम्

तेव्हा पापक्षय करणारी एक गाय दान द्यावी. जो असे करतो तो परम गतीला जातो।

Verse 13

प्रेतान्ने चोदरस्थे तु कालधर्ममुपागतः ॥ आकल्पं नरके घोरं वसमानः सुदुःखितः ॥

प्रेतान्न (पितरांसाठी अर्पिलेले अन्न) पोटात गेल्यास, तो मनुष्य योग्य काळी मृत्युधर्माला प्राप्त होतो; आणि तो आकल्प भयंकर नरकात वास करून अत्यंत दुःखी राहतो।

Verse 14

प्राप्नोति राक्षसत्वं वै ततो मुच्येत किल्बिषात् ॥ प्रायश्चित्तं तु कर्त्तव्यं दातृभोक्तृसुखावहम् ॥

तो निश्चयच राक्षसत्व प्राप्त करतो; त्यानंतर पापातून मुक्त होऊ शकतो. परंतु दाता व भोक्ता—दोघांच्या सुखकल्याणासाठी प्रायश्चित्त अवश्य करावे.

Verse 15

गोहस्त्यश्वधनादीनि सागरान्तानि माधवि ॥ प्रतिगृह्णन्ति ये विप्रा मन्त्रेण विधिपूर्वकम् ॥

हे माधवी! जे ब्राह्मण गायी, हत्ती, घोडे, धन इत्यादी—समुद्रपर्यंत पृथ्वीच्या दानापर्यंत—प्रतिग्रह करतात, ते मंत्रोच्चारांसह विधिपूर्वकच स्वीकारतात.

Verse 16

प्रायश्चित्तं चरेद्यस्तु स तारयति निश्चितम् । द्विजो ज्ञानॆन सम्पन्नो वेदाभ्यासरतः सदा ॥

जो प्रायश्चित्ताचे आचरण करतो, तो निश्चयच (इतरांचा) उद्धार करतो. ज्ञानसंपन्न व सदैव वेदाभ्यासात रत असा द्विजच असा कर्ता मानला आहे.

Verse 17

स तारयति चात्मानं दातारं नैव संशयः ॥ ब्राह्मणो नावमन्तव्यस्त्रिभिर्वर्णैर्धराधरे ॥

तो स्वतःलाही आणि दात्यालाही तारतो—यात संशय नाही. हे धराधर! तिन्ही वर्णांनी ब्राह्मणाचा अवमान करू नये.

Verse 18

दैवे च जन्मनक्षत्रे श्राद्धकाले च पर्वसु ॥ प्रेतकार्येषु सर्वेषु परीक्ष्य निपुणं द्विजम् ॥

दैवकर्मात, जन्मनक्षत्राच्या अनुष्ठानात, श्राद्धकाळी व पर्वकाळी—तसेच प्रेतकार्यांच्या सर्व विधींमध्ये—प्रथम परीक्षा करून निपुण द्विजाची निवड करावी.

Verse 19

क्षमायुक्तं च शास्त्रज्ञमहिंसायां रतं तथा ॥ एभिर्गुणैस्तु संयुक्तं ब्राह्मणं प्राप्य सत्वरः ॥

क्षमायुक्त, शास्त्रज्ञ आणि अहिंसेत रत—अशा गुणांनी युक्त ब्राह्मणाला त्वरेने प्राप्त करून (यथोचित कर्म करावे)।

Verse 20

दद्याद्दानानि विप्राय स वै तारयितुं क्षमः ॥ कुण्डगोलेषु यद्दत्तं निष्फलं तत्तु जायते ॥

विप्राला दान द्यावे; तोच खरोखर तारण्यास समर्थ आहे. पण कुण्ड किंवा गोल यांना दिलेले दान निष्फळ ठरते.

Verse 21

कुण्डगोलं प्रतिग्राही दातारं चाप्यधो नयेत् ॥ पित्र्ये कर्मणि चैकेन तु कुण्डं वा गोलकं तथा ॥

कुण्ड किंवा गोल असा प्रतिग्राही दात्यालाही अधोगतीकडे नेतो. आणि पितृकर्मात तर असा एकही कुण्ड किंवा गोलक (असला/नेमला) तरी (कर्माचा फलभंग होतो).

Verse 22

दृष्ट्वा तं पितरो यान्ति निराशा निरयं द्रुतम् ॥ दैवे कर्मणि चैवं तु तेषां दत्तं सुनिष्फलम् ॥

त्याला पाहून पितर निराश होऊन त्वरेने नरकाकडे जातात. तसेच देवकर्मातही, त्यांच्या हेतूने दिलेले दान पूर्णतः निष्फळ ठरते.

Verse 23

तस्माद्दानं न दातव्यमपात्राय यशस्विनि ॥ अत्रार्थे यत्पुरा वृत्तं तच्छृणुष्व वसुन्धरे ॥

म्हणून, हे यशस्विनी, अपात्राला दान देऊ नये. या विषयात, हे वसुंधरे, पूर्वी जे घडले ते ऐक.

Verse 24

अवन्तीविषये कश्चिद्राजा ह्यत्यन्तधार्मिकः ॥ नाम्ना मेधातिथिश्चैव मनुवंशविवर्धनः ॥

अवन्ती प्रदेशात एक राजा होता, जो अत्यंत धर्मनिष्ठ होता। त्याचे नाव मेधातिथी असून तो मनुवंशाची वृद्धी करणारा होता।

Verse 25

राज्ञः पुरोहितश्चासीच्छन्द्रशर्मा द्विजोत्तमः ॥ आत्रेयगोत्रे चोत्पन्नो वेदवादरतः सदा ॥

राजाचा पुरोहित चंद्रशर्मा नावाचा श्रेष्ठ ब्राह्मण होता। तो आत्रेय गोत्रात जन्मलेला असून सदैव वेदविचारात रत असे।

Verse 26

स राजा ब्राह्मणेभ्यश्च गा ददाति दिने दिने ॥ शतं दत्त्वा विधानॆन पृष्ठाद्भुङ्क्ते नराधिपः ॥

तो राजा ब्राह्मणांना रोजच्या रोज गायी दान देत असे। विधिपूर्वक शंभर गायी दान करून मग नृप भोजन करीत असे।

Verse 27

गते बहुतिथे काले राज्ञो मेधातिथेः पितुः ॥ श्राद्धस्य दिवसः प्राप्तो वैशाखे वरवर्णिनि ॥ विप्रानाह्वापयामास पितुर्वै श्राद्धकारणात् ॥

खूप काळ गेल्यावर, हे सुंदरवर्णे, वैशाख महिन्यात राजा मेधातिथीच्या पित्याच्या श्राद्धाचा दिवस आला. पित्याच्या श्राद्धासाठी त्याने ब्राह्मणांना बोलावले।

Verse 28

श्राद्धं कृत्वा तु विधिवत्पिण्डान्निर्वाप्य यत्नतः ॥ श्राद्धसंकल्पितं चान्नं विप्रेभ्यः प्रददौ बहु ॥

विधिपूर्वक श्राद्ध करून आणि यत्नाने पिंड अर्पण करून, श्राद्धसंकल्पित अन्न त्याने ब्राह्मणांना भरपूर प्रमाणात दिले।

Verse 29

तन्मध्ये ब्राह्मणः कश्चिद्गोलकोऽवस्थितस्तदा ॥ श्राद्धे संकल्पितं चान्नं तस्मै दत्तं विधानतः ॥

त्यांच्यामध्ये त्या वेळी ‘गोलक’ (अयोग्य) असा एक ब्राह्मण उपस्थित होता; श्राद्धासाठी संकल्पिलेले अन्न विधिपूर्वक त्यालाच देण्यात आले.

Verse 30

तेनैव श्राद्धदोषेण राज्ञस्तु पितरस्तदा ॥ स्वर्गाद्भ्रष्टावलम्बन्ते वने कण्टकसंयुते ॥

त्याच श्राद्ध-दोषामुळे त्या वेळी राजाचे पितर स्वर्गातून भ्रष्ट झाले आणि काट्यांनी भरलेल्या वनात लटकत राहिले.

Verse 31

क्षुत्पिपासार्दिता नित्यं क्रन्दन्ते च पुनः पुनः ॥ कदाचिद्दैवयोगेन राजा मेधातिथिः स्वयम् ॥

ते नित्य भूक-प्यासेने पीडित होऊन पुन्हा पुन्हा आक्रोश करीत. कधीतरी दैवयोगाने राजा मेधातिथी स्वतः (तेथे आला).

Verse 32

मृगयार्थं गतस्तत्र द्वित्रैः परिजनैर्वृतः ॥ तत्रावलम्बतो दृष्ट्वा तानपृच्छद्द्विजप्रियः ॥

तो शिकारासाठी तेथे गेला होता, दोन-तीन परिजनांनी वेढलेला. तेथे त्यांना लटकलेले पाहून, द्विजप्रिय राजा त्यांना विचारू लागला.

Verse 33

के भवन्तोऽत्र सम्प्राप्ता दशामेतां सुदुःखिताः ॥ केन कर्मविपाकेन भवन्तः कथयन्तु मे ॥

“तुम्ही कोण, जे येथे येऊन या अतिशय दुःखद अवस्थेत पडला आहात? कोणत्या कर्मविपाकाने असे झाले? मला सांगा.”

Verse 34

पितर ऊचुः ॥ अस्मद्वंशकरो नित्यं नाम्ना मेधातिथिः प्रभुः ॥ वयं तस्यैव पितरो नरकं गन्तुमुद्यताः ॥

पितर म्हणाले—‘मेधातिथी’ नावाचा प्रभू सदैव आमच्या वंशाचा प्रवर्तक आहे; तो आमचाच वंशज आहे. आम्हीच त्याचे पितर असून नरकास जाण्यास उद्यत आहोत.

Verse 35

तेषां तु वचनं श्रुत्वा राजा दुःखसमन्वितः ॥ उवाच तान्पितॄन्सर्वान्सान्त्वपूर्वमिदं वचः ॥

त्यांचे वचन ऐकून राजा दुःखाने व्याकुळ झाला. मग त्याने सर्व पितरांना सांत्वन देत हे वचन सांगितले.

Verse 36

मेधातिथिरुवाच ॥ मेधातिथिरहं नाम्ना भवन्तः पितरो मम ॥ केन वै कर्मदोषेण निरयं गन्तुमुद्यताः ॥

मेधातिथी म्हणाला—मी ‘मेधातिथी’ नावाचा आहे आणि तुम्ही माझे पितर आहात. कोणत्या कर्मदोषामुळे तुम्ही निरय (दंडस्थान) येथे जाण्यास उद्यत आहात?

Verse 37

तत्र दुःखं महद्भुक्त्वा पुनर्गच्छामहे दिवम् ॥ पुत्र त्वं चैव दाता च सर्वलोकहिते रतः ॥

तेथे महान दुःख भोगून आम्ही पुन्हा स्वर्गलोकात जाऊ. आणि हे पुत्रा, तू दाता आहेस व सर्व लोकांच्या हितासाठी तत्पर आहेस.

Verse 38

असंख्यातास्त्वया दत्ता गावः सुबहुदक्षिणाः ॥ तेन पुण्येन गच्छामः स्वर्गं ह्यतिसुखप्रदम् ॥

तू असंख्य गायी पुष्कळ दक्षिणेसह दान दिल्यास. त्या पुण्यामुळे आम्ही स्वर्गाला जातो, जो अत्यंत सुखदायक आहे.

Verse 39

तत्र चान्नं न विद्येत येन तृप्तिर्भविष्यति ॥ पुनः श्राद्धं त्वया कार्यं पितॄणां तृप्तिदायकम् ॥

तेथे तृप्ती होईल असे अन्न उपलब्ध नाही. म्हणून पितरांना तृप्ती देणारे श्राद्ध तुला पुन्हा करावे लागेल.

Verse 40

तेषां तु वचनं श्रुत्वा मेधातिथिरगाद्गृहम् ॥ आहूय चन्द्रशर्माणं गुरुं वचनमब्रवीत् ॥

त्यांचे वचन ऐकून मेधातिथी घरी गेला. मग गुरु चंद्रशर्मांना बोलावून तो हे वचन म्हणाला.

Verse 41

इत्युक्तमात्रे वचने चन्द्रशर्मा पुरोहितः ॥ आहूतवान्द्विजान्सर्वान्वेदपाठकृतश्रमान् ॥

हे वचन उच्चारताच पुरोहित चंद्रशर्मांनी वेदपाठात परिश्रम करणाऱ्या सर्व द्विजांना बोलावले.

Verse 42

साधून्क्षान्तान्कुलीनांश्च सुशीलान्मानवर्जितान् ॥ राज्ञा तु कारयामास श्राद्धं विधिविदां वरः ॥

विधिज्ञांमध्ये श्रेष्ठ असलेल्या त्याने राजाकडून श्राद्ध करवून घेतले—क्षमाशील, कुलीन, सुशील व अहंकाररहित साधुजनांना घेऊन.

Verse 43

कृते श्राद्धे ततः पश्चात्पिण्डान्निर्वाप्य यत्नतः ॥ ब्राह्मणान्भोजयामास दक्षिणाभिः प्रपूज्य च ॥

श्राद्ध झाल्यानंतर त्याने काळजीपूर्वक पिंड अर्पण करून ब्राह्मणांना भोजन घातले आणि दक्षिणा देऊन त्यांचा यथोचित सत्कार केला.

Verse 44

मेधातिथिरुवाच ॥ चन्द्रशर्मन् पुनः श्राद्धं करिष्ये पितुरद्य वै ॥ आहूयन्तां द्विजाः सर्वे कुण्डगोलकवर्जिताः ॥

मेधातिथी म्हणाले— “चंद्रशर्मन्, आज मी पित्याचे श्राद्ध पुन्हा करीन. कुंड व गोलक म्हणून ओळखले जाणारे वर्ज्य करून सर्व द्विजांना आमंत्रित करा.”

Verse 45

पश्चाद्विसर्जयामास स्वयं तु बुभुजे नृपः ॥ भुक्त्वा पुनर्वनं गत्वा दृष्टवांश्च स्वकान्पितॄन् ॥

त्यानंतर त्याने अतिथींना निरोप दिला आणि राजा स्वतः भोजन करू लागला. भोजन करून तो पुन्हा वनात गेला व आपल्या पितरांचे दर्शन घेतले.

Verse 46

ऊचुर्विनयसंपन्नाः प्रीतिपूर्वमिदं वचः ॥ स्वस्ति तेऽस्तु गमिष्यामः स्वर्गलोकं प्रति प्रभो ॥

विनयशील होऊन त्यांनी प्रेमपूर्वक म्हटले— “तुमचे कल्याण असो. हे प्रभो, आम्ही स्वर्गलोकाकडे प्रस्थान करीत आहोत.”

Verse 47

तयोर् दत्तं तु यच्छ्राद्धं निष्फलं तत्स्मृतं बुधैः ॥ दैवे कर्मणि दिव्ये च ब्राह्मणो नैव लभ्यते ॥

त्या दोघांना दिलेले श्राद्ध पंडितांनी निष्फळ मानले आहे; कारण दैवकर्म व दिव्य/पवित्र कर्मात त्यायोगे योग्य ब्राह्मण (ग्राही) मिळत नाही.

Verse 48

सङ्कल्पयित्वा चान्नं तु गोभ्यो देयं यथाविधि ॥ गवामभावे नद्यां वा क्षिपेदन्नं प्रयत्नतः ॥

अन्नाचा संकल्प करून विधिपूर्वक ते गायींना द्यावे; गायी उपलब्ध नसतील तर प्रयत्नपूर्वक ते अन्न नदीत अर्पण/टाकावे.

Verse 49

अपात्राय न दातव्यं नास्तिकाय गुरुद्रुहे ॥ गोलकाय न दातव्यं कुण्डाय च विशेषतः ॥

अपात्रास दान देऊ नये, नास्तिकास व गुरुद्रोहीसही देऊ नये। गोलकास दान देऊ नये, आणि विशेषतः कुण्डास तर मुळीच नये।

Verse 50

इत्युक्त्वा पितरः सर्वे गताः स्वर्गाय भामिनि ॥ मेधातिथिरपि प्रायात्स्वपुरं ब्राह्मणैर्वृतः ॥

असे बोलून, हे सुंदरी, सर्व पितर स्वर्गास गेले. मेधातिथीही ब्राह्मणांनी वेढलेला आपल्या नगराकडे निघून गेला.

Verse 51

यदुक्तं पितृभिः सर्वं तच्छकार मुदायुतः ॥ तस्मात्ते कथितं देवि एकोऽपि ब्राह्मणोत्तमः ॥

पितरांनी जे काही सांगितले होते ते सर्व त्याने आनंदाने पूर्ण केले. म्हणून, हे देवी, तुला सांगितले आहे की एकही उत्तम ब्राह्मण निर्णायक ठरतो.

Verse 52

संतारयति दुर्गेभ्यो विषमेभ्यो न संशयः ॥ एकोऽपि तारितुं शक्तो यथा नावा महज्जलम् ॥

तो संकटांतून व दुर्गम वाटांतून पार नेतो—यात संशय नाही. जशी एक नाव मोठे जल पार करते, तसा एकटाही पार लावण्यास समर्थ असतो.

Verse 53

तस्माद्दानं प्रदातव्यं ब्राह्मणाय वसुन्धरे ॥ देवासुरमनुष्याणां गन्धर्वोरगरक्षसाम्

म्हणून, हे वसुंधरे, ब्राह्मणास दान अवश्य द्यावे; देव, असुर, मनुष्य, गंधर्व, उरग (नाग) आणि राक्षस यांच्यातही ही परंपरा मान्य आहे.

Verse 54

इदानीं च त्वया कार्यमस्मद्धितमनुत्तमम् ॥ गोलकाय न दातव्यं दैवं पित्र्यमथापि वा

आता तू आमच्या परम हिताचे कार्य करावे. देवांस वा पितरांस उद्देशून केलेले अर्पण ‘गोलक’ला देऊ नये.

Verse 55

प्राक्स्रोतसं नदीं गत्वा स्नानं कृत्वा विधानतः ॥ पञ्चगव्यं ततः पीत्वा मधुपर्केण संयुतम्

पूर्ववाहिनी नदीकाठी जाऊन विधिपूर्वक स्नान केले. नंतर मधुपर्कयुक्त पंचगव्य प्राशन केले.

Verse 56

वेदविद्याव्रतस्नातं बहुधर्मनिरन्तरम् ॥ शीलयुक्तं सुसन्तुष्टं धर्मज्ञं सत्यवादिनम्

जो वेद, विद्या व व्रतांमध्ये स्नात (दीक्षित/योग्य) आहे; अनेक धर्मपालनात अखंड स्थिर आहे; शीलवान, संतुष्ट, धर्मज्ञ व सत्यवादी आहे.

Verse 57

आगतान्ब्राह्मणान्दृष्ट्वा मेधातिथिरकल्मषः ॥ विप्रान्नत्वा गुरुं चैव श्राद्धारम्भमथाकरोत्

आलेले ब्राह्मण पाहून निष्कलंक मेधातिथीने विप्रांना व आपल्या गुरूंनाही नमस्कार केला आणि मग श्राद्धाचा आरंभ केला.

Verse 58

पितर ऊचुः ॥ श्राद्धं संकल्पितं चान्नं दत्तं तद्गोलकाय वै ॥ तेनैव कर्मदोषेण नरकं गन्तुमुद्यताः

पितर म्हणाले—“श्राद्धाचा संकल्प केला आणि अन्नदानही झाले; पण ते खरेच ‘गोलक’ला दिले गेले. त्या कर्मदोषामुळे आम्ही नरकास जाण्यास उद्यत आहोत.”

Verse 59

हृष्टान्पुष्टान्बलैर्युक्तान्राजा तु मुमुदे भृशम् ॥ दृष्ट्वा तु पितरश्चैव राजानं पितृवत्सलम्

ते हर्षित, पुष्ट व बलयुक्त आहेत असे पाहून राजा अत्यंत आनंदित झाला. आणि पितृवत्सल, पितरांवर प्रेम करणारा राजा पाहून पितरही प्रसन्न झाले.

Verse 60

सर्वे श्राद्धं करिष्यन्ति निमिप्रभृतयो धरे ॥ मासे मासे च वै पश्चात्पितृपक्षे तपोधनाः

हे धरा! निमि इत्यादी सर्वजण श्राद्ध करतील. त्यानंतर तपोधन जन मासोमास आणि पितृपक्षातही श्राद्ध करतील.