Adhyaya 190: Determinative Exposition on Śrāddha and the Pitṛyajña (Ancestral Offering)

Verse 1

अथ श्राद्धपितृयज्ञनिश्चयप्रकरणम् ॥ धरण्युवाच ॥ देवमानुषतिर्यक्षु प्रेतेषु नरकेषु च ॥ आयान्ति जन्तवः केचिद्भूत्वा गच्छन्ति चापरे

आता श्राद्ध व पितृयज्ञ-निश्चय प्रकरण. धरणी म्हणाली—देव, मनुष्य, तिर्यक्, प्रेत आणि नरकांतही काही जीव येतात; आणि काही त्या अवस्थेत होऊन पुढे निघून जातात.

Verse 2

स्वप्नोपममिमं लोकं ह्यात्मकर्म शुभाशुभम् ॥ वर्तते तिष्ठते देव तव मायाबलैर्जगत्

हा लोक स्वप्नासारखा आहे; येथे स्वतःचे शुभ-अशुभ कर्मच कार्य करते. हे देव! तुझ्या मायाबलाने जगत चालते व टिकून राहते.

Verse 3

क एते पितरो देव श्राद्धं भोक्ष्यन्ति योगतः ॥ आत्मकर्मवशाल्लोके गतिः पञ्चसु वर्तते ॥

हे देव! योग्य विधीने श्राद्धाचा भोग घेणारे ते पितर कोण आहेत? या लोकी स्वतःच्या कर्मवशाने जीवाची गती पाच प्रकारे चालते.

Verse 4

कथं तं पिण्डसङ्कल्पं मासे मासे नियोजयेत् ॥ के भवन्ति च भोक्तारः श्राद्धे पिण्डान्पितृक्रियाः ॥

तो मासिक पिंड-संकल्प महिनोन्महिना कसा करावा? आणि श्राद्धात भोक्ता कोण असतात—ज्यांच्यासाठी पिंड व पितृकर्मे केली जातात?

Verse 5

निश्चयं श्रोतुमिच्छामि परं कौतूहलं हि मे ॥ पृथिव्या एवमुक्तस्तु देवो नारायणो हरिः ॥

मला निश्चित निर्णय ऐकायचा आहे; कारण माझे कुतूहल फार आहे. पृथ्वीने असे म्हटल्यावर देव नारायण हरि उत्तर देण्यास सिद्ध झाले.

Verse 6

वराहरूपी भगवान्प्रत्युवाच वसुन्धराम् ॥ श्रीवराह उवाच ॥ साधु भूमे वरारोहे सर्वधर्मव्यवस्थिते ॥

वराहरूपी भगवानांनी वसुंधरेला प्रत्युत्तर दिले. श्रीवराह म्हणाले—“साधु, हे भूमे, हे श्रेष्ठे, सर्वधर्मव्यवस्थेत स्थिर असणाऱ्या!”

Verse 7

कथयिष्यामि ते देवि यन्मां त्वं परिपृच्छसि ॥ ये ते भवन्ति भोक्तारः पितृयज्ञेषु माधवि ॥

हे देवि! तू मला जे विचारतेस ते मी तुला सविस्तर सांगीन. हे माधवि! पितृयज्ञांत तुझे भोक्ता कोण असतात ते ऐक.

Verse 8

पिता पितामहश्चैव तथैव प्रपितामहः ॥ क्रियते पिण्डसङ्कल्पो मासे ह्येकदिने तथा ॥

पिता, पितामह आणि प्रपितामह—यांच्यासाठीच पिंड-संकल्प केला जातो; आणि तो महिन्यात एका दिवशी केला जातो.

Verse 9

ज्ञात्वा नक्षत्रसंयोगं पितृपक्षे ह्युपागते ॥ तिथिं पर्वं विजानीयाद्येषु दत्तं महत्फलम् ॥

पितृपक्ष आला असता नक्षत्रसंयोग जाणून, ज्या तिथी व पर्वकाळी दिलेले दान महान फल देते, त्या तिथी-पर्वांचा यथार्थ निर्णय करावा।

Verse 10

केचिद्यजन्ति यज्ञं वै ब्रह्मयज्ञं द्विजातयः ॥ केचिद्यजन्ति सुभगे देवयज्ञं हुताशने ॥

काही द्विज ब्रह्मयज्ञ नावाचा यज्ञ करतात; आणि काही, हे सुभगे, हुताशन अग्नीत आहुती देऊन देवयज्ञ करतात।

Verse 11

केचिच्च भूतयज्ञेन वर्त्तयन्ति सुमध्यमे ॥ केचिन्मनुष्ययज्ञेन पूजयन्ति गृहाश्रमे ॥

काही, हे सुमध्यमे, भूतयज्ञाने आपला धर्माचार चालवतात; आणि काही गृहाश्रमात मनुष्ययज्ञाने (अतिथी इत्यादींची) पूजा करतात।

Verse 12

पितृयज्ञं च भो देवि शृणु वक्ष्यामि निश्चयम् ॥ ये यजन्ति वरारोहे क्रतूनेकशतैरपि ॥

आणि हे देवि, पितृयज्ञ ऐक; मी त्याचा निश्चित निर्णय सांगतो—हे वरारोहे, जे शेकडो क्रतूही करतात त्यांच्याविषयीसुद्धा।

Verse 13

सर्वे ते मयि वर्तन्ते सत्यमेतद्ब्रवीमि ते ॥ अग्निर्मुखं च देवानां हव्यकव्येषु माधवि ॥

ते सर्व माझ्यातच वर्ततात—हे सत्य मी तुला सांगतो. हे माधवी, हव्य व कव्य (देव व पितृ आहुती) यांमध्ये अग्नीला देवतांचे ‘मुख’ म्हटले जाते।

Verse 14

उत्तरोग्निरहं चैव दक्षिणाग्निरहं तथा ॥ अहम् आहवनीयोऽग्निः सर्वयज्ञेषु सुन्दरि ॥

मीच उत्तराग्नी आहे आणि मीच दक्षिणाग्नीही आहे। हे सुंदरी, सर्व यज्ञांत मीच आहवनीय अग्नी आहे।

Verse 15

पावनः पावकश्चैव अहमेव व्यवस्थितः ॥ सर्वेष्वेव तु कार्येषु देवसत्रेषु माधवि ॥

पावन आणि पावक अग्नी म्हणून मीच एकटा प्रतिष्ठित आहे। हे माधवी, सर्व कार्यांत व देवसत्रांतही मीच आहे।

Verse 16

वैश्वदेवे नियुञ्जीत ब्रह्मचारी शुचिः सदा ॥ भिक्षुको देवतीर्थेषु वानप्रस्थो यतिस्तथा ॥

वैश्वदेव विधीत सदा शुचि ब्रह्मचारी नेमावा। देवतीर्थांत भिक्षुकास, तसेच वानप्रस्थ व यतीलाही (नेमावे)।

Verse 17

एतान्न भोजयेच्छ्राद्धे देवतीर्थेषु पूजयेत् ॥ व्रतस्थान्संप्रवक्ष्यामि श्राद्धमर्हन्ति ये द्विजाः ॥

श्राद्धात यांना भोजन देऊ नये; देवतीर्थांत मात्र त्यांचा पूजन-सन्मान करावा। आता व्रतस्थ—श्राद्धास पात्र असे द्विज—मी सांगतो।

Verse 18

उत्तमो गृहसन्तुष्टः क्षान्तो दान्तो जितेन्द्रियः ॥ उदासीनः सत्यसन्धः श्रोत्रियो धर्मपाठकः ॥

उत्तम तो तोच, जो गृहस्थाश्रमात संतुष्ट—क्षमाशील, दमनशील, जितेन्द्रिय; उदासीन, सत्यनिष्ठ, श्रोत्रिय व धर्मपाठक असतो।

Verse 19

दत्त्वा हुताशनायादौ देवतीर्थेषु सुन्दरि ॥ मुखेषु पश्चाद्ब्राह्मणस्य पित्रे दद्याद्यथाविधि ॥

हे सुंदरी! देवतीर्थांमध्ये प्रथम हुताशन (अग्नी) यास अर्पण करून, नंतर विधिपूर्वक ब्राह्मणरूपी ‘मुखां’ना आणि त्यानंतर पितरांना (श्राद्धग्राही) दान द्यावे।

Verse 20

चतुर्णामेव वर्णानां यद्यथा श्राद्धमर्हति ॥ तथा विधिः प्रयोक्‍तव्यः पितृयज्ञेषु सुन्दरि ॥

हे सुंदरी! चारही वर्णांना ज्या प्रकारे श्राद्ध योग्य ठरते, त्याच प्रकारची विधी पितृयज्ञांमध्येही लागू करावी।

Verse 21

यन्न पश्यन्ति ते भोज्यं श्वानः कुक्कुटसूकराः ॥ ब्राह्मणाश्चाप्यपांक्तेया नराः संस्कारवर्जिताः ॥

श्राद्धाचे भोज्य कुत्रे, कोंबडे व डुकरे यांनी पाहू नये; तसेच पंक्तीत बसण्यास अयोग्य ब्राह्मण आणि आवश्यक संस्कारांपासून वंचित पुरुष—अशांची उपस्थिती श्राद्धभोजनात नसावी।

Verse 22

सर्वकर्मकरा ये च सर्वभक्षाश्च ये नराः ॥ एताञ्छ्राद्धे न पश्येत्तु पितृयज्ञेषु सुन्दरि ॥

हे सुंदरी! जे सर्व प्रकारची सेवा/कामे करून उपजीविका करतात आणि जे काहीही निर्विचार खातात—अशांना श्राद्धात व पितृयज्ञांत उपस्थित ठेवू नये।

Verse 23

एते पश्यन्ति यच्छ्राद्धं तच्छ्राद्धं राक्षसं विदुः ॥ मया प्रकल्पितो भागो बलये पूर्वमेव तु

जे श्राद्धात दोष शोधतात, ते त्या श्राद्धाला ‘राक्षस’ (अशुद्ध/विघ्नयुक्त) असे मानतात; परंतु बलि (अनुषंगी सत्तांसाठी अर्पण) यासाठी माझ्याकडून पूर्वीच एक भाग निश्चित केला आहे।

Verse 24

हृतं यदा तु त्रैलोक्यं शक्रस्यार्थे त्रिविक्रमॆ ॥ एवं श्राद्धं प्रतीक्षन्ति मन्त्रहीनमविक्रियम्

त्रिविक्रमाच्या प्रसंगात शक्र (इंद्र) याच्या हितासाठी जेव्हा त्रैलोक्य हरण झाले, त्याप्रमाणेच ते मंत्रहीन व विधिरहित श्राद्धाची वाट पाहत राहतात।

Verse 25

वर्जनीया बुधैरेते पितृयज्ञेषु सुन्दरि ॥ प्रच्छन्नं भोजयेच्छ्राद्धे तर्पयित्वा द्विजं शुचिः

हे सुंदरी, पितृयज्ञांत हे (विघ्नकारी) बुद्धिमानांनी टाळावेत. श्राद्धात शुद्ध राहून प्रथम द्विजास तृप्त करून, आच्छादित/संरक्षित रीतीने भोजन द्यावे।

Verse 26

पितॄींस्तत्राह्वयेद्भूमे मन्त्रेण विधिपूर्वकम् ॥ पिण्डास्त्रयः प्रदातव्याः सह व्यञ्जनसंयुताः

हे भूमे, तेथे विधिपूर्वक मंत्रांनी पितरांचे आवाहन करावे. व्यंजनांसह तीन पिंड अर्पण करावेत।

Verse 27

पिता पितामहश्चैव तथैव प्रपितामहः ॥ अपसव्येन दातव्यं मासिमासि तिलोदकम्

पिता, पितामह आणि प्रपितामह—यांच्यासाठी दर महिन्याला अपसव्य (वामावर्त) पद्धतीने तिलोदक अर्पण करावे।

Verse 28

एवं दत्तेन प्रीयन्ते पितरश्च न संशयः ॥ परमात्मा शरीरस्थो देवतानां मया कृतः

अशा प्रकारे दिलेल्या अर्पणाने पितर प्रसन्न होतात—यात संशय नाही. देहात स्थित परमात्म्याला मी देवतांचा अंतर्यामी म्हणून स्थापित केले आहे।

Verse 29

त्रयस्तत्र वरारोहे देवगात्राद्विनिःसृताः ॥ पितृदेवा भविष्यन्ति भोक्तारः पितृपिण्डकान्

हे वरारोहे, तेथे देवांच्या देहातून निघालेले तीन सत्त्व ‘पितृदेव’ होतात आणि पितृपिंडांचे भोक्ते ठरतात।

Verse 30

देवतासुरगन्धर्वा यक्षराक्षसपन्नगाः ॥ छिद्रं श्राद्धेऽस्य पश्यन्ति वायुभूता न संशयः

देव, असुर, गंधर्व, यक्ष, राक्षस आणि पन्नग—वायुरूप (सूक्ष्म) होऊन—या श्राद्धातील छिद्र/त्रुटी पाहतात; यात संशय नाही।

Verse 31

पितृयज्ञं विशालाक्षि ये कुर्वन्ति विदो जनाः ॥ आयुः कीर्तिं बलं तेजो धनपुत्रपशुस्त्रियः

हे विशालाक्षि, जे जाणकार जन पितृयज्ञ करतात, ते आयुष्य, कीर्ती, बल, तेज आणि समृद्धी—धन, पुत्र, पशु व गृहकल्याण—प्राप्त करतात।

Verse 32

ददन्ते पितरस्तस्य आरोग्यं नात्र संशयः ॥ आत्मकर्मवशाल्लोकान् प्राप्नुवन्तीह शोभनान्

त्याचे पितर त्याला आरोग्य देतात—यात संशय नाही। आणि स्वतःच्या कर्मांच्या अधीन राहून तो परलोकी शुभ लोक प्राप्त करतो।

Verse 33

तिर्यग्भ्यश्च विमुच्यन्ते प्रेतभावेन मानवाः ॥ नरके पच्यमानानां त्राता भवति मानवः ॥

प्रेतभावाच्या माध्यमाने (सहाय्य झाल्यास) तिर्यक्-योनीत पडलेलेही मनुष्य मुक्त होतात; आणि नरकात पचणाऱ्यांचा मनुष्यच त्राता ठरतो।

Verse 34

पूजकः पितृदेवानां सर्वकालं गृहाश्रमे ॥ द्विजातींस्तर्पयित्वा तु पूर्णेन विधिना नरः ॥

गृहस्थाश्रमात मनुष्याने सर्वकाळ पितृदेवतांचे श्रद्धेने पूजन करावे. तसेच द्विजांना तर्पण देऊन पूर्ण विधीनुसार हे कर्म करावे.

Verse 35

अक्षय्यं तस्य मन्यन्ते पितरः श्राद्धतर्पिताः ॥ नरा ये पितृभक्तास्ते प्राप्नुवन्ति परां गतिम् ॥

श्राद्धाने तृप्त झालेले पितर त्याचे दान अक्षय मानतात. आणि जे पितृभक्त नर आहेत ते परम गती प्राप्त करतात.

Verse 36

सात्विकं शुक्लपन्थानमेतॆ यान्ति विदो जनाः ॥ पुनरन्यत्प्रवक्ष्यामि शृणु तत्त्वेन सुन्दरि ॥

हे विद्वान जन सात्त्विक ‘शुक्ल पंथ’ाने जातात. आता मी पुन्हा आणखी काही सांगतो—हे सुंदरी, तत्त्वाने ऐक.

Verse 37

कल्पान्तं पच्यमानापि त्रायन्ते येन मानवाः ॥ तेषां पुत्राश्च पौत्राश्च कदाचिदपि सुन्दरि ॥

कल्पान्तापर्यंत यातना भोगत असले तरी ज्या उपायाने मनुष्यांचे त्राण होते, त्यांच्या पुत्र-पौत्रांनाही कधीतरी, हे सुंदरी, त्या उद्धाराचा लाभ होतो.

Verse 38

मुंचन्ति जलबिन्दूंश्च अमां प्राप्य जलाशये ॥ तेनैव भविता तृप्तिस्तेषां निरयगामिनाम् ॥

अमावास्येला जलाशयाजवळ जाऊन ते पाण्याचे थेंबही अर्पण करतात. त्याच्यामुळे नरकगामी त्यांना तृप्ती मिळते.

Verse 39

ये वै श्राद्धं प्रकुर्वन्ति तर्पयित्वा द्विजातयः ॥ दत्त्वा तिलोदकं पिण्डान् पितृभ्यो भक्तिभावतः ॥

जे द्विज श्राद्ध करतात—तर्पण करून आणि भक्तिभावाने पितरांना तिळोदक व पिंडदान देतात—

Verse 40

निरयात्तेऽपि मुच्यन्ते तृप्तिर्भवति चाक्षया ॥ गृह्य चोदुम्बरं पात्रं कृत्वा तत्र तिलोदकम् ॥

तेही नरकातून मुक्त होतात आणि त्यांची तृप्ती अक्षय होते. उडुंबरकाष्ठाचे पात्र घेऊन त्यात तिळोदक सिद्ध करून—

Verse 41

विप्राणां वचनं कृत्वा यथाशक्त्या च दक्षिणा ॥ देया तेषां तु विप्राणां पितॄणां मोक्षणाय च ॥

विप्रांचे वचन मानून, यथाशक्ती दक्षिणा द्यावी; ती दक्षिणा त्या विप्रांना पितरांच्या मोक्षासाठीही द्यावी.

Verse 42

देयो नीलो वृषस्तत्र नरकार्त्तिविनाशनः ॥ नीलषण्डस्य लाङ्गूले तोयमप्युद्धरेद्यदि ॥

तेथे निळा वृषभ द्यावा, जो नरकपीडा नाश करणारा आहे. आणि नीलषंडाच्या शेपटीला (बांधलेले) पाणीही जर कोणी वर काढील—

Verse 43

षष्टिवर्षसहस्राणि पितरस्तेन तर्पिताः ॥ मुक्तमात्रेण शृङ्गेण नीलषण्डेन सुन्दरि ॥

हे सुंदरी! मुक्त (सोडून दिलेल्या) नीलषंडाच्या केवळ एका शिंगाने तो साठ हजार वर्षे पितरांना तृप्त करतो.

Verse 44

उद्धृतो यदि सुश्रोणि पङ्कः शृङ्गेण तेन च ॥ बान्धवाः पितरस्तस्य निरये पतितास्तु ये ॥

हे सुश्रोणि! त्या शिंगाने जर चिखल उचलला गेला, तर त्याचे जे बांधव व पितर नरकात पडले आहेत, तेही त्याद्वारे उद्धृत म्हणजे मुक्त झाले असे समजावे।

Verse 45

तानुद्धृत्य वरारोहे सोमलोकं स गच्छति ॥ मुक्तेन नीलषण्डेन यत्पुण्यं जायते भुवि ॥

हे वरारोहे! त्यांना उद्धृत करून तो सोमलोकास जातो। आणि नीलषण्ड (नील वृषभ) मुक्त केल्याने पृथ्वीवर जे पुण्य उत्पन्न होते—

Verse 46

एष धर्मो गृहस्थानां पुत्रपौत्रसमन्विताः ॥ त्रातारश्च भविष्यन्ति वर्तयन्तो यथासुखम् ॥

हा गृहस्थांचा धर्म आहे: पुत्र-पौत्रांनी युक्त होऊन, यथासुख जीवन चालवीत ते त्राता म्हणजे रक्षक/आश्रयदाता होतात।

Verse 47

पिपीलिकादिभूतानि जङ्गमाश्च विहङ्गमाः ॥ उपजीवन्ति सुश्रोणि गृहस्थेषु न संशयः ॥

हे सुश्रोणि! मुंगी इत्यादी प्राणी, जंगम जीव आणि पक्षी—हे सर्व उपजीविकेसाठी गृहस्थांवरच अवलंबून असतात; यात संशय नाही।

Verse 48

एवं गृहाश्रमो मूलं धर्मस्तत्र प्रतिष्ठितः ॥ मासिमासि तु ये श्राद्धं प्रकुर्वन्ति गृहाश्रमे ॥

अशा प्रकारे गृहस्थाश्रम हा मूळ आहे; धर्म तेथेच प्रतिष्ठित आहे। आणि जे गृहस्थाश्रमात महिनोन्महिना श्राद्ध करतात—

Verse 49

तिथौ पर्वणि ये चैव स्वपितॄींस्तारयन्ति वै ॥

जे तिथी व पर्वकाळी आपल्या पितरांचा उद्धार करितात—

Verse 50

न यज्ञदानाध्ययनोपवासैस्तीर्थाभिषेकैरपि चाग्निहोत्रैः ॥ दानैरनेकैर्विधिसम्प्रदत्तैर्न तत्फलं श्राद्धगृहस्य धर्मे ॥

यज्ञ, दान, अध्ययन, उपवास; तीर्थस्नान वा अग्निहोत्र—आणि विधिपूर्वक दिलेल्या अनेक दानांनीही—श्राद्ध करणाऱ्या गृहस्थधर्माचे जे फळ आहे, ते फळ मिळत नाही।

Verse 51

पितरो निर्गतास्तत्र ब्रह्मविष्णुशरीरगाः ॥ पिता पितामहश्चैव तथैव प्रपितामहः ॥

तेथे पितर ब्रह्मा-विष्णूच्या स्वरूपधारी होऊन प्रकट होतात—पिता, पितामह आणि प्रपितामह।

Verse 52

एवं क्रमेण वै तत्र पितृदेवा वसुन्धरे ॥ देवताः कश्यपोत्पन्ना श्राद्धेषु विनियोजिताः ॥

हे वसुंधरे! तेथे याच क्रमाने कश्यपोत्पन्न पितृदेवता—श्राद्धकर्मात नियोजित केलेले आहेत।

Verse 53

तत एते न जानन्ति देवाः शक्रपुरोगमाः ॥ ईश्वरश्च न जानाति आत्मदेहविनिःसृताः ॥

म्हणून शक्र (इंद्र) अग्रस्थानी असलेले देवही त्यांना ओळखत नाहीत; आणि जे आपल्या देहातून निःसृत झाले आहेत, त्यांना ईश्वरही ओळखत नाही।

Verse 54

न च ब्रह्मा विजानाति निःसृतो मम मायया ॥ एवं मायामयौ भूमौ ब्रह्मरुद्रौ बहिष्कृतौ ॥

ब्रह्माही त्याला ओळखू शकत नाही, कारण तो माझ्या मायेमुळे बाहेर पाठविला गेला आहे. हे भूमे, अशा रीतीने मायामय ब्रह्मा व रुद्र बाहेर ठेवले गेले आहेत.

Verse 55

कृत्वा वै पिण्डसङ्कल्पं दर्भानास्तीर्य भूतले ॥ तेन ते पितृपिण्डेन पितृदेवा वसुन्धरे ॥

पिंडदानाचा संकल्प करून आणि भूमीवर दर्भ पसरून, हे वसुंधरे, त्या पितृपिंडाने पितृदेवतांची सेवा करण्यात आली.

Verse 56

अजीर्णेनाभिपीड्यन्ते भुज्यन्ते न च सुन्दरि ॥ ततो दुःखेन सन्तप्ताः पद्यन्ते सोममेव च ॥

हे सुंदरी, ते अजीर्णाने पीडित होतात आणि (पिंड) भोगू शकत नाहीत. मग दुःखाने संतप्त होऊन ते सोमाकडेही जातात.

Verse 57

दृष्टाः सोमेन सुष्रोणि देवताजीर्णपीडिताः ॥ स्वागतेनाथ वाक्येन पूजितास्तदनन्तरम् ॥

हे सुष्रोणि, सोमाने अजीर्णपीडित त्या देवतांना पाहिले आणि लगेच ‘स्वागत’ अशा वचनांनी त्यांचा सत्कार केला.

Verse 58

सोम उवाच ॥ देवताः कस्य चोत्पन्ना दुखिताः केन हेतुना ॥ एवं तु भाषमाणस्य सोमस्य तदनन्तरम् ॥

सोम म्हणाला—“हे देवहो, तुम्ही कोणापासून उत्पन्न झाला आहात? आणि कोणत्या कारणाने दुःखी आहात?” सोम असे बोलताच, त्यानंतर…

Verse 59

श्राद्धे नियुक्तास्तैस्तु पितृपिण्डेन तर्पिताः ॥ अजीर्णं जायते सोम तेन वै दुःखिता वयम् ॥

श्राद्धात त्यांनी आम्हांस बोलावून पितृपिंडाने तृप्त केले. हे सोम! अजीर्ण होते; त्यामुळेच आम्ही फार दुःखी आहोत.

Verse 60

सोम उवाच ॥ सखा चाहं भविष्यामि त्रयाणां च चतुर्थकः ॥ सहितास्तत्र गच्छामो यथा श्रेयो भविष्यति ॥

सोम म्हणाला—मीही सखा होईन, त्या तिघांमध्ये चौथा म्हणून. आपण सर्वजण एकत्र तिथे जाऊ, जेणेकरून कल्याण होईल.

Verse 61

एवमुक्तास्तु सोमेन पितृदेवास्तदन्तरे ॥ सोमं सोमेन गच्छन्ति श्रेयस्कामा वसुन्धरे ॥

सोमाने असे म्हटल्यावर, त्या दरम्यान पितृदेव—हे वसुंधरे—श्रेयाची इच्छा धरून सोमासह निघाले.

Verse 62

ऊचुस्ते सोममेवापि वाक्यं नः श्रूयतामिति ॥ त्रयस्तु पितरो देवा ब्रह्मविष्णुहरोद्भवाः ॥

ते सोमालाही म्हणाले—“आमचे वचन ऐकावे.” “तीन पितर हे देव आहेत; ते ब्रह्मा, विष्णू आणि हर (शिव) यांच्यापासून उत्पन्न झाले आहेत.”

Verse 63

शरण्यं शरणं देवं ब्रह्माणं पद्मसम्भवम् ।। मेरुशृङ्गे सुखासीनं ब्रह्मर्षिगणसेवितम्

शरण देणाऱ्या देव—पद्मसम्भव ब्रह्मा—यांचे शरण घेऊन, त्यांनी त्यांना मेरुशिखरावर सुखासीन, ब्रह्मर्षिगणांनी सेवित असे पाहिले.

Verse 64

य एते पितरो देव दुःखिताजीरनपीडिताः ।। आगताः शरणं चात्र सोमं सोमेन सत्तम

हे देव! हे पितर दुःखित व जीर्णता/अजीर्णपीडित झालेले, सोमासह येथे शरण आले आहेत—हे सोमश्रेष्ठ।

Verse 65

यथा नश्यन्ति जीर्णानि तथा कुरु पितामह ।। मुहूर्तं ध्यानमास्थाय ईश्वरं च ददर्श ह

जशी जीर्ण वस्तू नष्ट होतात, तसेच कर, हे पितामह। मग त्याने क्षणभर ध्यान धारण करून ईश्वराचे दर्शन घेतले।

Verse 66

उवाच वचनं तत्र ब्रह्मा योगीश्वरं प्रति ।। एते ते पितरो देव दुःखिताजीरनपीडिताः

तेथे ब्रह्मा योगीश्वरास म्हणाला—हे देव! हे तुमचे पितर आहेत, दुःखित व जीर्णता/अजीर्णपीडित।

Verse 67

आगताः शरणं चात्र सोमेन सहिताः मम ।। आचक्ष्व निर्मिता येन यथा श्रेयो भवेत् तव

हे सोमासह माझ्याकडे येथे शरण आले आहेत। सांगा—हे कोणत्या विधीने निर्मित/नियत झाले, ज्यायोगे तुमचे श्रेय व योग्य फल होईल।

Verse 68

ब्रह्मणा चैवमुक्तस्तु ईश्वरः परमेश्वरः ।। मुहूर्तं ध्यानमास्थाय दिव्यं योगं च माधवि

ब्रह्माने असे म्हटल्यावर परमेश्वर ईश्वराने, हे माधवी, क्षणभर ध्यान धारण करून दिव्य योगात प्रवेश केला।

Verse 69

पश्यते ईश्वरं तत्र योगवेदाङ्गनिर्मितम् ।। विस्मयं परमं गत्वा ब्रह्माणं वाक्यमब्रवीत्

तेथे त्याने योग व वेदाङ्गांनी निर्मित ईश्वराचे दर्शन घेतले. परम विस्मय पावून तो ब्रह्माला वचन बोलला.

Verse 70

निर्मिता विष्णुना ब्रह्मन् वैष्णव्या मायया च ते ।। प्रथमं पितरौ देवा ये च श्रेष्ठा भवन्ति ते

हे ब्रह्मन्, ते विष्णूने आणि वैष्णवी मायेनाही निर्मिले आहेत. प्रथम दोन पितृदेव आहेत; आणि जे श्रेष्ठ ठरतात ते त्या पदात प्रतिष्ठित होतात.

Verse 71

पिता तु ब्रह्मदैवत्यो मम गात्राद्विनिर्मितः ।। पितामहो विष्णुदेवो विष्णुगात्राद्विनिर्मितः

पिता हा ब्रह्मदैवत्य असून माझ्या देहातून निर्मित आहे. पितामह हा विष्णुदेवत्य असून विष्णूच्या देहातून निर्मित आहे.

Verse 72

प्रपितामहो रुद्रदेवो मम गात्राद्विनिर्मितः ।। श्राद्धे नियोजितास्तेऽत्र मर्त्येषु पितृदेवताः

प्रपितामह हा रुद्रदेवत्य असून माझ्या देहातून निर्मित आहे. श्राद्धकर्मात हे पितृदेव येथे मर्त्यांमध्ये नियोजित आहेत.

Verse 73

आगताः शरणं ब्रह्मन् सोमेन सहिताः यदि ॥ येन नश्यत्यजीर्णं च पितॄणां च सुखं भवेत्

हे ब्रह्मन्, जर ते सोमासहित शरण आले असतील—ज्यामुळे अजीर्ण नष्ट होते आणि पितरांचे सुख-कल्याण होते.

Verse 74

शृणु तत्ते प्रवक्ष्यामि ब्रह्मन् लोकपितामह ॥ शाण्डिल्यपुत्रस्तेजस्वी धूम्रकेतुर्विभावसुः

ऐक; हे ब्राह्मण, मी तुला सांगतो—लोकपितामह म्हणाला: शाण्डिल्याचा तेजस्वी पुत्र धूम्रकेतु, विभावसु (अग्नी) आहे.

Verse 75

श्राद्धे तु प्रथमं तस्य दातव्यं मानुषेषु वा ॥ सह तेनैव भोक्तव्यं पितृपिण्डविसर्जितम्

श्राद्धात प्रथम त्यास (अग्नी/नियोजित पात्रास) द्यावे, किंवा मनुष्यांद्वारे; आणि पितृपिण्ड विसर्जित केलेला अंश त्याच्यासहच भक्षण करावा.

Verse 76

ईश्वरैनेवमुक्तस्तु ब्रह्मा कमलसम्भवः ॥ आहूय मनसा चैव ह्यागतो हव्यवाहनः

ईश्वराने असे म्हटल्यावर कमलसम्भव ब्रह्म्याने केवळ मनाने त्याला बोलावले; आणि हव्यवाहन (अग्नी), हवि वाहणारा, आला.

Verse 77

प्रदीप्तस्तेजसा वह्निः सर्वभक्षो हुताशनः ॥ योजितः पञ्चयज्ञेषु ब्रह्मणा मम मायया

तेजाने प्रज्वलित वह्नी—हुताशन, सर्वभक्षी अग्नी—ब्रह्म्याने माझ्या (ईश्वराच्या) मायेद्वारे पंचयज्ञांत नियुक्त केला.

Verse 78

ब्रह्माग्निं भाषते तत्र शृणुष्व च हुताशन ॥ भोक्तव्यं प्रथमं ब्रह्मन् पितृपिण्डविसर्जितम्

तेथे ब्रह्म्याने अग्नीला म्हटले: ‘ऐक, हे हुताशन; हे ब्राह्मण, प्रथम पितृपिण्ड विसर्जित केलेला अंश भक्षण करावा.’

Verse 79

त्वया भुक्तेति भोक्ष्यन्ति देवताः समरुद्गणाः ॥ भोक्तव्यं मध्यमं श्राद्धं पथ्यं अन्नं च वै सह

‘तू भुक्त केल्यावर’ देवता मरुद्गणांसह भक्षण करतील. श्राद्धाचा मधला भाग पथ्य (हितकर) अन्नासह सेवन करावा.

Verse 80

पश्चाद्दत्तं तु तं पिण्डं सह सोमेन भुञ्जते ॥ ब्रह्मणा ह्येवमुक्तास्तु पितृदेवहुताशनाः

नंतर दिलेला तो पिंड सोमासह भक्षण केला जातो. ब्रह्माने असे सांगितल्यावर पितर, देवता आणि हुताशन (अग्नी) तदनुसार करतात.

Verse 81

प्रस्थिताः सह सोमेन देवतास्ता वसुन्धरे ॥ पितृयज्ञं वरारोहे भोक्ष्यन्ति सहिताः सदा

हे वसुंधरे! ते देवता सोमासह प्रस्थित झाले. हे वरारोहे! पितृयज्ञात ते नेहमी एकत्र भक्षण करतील.

Verse 82

पश्चात्पिण्डान्प्रदद्याच्च दर्भानास्तीर्य भूतले ॥ प्रथमं ब्रह्मणोऽंशाय दद्यात्पिण्डं विधानतः

यानंतर भूमीवर दर्भ पसरून पिंडांचे दान करावे. विधीनुसार प्रथम ब्रह्माच्या अंशासाठी पिंड द्यावा.

Verse 83

पितामहाय रुद्रांशसम्भूताय तु मध्यमम् ॥ प्रपितामहाय विष्णोस्तु दद्यात्पिण्डं महीतले

भूमीवर मधला पिंड पितामहाला द्यावा, जो रुद्राच्या अंशातून उत्पन्न झाला असे म्हटले आहे; आणि प्रपितामहासाठी विष्णूसंबद्ध पिंड द्यावा.

Verse 84

विधिना मन्त्रपूर्वेण श्राद्धं कुर्वन्ति ये नराः ॥ तेषां वरं प्रयच्छन्ति पितरः श्राद्धतर्पिताः

जे नर विधिपूर्वक मंत्रपूर्वक श्राद्ध करतात, त्या श्राद्धाने तृप्त झालेले पितर प्रसन्न होऊन त्यांना वर देतात।

Verse 85

मम मायाबलेनैव कृतं श्राद्धं द्विजातिभिः ॥ अपाङ्क्तेयांस्तथा विप्रान्प्रवक्ष्यामि वसुन्धरे

माझ्या मायाबळामुळेच द्विजांनी श्राद्ध केले आहे; हे वसुंधरे, आता मी अपाङ्क्तेय—पंक्तीत बसण्यास अयोग्य—अशा ब्राह्मणांचे वर्णन करीन।

Verse 86

नपुंसकाश्चित्रकारा वसुपालविनिन्दकाः ॥ कुनखाः श्यावदन्ताश्च काणाश्च विकटोदऱाः

नपुंसक, चित्रकार, वसुपालाची निंदा करणारे, विकृत नखांचे, काळे दात असलेले, काणे आणि विकृत उदर असलेले—हे (श्राद्धपंक्तीत) अयोग्य मानले आहेत।

Verse 87

नर्त्तका गायनाश्चैव तथा रङ्गोपजीविनः ॥ वेदविक्रयिणश्चैव सर्वे याजकयाजकाः

नर्तक, गायक व रंगमंचावर उपजीविका करणारे; वेद विकणारे; आणि जे पैशासाठी याजकत्व करतात किंवा करवून घेतात—हे सर्व (पंक्तीत) अयोग्य आहेत।

Verse 88

राजोपसेवकाश्चैव वाणिज्यक्रयविक्रयाः ॥ ब्रह्मयोन्यां समुत्पन्नाः सङ्कीर्णा पतिताश्च ये

राजसेवा करणारे आणि व्यापारात खरेदी-विक्री करणारे; तसेच ब्राह्मणकुळात जन्मूनही जे संकीर्ण (मिश्र/अशुद्ध) किंवा पतित म्हणवले जातात—हे (पंक्तीत) अयोग्य आहेत।

Verse 89

असंस्कारप्रवृत्ताश्च शूद्रकर्मोपजीविनः ॥ शूद्रकर्मकरा ये च गणका ग्रामयाजकाः

जे संस्काररहित आचरणात प्रवृत्त आहेत, जे शूद्रस्वरूप कर्मांवर उपजीविका करतात, जे तसे कर्म करणारे, गणक (लेखाकार) व ग्रामयाजक—हे (श्राद्धात) अयोग्य मानले आहेत.

Verse 90

दीक्षितः क्रोडपृष्ठश्च यश्च वार्धुषिको द्विजः ॥ विक्रेतारो रसानां च ये च वैश्योपजीविनः

दीक्षित, ‘क्रोडपृष्ठ’ म्हणून ओळखला जाणारा, तसेच वार्धुषिक (सावकार) द्विज; रस/चटणी-आदि विक्रेते; आणि वैश्यप्रकारच्या उपजीविकेवर जगणारे—हेही (श्राद्धात) अयोग्य आहेत.

Verse 91

सर्वकर्मकरा ये च सर्वविक्रयिणस्तथा ॥ एतान्न भोजयेच्छ्राद्धे पितरर्थे च वसुन्धरे

जे सर्व प्रकारची कामे करतात आणि जे सर्व प्रकारच्या वस्तू विकतात—हे वसुंधरे, पितरांसाठीच्या श्राद्धात त्यांना भोजन देऊ नये.

Verse 92

दूराध्वानं गता ये च तत्र कर्मोपजीविनः ॥ रसविक्रयिणश्चैव शैलूषस्तिलविक्रयी

जे दूर प्रवासाला गेले असून तिथे काम करून उपजीविका करतात; रस/चटणी-आदि विक्रेते; नट (अभिनेता); आणि तिळ विक्रेता—हेही (श्राद्धात) अयोग्य आहेत.

Verse 93

श्राद्धकालमनुप्राप्तं राजसं तं विदुर्बुधाः ॥ अन्ये ये दूषिता देवि द्विजरूपेण राक्षसाः

बुद्धिमानांना कळते की श्राद्धकाळी (एक प्रकारचा) राजस भाव उद्भवतो. आणि हे देवि, आणखी काही दूषित प्रवृत्ती आहेत—द्विजरूप धारण करून येणारे राक्षस.

Verse 94

एतन्न पश्येच्छ्राद्धेषु पितृपिण्डेषु माधवि ॥ अपाङ्क्तेयाँस्तथा विप्रान्भुञ्जतः पश्यतो द्विजान्

हे माधवी, श्राद्धकर्मात व पितृपिंडदानात हे लोक उपस्थित असू देऊ नयेत; तसेच अपाङ्क्तेय (अयोग्य) ब्राह्मण आणि इतरांचे भोजन पाहत पाहत जे भोजन करतात असे द्विजही वर्ज्य करावेत।

Verse 95

पितरस्तस्य षण्मासं दुःखमृच्छन्ति दारुणम् ॥ न्यस्तपात्रं द्रुतं कुर्यात्प्रायश्चित्तमुभौ धरे

त्याचे पितर सहा महिने अत्यंत दारुण दुःख भोगतात. म्हणून पात्र बाजूला ठेवून, या पृथ्वीवर त्वरित योग्य प्रायश्चित्त करावे।

Verse 96

धृतं तु जुहुयादग्नावादित्यं चावलोकयेत् ॥ पुनरावपनं कृत्वा पितरं च पितामहान्

तूप अग्नीत आहुती द्यावी आणि सूर्याचे दर्शन घ्यावे; नंतर पुनरावपन करून पितर व पितामह यांचे यथाविधी पूजन करावे।

Verse 97

गन्धपुष्पं च धूपं च दद्यादर्घ्यं तिलोदकम् ॥ यथाविधिं च विप्राय भोजयेच्च पुनः शुचिः

गंध, पुष्प व धूप अर्पण करावे आणि तिळोदकयुक्त अर्घ्य द्यावे; नंतर पुन्हा शुद्ध होऊन विधिपूर्वक ब्राह्मणास भोजन घालावे।

Verse 98

पुनश्चान्यत्प्रवक्ष्यामि शृणु तत्त्वेन सुन्दरि ॥ ज्ञानशुद्धेन विप्रेण मन्त्रशुद्धिं यथाविधि

हे सुंदरी, पुन्हा आणखी एक सांगतो—तत्त्वपूर्वक ऐक; विधिनुसार मंत्रशुद्धी ज्ञानाने शुद्ध अशा ब्राह्मणाकडूनच होते।

Verse 99

मृतान्नं ये न भुञ्जन्ति कदाचिदपि माधवि ॥ वैश्वदेवेषु दातव्यं श्राद्धेषु च न योजयेत्

हे माधवी, जे कधीही मृतान्न खात नाहीत, ते अन्न वैश्वदेवात द्यावे; आणि श्राद्धकर्मात त्याचा उपयोग करू नये।

Verse 100

दम्भकारकृतोच्छिष्टं कृत्वा तु नरकं व्रजेत् ॥ प्रायश्चित्तं प्रवक्ष्यामि यथा शुध्यन्ति ते नराः

दंभ व दिखाव्यामुळे निर्माण झालेले उच्छिष्ट हाताळल्यास नरकप्राप्ती होते. आता ज्यायोगे ते लोक शुद्ध होतात ते प्रायश्चित्त मी सांगतो।

Verse 101

माघमासे तु द्वादश्यां सर्पिर्युक्तं तु पायसम् ॥ स लिहेन्मधुमांसॆन तर्पयित्वा द्विजातयः

माघ महिन्याच्या द्वादशीला तुपयुक्त पायस करून, द्विजांना तृप्त करून, (पाठानुसार) तो ते मधु व मांसासह चाटून/सेवन करावा।

Verse 102

सवत्सां कपिलां दद्यादात्मनः शुद्धिकामुकः ॥ पुनः श्राद्धं प्रकुर्वीत चात्मनः शुभकामुकः

स्वतःच्या शुद्धीच्या इच्छेने वासरासह कपिला (तांबूस) गाय दान करावी; आणि स्वतःच्या कल्याणासाठी पुन्हा श्राद्ध करावे।

Verse 103

स्नानोऽपलेपनं भूमे कृत्वा विप्रान्प्रमन्त्रयेत् ॥ दन्तकाष्ठं विसृज्यैव ब्रह्मचारी शुचिर्भवेत् ॥

हे भूमी, स्नान व लेपन करून विप्रांना मंत्रपूर्वक अभिमंत्रित/आमंत्रित करावे; आणि दंतकाष्ठ सोडून ब्रह्मचारी शुचि राहावा।

Verse 104

यत्नेन मिथुनं श्राद्धे भोजयित्वा विसर्ज्जयेत् ॥ अमायां च विशालाक्षि दन्तकाष्ठं न खादयेत् ॥

श्राद्धात यत्नपूर्वक दोन ब्राह्मणांना भोजन घालून नंतर त्यांना विदा करावे; आणि अमावास्येच्या दिवशी, हे विशालाक्षि, दंतकाष्ठ चावू नये।

Verse 105

अमायां तु च यो मूर्खो दन्तकाष्ठं हि खादति ॥ हिंसितो हि भवेत्सोमो देवताः पितरस्तथा ॥

परंतु अमावास्येच्या दिवशी जो मूर्ख दंतकाष्ठ चावतो, त्याने सोमाला हानी होते; तसेच देवता आणि पितरांनाही।

Verse 106

प्रभातायां तु शर्वर्यामुदिते च दिवाकरे ॥ दिवाकृत्यं ततो गृह्य विप्रस्य विधिपूर्व्वकम् ॥

रात्रि सरून प्रभात झाल्यावर आणि सूर्य उगवल्यावर, दिवसाची कर्तव्ये पूर्ण करून, विधिपूर्वक ब्राह्मणाकडे जावे।

Verse 107

श्मश्रुकर्म च कर्त्तव्यं नखानां छेदनानि च ॥ स्नापनाभ्यञ्जने दद्यात्पितृभक्तेन सुन्दरी ॥

दाढी-मिशीची निगा व नखांची कापणी करावी; तसेच स्नान व अभ्यंजनासाठी पितृभक्ताने आवश्यक द्रव्य द्यावे—हे सुंदरी।

Verse 108

पक्वान्नं तत्र वै कार्यं सुविमृष्टं च शुद्धितः ॥ वृत्ते तु तत्र मध्याह्ने श्राद्धारम्भं तु कारयेत् ॥

तेथे शुद्धतेने पक्कान्न नीट स्वच्छ करून तयार करावे; आणि मध्यान्ह झाल्यावर तेथेच श्राद्धाचा आरंभ करावा।

Verse 109

आसनं कल्पयित्वा तु आवाह्य तदनन्तरम् ॥ अर्घ्यं दत्त्वा विधानेन गन्धमाल्यैः प्रपूज्य च ॥

आसनाची व्यवस्था करून, त्यानंतर त्यांचे आवाहन करावे; विधीनुसार अर्घ्य अर्पण करून, सुगंध व माळांनीही यथाविधी पूजन करावे।

Verse 110

धूपं दीपं तथा वस्त्रं तिलोदकमथापि वा ॥ पात्रं च भोजनस्यार्थे विप्राग्रे धारयेत्तथा ॥

धूप, दीप, वस्त्र तसेच तिलोदक; आणि भोजनासाठी पात्र—हे सर्व ब्राह्मणाच्या पुढे तसेच ठेवावे।

Verse 111

भस्मना मण्डलं कार्यं पङ्क्ति दोषनिवारकम् ॥ अग्निकार्यं ततः कृत्वा अन्नं च परिवेषयेत् ॥

भस्माने पंक्तिदोष निवारण करणारे मांडळ करावे; मग अग्निकार्य करून अन्न वाढावे।

Verse 112

तत्र कार्यो न सङ्कल्पः पितॄन्नुद्दिश्य सुन्दरी ॥ यथासुखेन भोक्तव्यमिति ब्रूयाद्द्विजं प्रति ॥

तेथे, हे सुंदरी, पितरांना उद्देशून संकल्प करू नये; उलट द्विजास ‘यथासुख भोजन करा’ असे सांगावे।

Verse 113

रक्षोघ्नमन्त्रपाठांश्च श्रावयीत विचक्षणः ॥ तृप्तं तु ब्राह्मणं दत्त्वा दद्याद्वै विकिरं ततः ॥

विचक्षण पुरोहित रक्षोघ्न मंत्रपाठ श्रवण करावा; मग ब्राह्मणास तृप्त करून, नंतर विकिर अर्पण करावा।

Verse 114

उत्तरीयासनं दत्त्वा पिण्डप्रश्नं तु कारयेत् ॥ दक्षिणाभिमुखो भूत्वा दर्भानास्तीर्य भूतले ॥

उत्तरीय वस्त्र व आसन देऊन मग पिंडविषयक प्रश्न (विधिविचार) करावा. दक्षिणाभिमुख होऊन भूमीवर दर्भ पसरावा.

Verse 115

पिण्डदानं प्रकुर्वीत पित्रादित्रितये तथा ॥ पिण्डानां पूजनं कार्यं तन्तुवृद्ध्यै यथाविधि ॥

पिता इत्यादी पितृत्रयासाठी पिंडदान करावे. वंशपरंपरेच्या वृद्धीसाठी विधिपूर्वक पिंडांचे पूजन करणे आवश्यक आहे.

Verse 116

ब्राह्मणस्य च हस्ते तु दद्यादक्षय्यमात्मवान् ॥ दक्षिणाभिः प्रतोष्यापि स्वस्ति वाच्यं विसर्जयेत् ॥

आत्मसंयमी पुरुषाने ब्राह्मणाच्या हातात अक्षय दान द्यावे. दक्षिणा देऊन त्यास संतुष्ट करून ‘स्वस्ति’ म्हणत निरोप द्यावा.

Verse 117

पिण्डास्त्रयस्तु वसुधे यावत्तिष्ठन्ति भूतले ॥ अप्यायमानाः पितरस्तावत्तिष्ठन्ति वै गृहे ॥

हे वसुधे! जोपर्यंत तीन पिंड भूमीवर राहतात, तोपर्यंत तृप्त होत असलेले पितर घरात उपस्थित राहतात.

Verse 118

वैष्णवी काश्यपी चेति अक्षया चेति नामतः ॥ भक्षयेत्प्रथमं पिण्डं पत्न्यै देयं तु मध्यमम् ॥

त्यांची नावे ‘वैष्णवी’, ‘काश्यपी’ आणि ‘अक्षया’ अशी आहेत. पहिला पिंड स्वतः भक्षण करावा; मधला पिंड पत्नीला द्यावा.

Verse 119

तृतीयमुदके दद्याच्छ्राद्धे एवं विधिः स्मृतः ॥ पितृदेवांश्च विसृजेत् ततश्च प्रणमेत् तान् ॥

तिसरा अंश पाण्यात अर्पावा—श्राद्धात हीच विधी स्मृत आहे. नंतर पितृदेवांचे विसर्जन करून मग त्यांना प्रणाम करावा.

Verse 120

एवं दत्तेन तुष्यन्ति पितृदेवा न संशयः ॥ दीर्घायुष्यं प्रयच्छन्ति पुत्रपौत्रधनानि च ॥

अशा प्रकारे दिलेल्या अर्पणाने पितृदेव तृप्त होतात—यात संशय नाही. ते दीर्घायुष्य तसेच पुत्र, पौत्र आणि धन देतात.

Verse 121

ज्ञानोत्तमेषु विप्रेषु दद्याच्छ्राद्धं विधानतः ॥ अन्यथा तत्तु वै श्राद्धं निष्फलं नास्ति संशयः ॥

ज्ञानात श्रेष्ठ अशा विप्रांना विधिपूर्वक श्राद्ध द्यावे. अन्यथा ते श्राद्ध निश्चयच निष्फळ ठरते—यात संशय नाही.

Verse 122

मन्त्रहीनं क्रियाहीनं यः श्राद्धं कुरुते द्विजः ॥ मद्भक्तस्यासुरेन्द्रस्य फलं भवति भागतः ॥

जो द्विज मंत्रांशिवाय व क्रियाविधीशिवाय श्राद्ध करतो, त्याचे फळ भागरूपाने माझ्या भक्त असुरेंद्राला मिळते.

Verse 123

उद्धरेद्यदि पात्रं तु ब्राह्मणो ज्ञानवर्जितः॥ राक्षसैर्ह्रियते तच्च भुञ्जतस्तस्य सुन्दरि॥

जर ज्ञानरहित ब्राह्मण पात्र म्हणून (अर्ह पात्राचे स्थान घेऊन) स्वीकारतो, तर हे सुंदरी, तो खात असताना ते अर्पण राक्षसांनी हिरावून नेले जाते.

Verse 124

एतत्ते कथितं भद्रे पितृकार्यमनुत्तमम्॥ उत्पतिश्चैव दानं च यत्पुण्यं कथितं तव॥

हे भद्रे! पितृकार्याचा हा सर्वोत्तम विधी तुला सांगितला; तसेच फलोत्पत्ती व दान यांशी संबंधित पुण्यही तुला कथन केले आहे.

Verse 125

अपरं चापि वसुधे किमन्यच्छ्रोतुमिच्छसि।

आणखी, हे वसुधे! तुला आणखी काय ऐकायचे आहे?

Verse 126

करिष्यन्ति च ये श्राद्धं श्रद्धया ज्ञानिनो जनाः॥ तत्सर्वं कथयिष्यामि श्रूयतां शुभ लोचने॥

जे ज्ञानी जन श्रद्धेने श्राद्ध करतील—ते सर्व मी सांगीन; हे शुभलोचने, ऐक।

Verse 127

तस्करा लेखकाऱाश्च याजका रङ्गकारकाः॥ शौलिका गिरिका ये च दाम्भिका ये च माधवि॥

हे माधवी! चोर, लेखक, याजक, रंगकर्मी; तसेच शौलिक, गिरिक आणि दांभिक लोक।

Verse 128

प्रेतान्नं भुञ्जमानास्तु श्राद्धमर्हन्ति ये द्विजाः॥ तेषां दोषं प्रवक्ष्यामि भुक्तं भोजयते तु सः॥

जे द्विज ‘प्रेतान्न’ खात असूनही श्राद्धभोजनास पात्र मानले जातात, त्यांचा दोष मी सांगीन; तो तर आधीच भुक्त अन्नच दुसऱ्यांना खाऊ घालतो.

Verse 129

स्वागतं च तथा कृत्वा पाद्यार्थं सलिलं शुचि॥ पाद्यं दत्त्वा तु विप्राय गृहस्याभ्यन्तरं नयेत्॥

यथाविधी स्वागत करून पाय धुण्यासाठी शुद्ध जल अर्पावे। ब्राह्मणास पाद्य देऊन त्यास घराच्या आत नेावे।

Verse 130

उपस्पृश्य शुचिर्भूत्वा दद्याच्छान्त्युदकानि च॥ प्रणम्य शिरसा भूमौ निवापस्य च धारिणीः॥

जलस्पर्श करून शुद्ध होऊन शान्त्युदकही द्यावे. मग मस्तक भूमीवर ठेवून निवाप-संबंधी धारिणींचा सन्मान करावा.

Verse 131

वेदविद्याव्रतस्नातो सुविमृष्टान्नभोजकः॥ ईदृशान्भोजयेच्छ्राद्धे पितृयज्ञेषु माधवि॥

जो वेदविद्या जाणणारा, व्रतांचे आचरण करून स्नात, आणि शुद्ध-सुसंस्कृत अन्न भक्षण करणारा असेल—हे माधवी, श्राद्ध व पितृयज्ञात अशांनाच भोजन द्यावे.

Verse 132

प्रणम्य शिरसा देवीर्निर्वापस्य च धारिणीः॥ वैष्णवी काश्यपी चेति अजया चेति नामतः॥

मस्तक नमवून निवापाच्या धारिणी देविंना प्रणाम करावा—नावाने: वैष्णवी, काश्यपी आणि अजया.

Verse 133

अज्ञानतमसारूढा निकृतिज्ञाः शठास्तथा ॥ स्नेहपाशशतेनैव पच्यन्ते नरके नराः

अज्ञानाच्या अंधारात बुडालेले, कपट जाणणारे व धूर्त—असे नर आसक्तीच्या शेकडो पाशांनी बांधले जाऊन नरकात भाजले जातात.

Verse 134

षष्टिवर्षसहस्राणि षष्टिवर्षशतानि च ॥ सोमलोकेषु मोदन्ते क्षुत्तृड्भ्यां च विवर्जिताः

साठ हजार वर्षे आणि आणखी साठशे वर्षे ते सोमलोकांत आनंद करीत राहतात, भूक व तहान यांपासून मुक्त।

Verse 135

पुनश्चान्यत्प्रवक्ष्यामि पितृयज्ञेषु सुन्दरी ॥ दद्याद्वै ब्राह्मणमुखे नाग्नौ तु जुहुयात्क्वचित्

हे सुंदरी, पितृयज्ञांविषयी मी पुन्हा एक गोष्ट सांगतो—दान ब्राह्मणाच्या मुखी (म्हणजे ब्राह्मणाला) द्यावे; अग्नीत कधीही आहुती देऊ नये।

Verse 136

दृष्ट्वा पितामहं देवं प्रणम्य सहसा क्षितौ ॥ अत्रिपुत्रेण सोमेन भाषितो वै पितामहः

दिव्य पितामहाला पाहून आणि तत्क्षणी भूमीवर साष्टांग प्रणाम करून, अत्रिपुत्र सोमाने खरोखर पितामहाशी संवाद केला।

Verse 137

ब्राह्मणानां हितार्थाय निर्मिता विष्णुमायया ॥ तर्पिताः पितृयज्ञेषु पितरोऽजीर्णपीडिताः

ब्राह्मणांच्या हितासाठी हे विष्णुमायेने निर्मिले आहे; पितृयज्ञांत पितर तृप्त होतात—विशेषतः अजीर्णाने पीडित असता।

Verse 138

एवं तु प्रथमं श्राद्धं दद्यादग्नेरवसुन्धरे ॥ उद्दिश्य च पितॄन्देवी तर्पयित्वा द्विजातयः

हे वसुंधरे, अशा प्रकारे अग्निहोमापासून वेगळे प्रथम श्राद्ध द्यावे; आणि हे देवी, पितरांना उद्देशून तर्पण करून द्विजांनी पुढील कर्म करावे।