Adhyaya 188: Section on the Origin and Procedure of Piṇḍa-Rites and Śrāddha: Rules of Mourning Impurity (Aśauca)
Piṇḍakalpa-śrāddhotpatti-prakaraṇa (Aśauca-vidhi)
Ritual-Manual (Antyeṣṭi/Preta-saṃskāra and Śrāddha)
या अध्यायात पृथ्वी वराहांना मृत्यूनंतरचे आशौच आणि श्राद्ध‑पिंडदानाची योग्य पद्धत विचारते. वराह दिवसागणिक क्रम सांगतात—नदीजलस्नान, पिंड व उदक‑तर्पण, दहाव्या दिवशी वस्त्रधुलाई‑शुद्धी, मुंडनादी, आणि अकराव्या दिवशी एकोद्दिष्ट कर्मात योग्य ब्राह्मणाला भोजन घालून त्यास प्रेताचा प्रतिनिधी मानणे। प्रेतकार्याकरिता योग्य‑अयोग्य स्थाने स्पष्ट केली आहेत—स्वच्छ भूमी निवडणे, दूषित वा व्यत्ययग्रस्त जागा टाळणे; पृथ्वीला साक्षी व आधार मानून विधान मांडले आहे। अतिथिसत्कार, प्रेताला आवाहन‑पूजन मंत्र, छत्र‑पादुका‑वस्त्र‑अन्नदान, उच्छिष्ट हाताळणीचे नियम, तसेच पुढील मासिक व वार्षिक श्राद्धविधीही येतात। शेवटी या विधींची स्थापना आत्रेयांनी केली व नारद साक्षी होते असे सांगितले आहे।
Primary Speakers
Key Concepts
Shlokas in Adhyaya 188
Verse 1
अथ पिण्डकल्पश्राद्धोत्पतिप्रकरणम् ॥ धरण्युवाच ॥ देवदेवोऽसि देवानां लोकनाथोऽपरिग्रहः ॥ आशौचकर्म विधिवच्छ्रोतुमिच्छामि माधव ॥
आता पिंडकल्प व श्राद्धाची उत्पत्ती आणि विधी यांचे प्रकरण सुरू होते. धरणी म्हणाली—‘हे माधव! तू देवांचा देव, लोकनाथ आणि अपरिग्रही आहेस. मला आशौच-कर्माची विधी यथाविधी ऐकायची आहे.’
Verse 2
श्रीवराह उवाच ॥ आशौचं शृणु कल्याणि यथा शुध्यन्ति मानवाः ॥ गतायुषस्तृतीयेन स्नानं कुर्यान्नदीजले ॥
श्रीवराह म्हणाले—‘हे कल्याणी! आशौच ऐक; ज्याप्रमाणे मनुष्य शुद्ध होतात. प्राण गेल्यानंतर तिसऱ्या दिवशी नदीच्या पाण्यात स्नान करावे.’
Verse 3
पिण्डं सञ्चूरणं दद्यात्रिंश्च दद्याज्जलाञ्जलीन् ॥ चतुर्थे पञ्चमे षष्ठे पिण्डमेकं जलाञ्जलिम् ॥
पिंडदान व संचूरण द्यावे आणि पाण्याच्या तीन अंजली अर्पाव्यात. चौथ्या, पाचव्या व सहाव्या दिवशी एक पिंड व एक जलांजली द्यावी.
Verse 4
अन्यस्थानेषु दातव्यं स्नानात्त्वहनि सप्तमे ॥ एवं प्रतिदिनं कार्यं यावच्च दशमं दिनम् ॥
सातव्या दिवशी स्नानानंतर अन्य स्थानी दान द्यावे. अशा रीतीने दररोज दहाव्या दिवसापर्यंत हे कर्म करावे.
Verse 5
क्षारादिना वस्त्रशौचं दिने च दशमे तथा ॥ तिलामलकस्नेहेन गोत्रजः स्नानमाचरेत् ॥
क्षार इत्यादींनी वस्त्रशुद्धी करावी, तसेच दहाव्या दिवशीही. गोत्रज नातेवाईकाने तीळ व आवळ्याच्या तेलाने स्नान करावे.
Verse 6
पिण्डदानं विवर्त्याथ क्षौरकर्म तु कारयेत् ॥ स्नानं कृत्वा विधानॆन ज्ञातिभिः स्वगृहं व्रजेत् ॥
मग पिंडदान समाप्त करून क्षौरकर्म (मुंडन) करवावे. विधीनुसार स्नान करून नातलगांसह आपल्या घरी जावे.
Verse 7
एकादशे च दिवसे एकोद्दिष्टं यथाविधि ॥ स्नात्वा चैव शुचिर्भूत्वा प्रेतं विप्रेषु योजयेत् ॥
आणि अकराव्या दिवशी विधीनुसार एकोद्दिष्ट कर्म करावे. स्नान करून शुद्ध होऊन प्रेतकर्म विप्रांद्वारे करावे.
Verse 8
एकोद्दिष्टं मनुष्याणां चातुर्वर्ण्यस्य माधवि॥ यथैकं द्रव्यसंयुक्तं स्वं विप्रं भोजयेत् तदा
हे माधवी, चातुर्वर्ण्य मनुष्यांसाठी एकोद्दिष्ट कर्म विधिपूर्वक करावे; त्या वेळी एकाच सम्यक्-संयुक्त द्रव्याने आपल्या आमंत्रित विप्रास भोजन घालावे.
Verse 9
स्नात्वा चैव शुचिर्भूत्वा प्रेतं प्रेतेषु योजयेत्॥ एकोद्दिष्टं तु द्रव्याणां चातुर्वर्ण्यस्य माधवि
स्नान करून शुद्ध होऊन मृताला प्रेतांमध्ये प्रेतरूपाने योजावे. हे माधवी, चातुर्वर्ण्याकरिता द्रव्यांचे एकोद्दिष्ट (श्राद्ध) विधान आहे.
Verse 10
शुश्रूषया विपन्नानां शूद्राणां च वरानने॥ त्रयोदशे दिने प्राप्ते सुपक्वैर्भोजयेद्द्विजान्
हे वरानने, विपन्न—शूद्रांसह—यांची सेवा-भावना ठेवून, तेरावा दिवस आला की, उत्तम शिजवलेल्या अन्नाने द्विजांना भोजन घालावे.
Verse 11
मृतस्य नाम चोद्दिश्य यस्यार्थे च प्रयोजितः॥ स्वर्गतस्येति संकल्प्य कृत्वा ब्राह्मणमन्दिरम्
मृताचे नाव उद्देशून आणि ज्याच्यासाठी हा विधी योजिला आहे, ‘स्वर्गगतासाठी’ असा संकल्प करून, ब्राह्मणाचे मन्दिर/निवास (विधिस्थान) सिद्ध करावे.
Verse 12
गत्वा निमन्त्रितं विप्रं नम्रो भूत्वा समाहितः॥ मन्त्रेणानेन भो देवि मनस्येव पठन्ति तम्
निमंत्रित विप्राकडे जाऊन, नम्र व एकाग्र होऊन, हे देवी, या मंत्राने ते पठावे—हे मनातच (ध्यानपूर्वक)ही पठिले जाते.
Verse 13
गतोऽसि दिव्यलोके त्वं कृतान्तविहितेन च॥ मनसा वायुभूतस्त्वं विप्रमेनं समाश्रय
‘कृतान्त (मृत्यू) यांच्या विधानानुसार तू दिव्यलोकी गेला आहेस; मनाने वायुरूप (सूक्ष्म) होऊन या विप्राचा आश्रय घे.’
Verse 14
पादसंवाहनं कार्यं प्रेतस्य हितकाम्यया॥ प्रेतभोगशरीरे तु ब्राह्मणस्य च सुन्दरि
हे सुंदरी! प्रेताच्या हितासाठी पादसंवाहन करावे; कारण या विधीत ब्राह्मणाचे शरीर प्रेतासाठी भोग-शरीर मानले जाते।
Verse 15
यावत्तु तिष्ठते तत्र प्रेतभोगमुदीक्षते॥ तावन्न संस्पृशेद्भूमे मम गात्रं प्रतिष्ठितम्
तो तेथे राहून प्रेताचा भोगग्रहण पाहत असेल, तोपर्यंत भूमीला स्पर्श करू नये; कारण माझे शरीर तेथे स्थिरपणे प्रतिष्ठित आहे।
Verse 16
प्रभातायां तु शर्वर्यामुदिते च दिवाकरे॥ श्मश्रुकर्म प्रकर्तव्यं विप्रस्य तु यथाविधि
प्रभातकाळी सूर्य उगवल्यावर, ब्राह्मणासाठी यथाविधी श्मश्रु-कर्म (क्षौर/मुंडनविधी) करावे।
Verse 17
अस्तंगते तथादित्ये गत्वा ब्राह्मणमन्दिरम्॥ दत्त्वा तु पाद्यं विधिवन् नमस्कृत्य द्विजोत्तमम्
सूर्यास्त झाल्यावर ब्राह्मणाच्या घरी जाऊन, विधिपूर्वक पाद्य अर्पण करावे आणि श्रेष्ठ द्विजाला नमस्कार करावा।
Verse 18
स्नापनाभ्यञ्जनं कार्यं प्रेतसन्तोषदायकम्॥ गृहीत्वा भूमिभागं च स्थण्डिलं तत्र कारयेत्॥
प्रेताच्या संतोषासाठी स्नापन व अभ्यंजन करावे. नंतर जमिनीचा एक भाग घेऊन तेथे स्थंडिल (विधीस्थान) तयार करावे।
Verse 19
चतुःषष्ठिकृतं भागं यथावत्सुकृतं भवेत्॥ ततो दक्षिणपूर्वेषु दिग्विभागेषु सुन्दरी॥
चौसष्ट भागांत यथावत् विभाग करून रचना नीट प्रकारे सिद्ध करावी. मग, हे सुंदरी, दक्षिण-पूर्व इत्यादी दिशांच्या उपविभागांत क्रमाने पुढे जावे.
Verse 20
छायायां कुञ्जरस्यापि नदीकूलद्रुमे तथा॥ चाण्डालादिप्रहीणे तु प्रेतकार्यं समाचरेत्॥
हत्तीच्या सावलीतसुद्धा आणि नदीकाठी असलेल्या वृक्षाजवळही—तो प्रदेश चांडाल इत्यादींपासून रिकामा असेल तर—तेथे प्रेतकार्य (पितृकर्म) करावे.
Verse 21
यं देशं च न पश्यन्ति कुक्कुटश्वानशूकराः॥ श्वा चापोहति रावेण गर्जितेन च शूकरः॥
ज्या ठिकाणी कोंबडा, कुत्रा व डुक्कर दिसत नाहीत/येत नाहीत, आणि जिथे कुत्रा ओरडून व डुक्कर मोठ्या गर्जनेने हाकलला जातो—तो देश (योग्य) मानला आहे.
Verse 22
कुक्कुटः पक्षवातेन चाण्डालश्च यथा धरे॥ तत्र कुर्वन्ति ये श्राद्धं पितॄणां बन्धनप्रदम्॥
जिथे कोंबडा पंखांच्या फडफडीने आत शिरतो आणि जिथे चांडाल भूमीवर उपस्थित असतो—तेथे जे श्राद्ध करतात ते पितरांना बंधन देणारे ठरतात.
Verse 23
वर्जनीया बुधैरेते प्रेतकार्येषु सुन्दरी॥ देवतासुरगन्धर्वाः पिशाचोरगराक्षसाः॥
हे सुंदरी, प्रेतकार्यांत ज्ञानी जनांनी यांना टाळावे—देव, असुर, गंधर्व, पिशाच, नाग आणि राक्षस.
Verse 24
नागा भूतानि यज्ञाश्च ये च स्थावरजङ्गमाः॥ स्नानं कृत्वा यथा देवि तव पृष्ठे प्रतिष्ठिताः॥
हे देवि! नाग, भूत, यज्ञ आणि जे काही स्थावर-जंगम आहे ते सर्व स्नान करून तुझ्या पाठीवर, म्हणजेच पृथ्वीवर, यथायोग्य प्रतिष्ठित होतात।
Verse 25
धारयिष्यामि सुश्रोणि विष्णुमायाततं जगत्॥ चण्डालमादितः कृत्वा नराणां तु शुभाशुभम्॥
हे सुश्रोणि! विष्णुमायेने विस्तारलेल्या या जगताला मी धारण करीन; चांडालापासून आरंभ करून मनुष्यांचे शुभ-अशुभ भेदही त्यात अंतर्भूत आहेत।
Verse 26
स्नानं कुर्वन्तु ते भूमे स्थण्डिले तदनन्तरे॥ अकृत्वा पृथिवीभागं निवापं ये तु कुर्वते॥
हे भूमे! त्यांनी स्नान करावे आणि त्यानंतर सिद्ध केलेल्या स्थंडिलावर (कर्म) करावे; परंतु जे पृथ्वीचा भाग तयार न करता निवाप अर्पण करतात—
Verse 27
त्वदधीनं जगद्भद्रे तवोच्छिष्टं हतं भवेत्॥ न देवाः पितरस्तस्य गृह्णन्तीह कदाचन॥
हे भद्रे! जगत तुझ्यावर अवलंबून आहे; जे तुझे उच्छिष्ट मानून अशुद्ध होते ते नष्टप्राय होते. त्याचे अर्पण येथे देव व पितर कधीही स्वीकारत नाहीत।
Verse 28
कृत्वा तु पिण्डसङ्कल्पं नामगोत्रेण माधवि ॥ पश्चादश्नन्ति गोत्राणि कुलजाश्चैकभोजनाः ॥
हे माधवि! नाव-गोत्रासहित प्रथम पिंडदानाचा संकल्प करून, नंतर समान गोत्राचे व कुलातील लोक एकत्र एकभोजन करतात।
Verse 29
न दद्यादन्यगोत्रेभ्यो ये न भुञ्जन्ति तत्र वै ॥ चतुर्णामपि वर्णानां प्रेतकार्येषु सुन्दरी ॥
जे तेथे भोजन करीत नाहीत अशा अन्य गोत्रीयांना (नियत) भाग देऊ नये; हे सुंदरी, प्रेतकार्यांत हा नियम चारही वर्णांना लागू आहे.
Verse 30
एवं दत्तेन प्रीयन्ते प्रेतलोकगता नराः ॥ अदत्वा प्रेतभागं तु भुङ्क्ते यस्तत्र मानवः ॥
अशा प्रकारे दिलेल्या अर्पणाने प्रेतलोकात गेलेले नर तृप्त होतात. पण प्रेतभाग न देता जो मनुष्य तेथे खातो, तो विधीविरुद्ध वागतो.
Verse 31
गत्वा महानदीं सोऽपि सचैलं स्नानमाचरेत् ॥ तीर्थानि मनसा गत्वा त्रिभिरभ्युक्षयेद्भुवम् ॥
महानदीकाठी जाऊन तोही वस्त्रांसह स्नान करावे. मनाने तीर्थांचे स्मरण करून तीन वेळा भूमीवर जल शिंपडावे.
Verse 32
एवं शुद्धिं ततः कृत्वा ब्राह्मणान् शीघ्रमानयेत् ॥ आगतांश्च द्विजान् दृष्ट्वा कर्त्तव्या स्वागतकिया ॥
अशी शुद्धी करून मग त्वरेने ब्राह्मणांना आणावे. आणि आलेल्या द्विजांना पाहून स्वागतक्रिया करावी.
Verse 33
अर्घ्यं पाद्यं ततो दद्याद्धृष्टपुष्टेन माधवि ॥ आसनं चोपकल्पेत मन्त्रेण विधिपूर्वकम् ॥
मग प्रसन्न व सुसज्ज भावाने, हे माधवी, अर्घ्य व पाद्य द्यावे; आणि मंत्रोच्चारासह विधिपूर्वक आसन सिद्ध करावे.
Verse 34
मन्त्रः— इदं ते आसनं दत्तं विश्रामं क्रियतां द्विज ॥ कुरुष्व मे प्रसादं च सुप्रसीद द्विजोत्तम ॥
मंत्र— हे द्विज, हे आसन तुला दिले आहे; विश्रांती घे. माझ्यावर कृपा कर आणि हे द्विजोत्तम, प्रसन्न हो॥
Verse 35
उपवेश्यासने विप्रं छत्रं सङ्कल्पयेत्पुनः ॥ निवारणार्थमाकाशे भूता गगनचारिणः ॥
आसनावर विप्रास बसवून, पुन्हा छत्राचा संकल्प करावा—आकाशात फिरणाऱ्या भूतांचे निवारण करण्यासाठी॥
Verse 36
देवगन्धर्व यक्षाश्च सिद्धसङ्घा महासुराः ॥ धारणार्थं तथाकाशे छत्रं तेजस्विनां कृतम् ॥
देव, गंधर्व, यक्ष, सिद्धसंघ आणि महाअसुर—अशा तेजस्वींच्या धारण व संरक्षणासाठी आकाशात छत्र केले आहे॥
Verse 37
छत्रमावरणार्थं तु दद्याञ्चैव द्विजातये ॥ आकाशे तत्र पश्यन्ति देवाः सिद्धपुरोगमाः ॥
आवरण व संरक्षणासाठी द्विजातीला छत्र नक्की द्यावे; आणि तेथे आकाशात सिद्धांच्या अग्रभागी देव पाहतात॥
Verse 38
गन्धर्वा ह्यसुराः सिद्धा राक्षसाः पिशिताशिनः ॥ दृश्यामानेषु सर्वेषु प्रेतः संव्रीडितो भवेत् ॥
गंधर्व, असुर, सिद्ध, राक्षस आणि मांसभक्षक—हे सर्व दिसू लागल्यावर प्रेत लज्जेने संकोचतो॥
Verse 39
व्रीडमानं ततो दृष्ट्वा हसन्त्यसुरराक्षसाः ॥ एवं निवारणं छत्रमादित्येन कृतं पुरा ॥
त्याला असा लज्जित झालेला पाहून असुर व राक्षस हसू लागले. अशा प्रकारे पूर्वी आदित्याने (सूर्याने) संरक्षणासाठी ‘छत्र’ निर्माण केले.
Verse 40
प्रेतलोकगतानां च सर्वदेवर्षिणां पुरा ॥ अग्निवर्षं शिलावर्षं तप्तं तत्र जलोदकम् ॥
पूर्वी प्रेतलोकात गेलेल्या सर्व देवर्षींसाठी तेथे अग्निवर्षा, शिलावर्षा झाली आणि तेथील पाणीही तप्त होते.
Verse 41
भस्मवर्षं ततो घोरमहोरात्रेण माधवि ॥ पादौ च ते न दह्येतां यमस्य विषयं गते ॥ तमोऽन्धकारविषमं दुर्गमं घोरदर्शनम् ॥
त्यानंतर, हे माधवी, एका दिवस-रात्रीत भयंकर भस्मवर्षा होते. यमाच्या विषयात गेल्यावर तुझे पाय जळू नयेत. तो प्रदेश तम-अंधाराने विषम, दुर्गम आणि भयावह दिसणारा आहे.
Verse 42
एकाकी दुःसहं लोके पथा येन स गच्छति ॥ कालो मृत्युश्च दूतश्च यष्टिमुद्यम्य पृष्ठतः ॥
तो एकटा, लोकी असह्य दुःख सहन करीत ज्या मार्गाने जातो; त्याच्या पाठीमागे काळ, मृत्यू आणि दूत दंड उगारून चालतात.
Verse 43
अहोरात्रेण घोरेण प्रेतं नयति माधवि ॥ दद्यात्तदर्थं विप्राय पदत्रे च सुखावहे ॥
हे माधवी, भयंकर दिवस-रात्रीत तो प्रेताला पुढे नेतो. म्हणून सुख देणारी पादत्राणांची जोडी ब्राह्मणाला दान द्यावी.
Verse 44
पश्चाद्धूपं च दीपं च दद्याद्वै मन्त्रपूर्वकम् ॥ याति येन विजानीयात्पृथक्प्रेतेन योजयेत् ॥
यानंतर मंत्रपूर्वक धूप व दीप अर्पण करावा. प्रेत ज्या मार्गाने जातो तो जाणून, प्रत्येक प्रेतासाठी हे अर्पण वेगवेगळे करावे.
Verse 45
नामगोत्रमुदाहृत्य प्रेताय तदनन्तरम् ॥ शीघ्रमावाहयेद्भूमे दर्भपात्रे च भूतले ॥
नाव व गोत्र उच्चारून, त्यानंतर त्वरित प्रेताचे आवाहन करावे. भूमीवर ठेवलेल्या दर्भपात्रात, भूतलावरच त्यास स्थापावे.
Verse 46
मन्त्रः— इह लोकं परित्यज्य गतोऽसि परमां गतिम् ॥ गृह्ण गन्धं मुदा युक्तो भक्त्या प्रेतोपपादितम् ॥
मंत्र— ‘हा लोक त्यागून तू परम गतीस गेला आहेस. आनंदयुक्त होऊन, भक्तीने प्रेतासाठी अर्पिलेला हा गंध स्वीकार.’
Verse 47
गन्धमन्त्रः— सर्वगन्धं सर्वपुष्पं धूपं दीपं तथैव च ॥ प्रतिगृह्णीष्व विप्रेन्द्र प्रेतमोक्षप्रदो भव ॥
गंधमंत्र— ‘सर्व गंध, सर्व पुष्प, धूप आणि दीप हे सर्व स्वीकार. हे विप्रश्रेष्ठा, प्रेतमोक्ष देणारा हो.’
Verse 48
एवं वस्त्राणि विप्राय सर्वाण्याभरणानि च ॥ पुनः पुनश्च पक्वान्नं प्रयच्छेत् तु वसुन्धरे ॥
अशा प्रकारे विप्राला वस्त्रे व सर्व आभूषणे द्यावीत. हे वसुंधरे, पुन्हा पुन्हा शिजवलेले अन्नही अर्पण करावे.
Verse 49
एवमादीनि द्रव्याणि प्रेतभोग्यानि सर्वशः ॥ पादशौचादि त्रिः कृत्वा चातुर्वर्ण्यस्य माधवि ॥
अशा प्रकारची प्रेत-भोग्य द्रव्ये सर्व प्रकारे विधिपूर्वक मांडून, हे माधवी, पादशौच इत्यादी शुद्धी तीनदा करून, चातुर्वर्ण्याकरिता ही विधी सांगितली आहे।
Verse 50
एवंविधः प्रयोक्तव्यः शूद्राणां मन्त्रवर्जितम् ॥ अमन्त्रस्य च शूद्रस्य विप्रो गृह्णाति मन्त्रतः ॥
याच प्रकारे शूद्रांसाठी मंत्रवर्जित प्रयोग करावा; आणि ज्याच्या बाबतीत मंत्र नाहीत अशा शूद्राचे अर्पण ब्राह्मण मंत्रोच्चाराने स्वीकारतो।
Verse 51
एतत्सर्वं विनिर्वर्त्य पक्वान्नं भोजयेद् द्विजम् ॥ भोक्ष्यमाणेन विप्रेण ज्ञानशुद्धेन सुन्दरि ॥
हे सुंदरी, हे सर्व विधी पूर्ण करून, शिजवलेल्या अन्नाने द्विजास भोजन घालावे; आणि भोजन करणारा ब्राह्मण ज्ञानाने शुद्ध असावा।
Verse 52
प्रेताय प्रथमं दद्याद् न स्पृशेत परात्परम् ॥ सर्वं व्यञ्जनसंयुक्तं प्रेतभागं प्रकल्पयेत् ॥
प्रथम प्रेतासाठी भाग द्यावा, त्यानंतर (अन्न) स्पर्श करू नये; सर्व व्यंजनांसह प्रेताचा हिस्सा ठरवावा।
Verse 53
पितृस्थाने प्रदातव्यं विधानान्मन्त्रसंयुतम् ॥ एवं प्रेतेषु विप्रेषु एव कालो न विद्यते ॥
पितृस्थानात विधीनुसार मंत्रांसह अर्पण करावे; अशा प्रकारे प्रेतविषयक ब्राह्मण-सहित कर्मांत स्वतंत्र असा काळनियम सांगितलेला नाही।
Verse 54
हस्तशौचं पुनः कृत्वा ह्युपस्पृश्य यथाविधि ॥ समन्त्रं प्रतिगृह्णाति पक्वान्नं भक्ष्यभोजनम् ॥
पुन्हा हस्तशौच करून आणि विधिप्रमाणे जलस्पर्श/आचमन करून, तो मंत्रोच्चारासह शिजलेले अन्न—भक्ष्य व भोज्य—स्वीकारतो.
Verse 55
भुज्यमानस्य विप्रस्य प्रेतभागं च नित्यशः ॥ ज्ञातिवर्गेषु गोत्रेषु सम्बन्धिस्वजनेषु च ॥
भोजन करणाऱ्या ब्राह्मणासाठी प्रेतभाग नित्य ठेवावा; तो ज्ञातिवर्ग, गोत्रे तसेच संबंधी-स्वजनांमध्येही (लागू) होतो.
Verse 56
भागस्तत्र प्रदातव्यस्तस्यार्थे यस्य विद्यते ॥ विप्राय दीयमाने तु वारणीयं न केनचित् ॥
ज्याचा हक्क आहे त्याच्या हितार्थ तेथे भाग द्यावा; आणि ब्राह्मणाला देत असताना कोणाच्याही कडून अडथळा आणू नये.
Verse 57
निवारयति यो दत्तं गुरुघात्याफलं लभेत् ॥ न देवा प्रतिगृह्णन्ति नाग्नयः पितरस्तथा ॥
जे दिले जात असलेले दान अडवितो, त्याला गुरुघातासारखे फळ मिळते; देव, अग्नी आणि पितरही ते स्वीकारत नाहीत.
Verse 58
एवं विलुप्यते धर्मः प्रेतस्तत्र न तुष्यति ॥ एवं विचिन्त्यमानस्य यथा धर्मो न लुप्यते ॥
अशा प्रकारे धर्म लुप्त होतो आणि तेथे प्रेत तृप्त होत नाही; म्हणून धर्माचा लोप होऊ नये असे विचारपूर्वक वागावे.
Verse 59
ज्ञातिसम्बन्धिमध्ये तु यो दद्यात्प्रेतभोजनम् ॥ हृष्टेन मनसा विप्रे प्रेतभागं विशेषतः ॥
नातेवाईक व संबंधींमध्ये जो कोणी, हे ब्राह्मण, हर्षित मनाने प्रेतासाठी भोजन देतो, तो विशेषतः प्रेतभाग अर्पण करतो.
Verse 60
कूटवत्प्रतितिष्ठेत दृष्ट्वा तृप्तिं न गच्छति ॥ एवं तु प्रेतभावेन शीघ्रं मुञ्चति किल्बिषात् ॥
तो खांबासारखा स्थिर उभा राहावा; (विधी) पाहूनही तृप्ती त्वरित होत नाही. पण अशा रीतीने प्रेतभावाने तो लवकरच दोष‑पापातून मुक्त होतो.
Verse 61
तृप्तिं ज्ञात्वा तु विप्रस्य पक्वान्नेन तु माधवि ॥ दातव्यमुदके तस्य पाणावभ्युक्षणं ततः ॥
हे माधवी, पक्वान्नाने विप्राची तृप्ती जाणून मग त्याला उदक द्यावे; त्यानंतर त्याच्या पाण्यावर जलाभ्युक्षण करावे.
Verse 62
दातव्यं तत्र चोच्छिष्टं येन हेतुमगर्हितम् ॥ उपस्पृश्य विधानेंन मम तीर्थगतेन च ॥
तेथे उच्छिष्ट (शेष) असे द्यावे की ज्याचा हेतु निंद्य ठरू नये. विधीनुसार आचमन/उपस्पर्शन करून, आणि माझ्या तीर्थ‑विधानानुसारही…
Verse 63
शुचिर्भूत्वा तु विधिवत्कृत्वा शान्त्युदकानि तु ॥ प्रणम्य शिरसा देवि निवापस्थानमागतः ॥ मन्त्रैः स्तुतिस्तु कर्त्तव्या तव भक्त्या । अवतिष्ठता ॥
शुचिर्भूत होऊन विधिपूर्वक शान्त्युदक करून, हे देवी, मस्तक झुकवून प्रणाम करीत निवापस्थानास जावे. तेथे स्थिर राहून तुझ्या भक्तीने मंत्रांनी स्तुती करावी.
Verse 64
नमो नमो मेदिनी लोकमातरुर्व्यै महाशैलशिलाधरायै ॥ नमो नमो धारिणि लोकधात्रि जगत्प्रतिष्ठे वसुधे नमोऽस्तु ते ॥
हे मेदिनी, लोकमाते! तुला पुनःपुन्हा नमस्कार. जी महान पर्वत व शिळा धारण करते त्या वसुधेला नमस्कार. हे धारिणी, लोकधात्री, जगताची प्रतिष्ठा—तुला नमोऽस्तु.
Verse 65
एवं निवापदानेन तव भक्तेन सुन्दरि ॥ दद्यात्तिलोदकं तस्य नामगोत्रमुदाहरेत् ॥
हे सुंदरी! अशा प्रकारे निवाप-दान करून तुझा भक्त त्या (मृत) व्यक्तीसाठी तिळोदक अर्पण करील आणि त्याचे नाव व गोत्र उच्चारेल.
Verse 66
जानुभ्यामवनीं गत्वा नमस्कृत्य द्विजोत्तमान् ॥ पाणिं संगृह्य हस्तेन मन्त्रेणोत्थापयेद्द्विजान् ॥
गुडघ्यांवर भूमीवर जाऊन, श्रेष्ठ द्विजांना नमस्कार करून, आपल्या हाताने त्यांचा हात धरून, मंत्रोच्चाराने त्या ब्राह्मणांना उभे करावे.
Verse 67
दद्याच्छय्यानं देवि तथैवाञ्जनकङ्कणम् ॥ अञ्जनं कङ्कणं गृह्य शय्यामाक्रम्य स द्विजः ॥
हे देवी! शय्यादान द्यावे आणि तसेच अंजन व कंकणही द्यावे. अंजन व कंकण घेऊन तो द्विज शय्येवर पाऊल ठेवेल.
Verse 68
मुहूर्तं तत्र विश्रम्य निवापस्थानमागतः॥ गवां लाङ्गूलमुद्धृत्य दद्याद्ब्राह्मणहस्तके
तेथे थोडा वेळ विसावून तो निवाप-स्थानी येईल. गायीची शेपटी उचलून ती ब्राह्मणाच्या हातात द्यावी.
Verse 69
पात्रेणोदुम्बरस्थेन कृत्वा कृष्णतिलोदकम्॥ उदाहरेत्तु मन्त्रान्वै सौरभेयान् द्विजातयः
उदुंबरकाष्ठाच्या पात्रात कृष्णतिळ मिसळलेले जल तयार करून, द्विजांनी नंतर सौरभेय (गौ-संबंधी) परंपरेचे मंत्र उच्चारावेत।
Verse 70
मन्त्रपूतं तदा तोयं सर्वपापप्रणाशनम्॥ उद्धृत्य तच्च लाङ्गूलं तोयेनाभ्युक्ष्य वै ततः
मग मंत्रांनी पवित्र झालेले, सर्व पापांचा नाश करणारे ते जल घेऊन, ती शेपटी उचलून नंतर त्या जलाने तिच्यावर शिंपडावे।
Verse 71
गत्वा तु ब्राह्मणेभ्योऽपि स्वगृहं यत्र तिष्ठति॥ पक्वान्नं भोजयेत्सर्वं न तिष्ठेत् प्रतिवासिकम्
नंतर ब्राह्मणांची सेवा-सत्कार करून, ज्या घरात तो राहतो त्या स्वगृही परत जावे। सर्व पक्वान्न भोजनास द्यावे, आणि ‘प्रतिवासिक’ म्हणून थांबू नये।
Verse 72
पिपीलिकादिभूतानि प्रेतभागं च सर्वशः॥ कृत्वा तु तर्पणं देवि यस्यार्थे तस्य कल्पयेत्
हे देवि! मुंग्या इत्यादी जीवांना व प्रेतभागालाही सर्वथा देऊन तर्पण करून, ज्याच्या हेतुने हे केले आहे त्याच्याच हितासाठी ते अर्पण करावे।
Verse 73
भुक्तेषु तेषु सर्वेषु दीनानाथान् प्रतर्प्य च॥ प्रेतराजपुरं गत्वा प्रयच्छति स माधवि
ते सर्व भोजन करून झाल्यावर, दीन-अनाथांनाही तृप्त करून, तो—हे माधवी—प्रेतराजाच्या पुरीस जाऊन तदनुरूप फल प्राप्त करतो।
Verse 74
सर्वान्नमक्षयं तस्य दत्तं भवति सुन्दरि॥ कर्तव्य एवं संस्कारः प्रेतभावविशोधनः
हे सुंदरी, त्याच्यासाठी दिलेले सर्व अन्न पुण्यरूपाने अक्षय होते. अशा प्रकारे प्रेतभाव शुद्ध करणारा संस्कार करावा.
Verse 75
नेमिपभृतिभिः शौचं चातुर्वर्ण्यस्य सर्वतः॥ भविष्यति न सन्देहो दृष्टपूर्वं स्वयम्भुवा
नेमि इत्यादींमुळे चातुर्वर्ण्याची शुद्धता सर्वत्र प्रस्थापित होईल—यात संशय नाही; हे पूर्वी स्वयम्भूने पाहिले होते.
Verse 76
कृत्वा तु धर्मसंकल्पं प्रेतकार्यं विशेषतः॥ न भेतव्यं त्वया पुत्र प्रेतकार्ये कृते सति
धर्मसंकल्प करून, विशेषतः प्रेतकार्य करून झाल्यावर, हे पुत्रा, प्रेतकार्य झाले असता तुला भय बाळगू नये.
Verse 77
विस्तरेण मया प्रोक्तं प्रत्यक्षं नारदस्य च॥ त्वया वत्स सुतस्यार्थे क्रतुरेकः प्रतिष्ठितः
मी हे सविस्तर सांगितले आहे, आणि नारदालाही ते प्रत्यक्ष ज्ञात आहे. वत्सा, तुझ्या पुत्राच्या हितासाठी तू एक क्रतु (यज्ञकर्म) प्रस्थापित/संपन्न केला आहेस.
Verse 78
तस्मात्प्रभृति लोकेषु पितृयज्ञो भविष्यति ॥ एवं यास्यति वत्स त्वं न शोकं कर्त्तुमर्हसि ॥
त्या वेळेपासून लोकांत पितृयज्ञ होत राहील. वत्सा, असेच हे पुढे चालेल; तुला शोक करणे योग्य नाही.
Verse 79
शिवलोकं ब्रह्मलोकं विष्णुलोकं न सशंयः ॥ एवमुक्त्वा तदात्रेयः पितृकर्म यथाविधि ॥
तो शिवलोक, ब्रह्मलोक किंवा विष्णुलोक प्राप्त करतो—यात संशय नाही. असे बोलून त्या आत्रेयाने विधिपूर्वक पितृकर्म केले.
Verse 80
प्रेतस्यावाहनं कृत्वा शुचिर्भूत्वा समाहितः ॥ पक्वान्नं भोजयेत्तत्र प्रेतभागं यथाविधि ॥
प्रेताचे आवाहन करून, शुद्ध व एकाग्र होऊन, तेथे शिजवलेले अन्न अर्पण करावे—विधिपूर्वक प्रेताचा भाग ठरवून.
Verse 81
मन्त्रयुक्तोपचारेण चातुर्वर्ण्यस्य सर्वतः ॥ वृषलानाममन्त्राणां प्रयोक्तव्यं यथाविधि ॥
मंत्रयुक्त उपचारांसह हा विधी चातुर्वर्ण्यांस सर्वथा लागू आहे; परंतु वृषलांसाठी तो अमंत्रक रीतीने, विधिपूर्वक, करावा.
Verse 82
प्रेतकार्ये निवृत्ते तु पूर्णे संवत्सरे तथा ॥ प्रयान्ति जन्तवः केचिद्गत्वा गच्छन्ति चापरे ॥
प्रेतकार्य संपल्यावर आणि पूर्ण एक वर्ष झाल्यावर, काही जीव प्रस्थान करतात; तर काही पुढे जाऊन आणखी पुढे जातात.
Verse 83
पितामहः स्नुषा भार्या ज्ञातिसम्बन्धिबान्धवाः ॥ यद्येते बहवः सन्ति स्वप्नोपममिदं जगत् ॥
पितामह, सून, पत्नी तसेच ज्ञाती-संबंधी-बांधव—हे कितीही असले तरी हे जग स्वप्नासारखे आहे.
Verse 84
स्वयं मुहूर्त्तं रोदित्वा ततो याति पराङ्मुखः ॥ स्नेहपाशेन बद्धो वै क्षणार्द्धान्मुच्यते ततः ॥
तो एक मुहूर्त रडून मग तोंड फिरवून निघून जातो. स्नेहाच्या पाशाने बांधलेला असला तरी अर्धक्षणात त्यातून मुक्त होतो.
Verse 85
कस्य माता पिता कस्य कस्य भार्या सुतास्तथा ॥ युगे युगे तु वर्त्तन्ते मोहपाशेन बध्यते ॥
कुणाची माता, कुणाचा पिता? कुणाची पत्नी आणि तसेच कुणाचे पुत्र? युगायुगांत हे बदलत राहतात; जीव मोहाच्या पाशाने बांधला जातो.
Verse 86
स्नेहभावेन कर्त्तव्यः संस्कारो हि मृतस्य च ॥ मातापितृसहस्राणि पुत्रदारशतानि च ॥
मृताच्या संस्कारही स्नेहभावानेच करावेत. कारण (संसारात) हजारो माता-पिता आणि शेकडो पुत्र व पत्नी झालेल्या आहेत.
Verse 87
संसारेष्वनुभूतानि कस्य ते कस्य वा वयम् ॥ स्वयम्भुवा विधिः प्रोक्तः प्रेतसंस्कारलक्षणः ॥
संसारात जे अनुभवले गेले—ते कुणाचे, आणि आम्ही कुणाचे? स्वयम्भू (ब्रह्मा) यांनी प्रेतसंस्काराचे लक्षणयुक्त विधी सांगितली आहे.
Verse 88
प्रेतकार्ये निवृत्ते तु पितृत्वमुपजायते ॥ मासि मासि ह्यमायां वै कर्त्तव्यं पितृतर्पणम् ॥
प्रेतकार्य पूर्ण झाल्यावर मृतास पितृत्व प्राप्त होते. म्हणून प्रत्येक महिन्याच्या अमावास्येला पितृतर्पण करणे आवश्यक आहे.
Verse 89
एवमुक्त्वा स आत्रेयः पितृयज्ञविनिश्चयम् ॥ मुहूर्ते ध्यानमास्थाय तत्रैवान्तरधीयत ॥
अशा रीतीने पितृयज्ञाचा निश्चित निर्णय सांगून ऋषी आत्रेय क्षणभर ध्यानस्थ झाले आणि तेथेच अंतर्धान पावले।
Verse 90
नारद उवाच ॥ श्रुत्वा तु मृतसंस्कारमात्रेयोक्तं यथाविधि ॥ चातुवर्ण्यस्य सर्वस्य त्वया धर्मः प्रतिष्ठितः ॥
नारद म्हणाले—आत्रेयांनी यथाविधि सांगितलेले मृतसंस्कार ऐकून, तुमच्यामुळे सर्व चातुर्वर्ण्याचा धर्म प्रतिष्ठित झाला आहे।
Verse 91
पितृयज्ञमुपश्राद्धे मासि मासि दिने तथा ॥ वर्त्तयन्ति यथान्यायमृषयश्च तपोधनाः ॥
तपोधन ऋषी उपश्राद्धात तसेच प्रत्येक महिन्याच्या नियत दिवशीही यथान्याय पितृयज्ञ आचरतात।
Verse 92
निर्दिष्टं ब्राह्मणानां वै शूद्राणां मन्त्रवर्जितम् ॥ नेमिना च कृतं श्राद्धं ततः प्रभृति वै द्विजाः ॥
ब्राह्मणांसाठी (मंत्रांसह) ही विधी निर्दिष्ट आहे, आणि शूद्रांसाठी मंत्रवर्जित सांगितली आहे। नेमीने श्राद्ध केले; तेव्हापासून द्विजांनी ही प्रथा आचरली।
Verse 93
कुर्वन्ति सततं श्राद्धं नैमिश्राद्धं तदुच्यते ॥ स्वस्त्यस्तु ते महाभाग यास्यामि मुनिसत्तम ॥
ते सतत श्राद्ध करतात; त्यास ‘नैमिश्राद्ध’ असे म्हणतात। हे महाभाग, तुमचे कल्याण असो; हे मुनिसत्तम, मी आता प्रस्थान करतो।
Verse 94
एवमुक्त्वा मुनिश्रेष्ठो नारदो द्विजतत्तमः ॥ तेजसा द्योतयन्सर्वं गतः शक्रपुरं प्रति ॥
असे बोलून मुनिश्रेष्ठ, द्विजांतील श्रेष्ठ नारद आपल्या तेजाने सर्वत्र प्रकाश पसरवीत शक्राच्या नगरीकडे निघून गेले।
Verse 95
एवं च पिण्डसंकल्पं श्राद्धोत्पत्तिश्च माधवि ॥ आत्रेयेणैव मुनिना स्थापितं ब्राह्मणेषु च ॥
हे माधवी, अशा प्रकारे पिंड-संकल्प आणि श्राद्धाची उत्पत्ती—ही दोन्ही—ऋषी आत्रेयांनीच ब्राह्मणांमध्ये स्थापित केली.
Verse 96
अपाकद्रव्यं संगृह्य ब्रह्मणो वचनं यथा ॥ त्रिषु वर्णेषु कर्त्तव्यं पाकभोजनमित्युत ॥
कच्चे द्रव्य गोळा करून, ब्रह्मदेवांच्या वचनानुसार, तीनही वर्णांमध्ये शिजविलेले भोजन-दान करावे—असे सांगितले आहे.
Verse 97
पिता पितामहश्चैव तथैव प्रपितामहः ॥ जुहुयाद्ब्राह्मणमुखे तृप्तिर्भवति शाश्वती ॥
पिता, पितामह आणि प्रपितामह—यांच्यासाठी ब्राह्मणाच्या मुखात आहुती द्यावी; त्यामुळे पितरांना शाश्वत तृप्ती मिळते.
Verse 98
निपातदेशं संगृह्य शुचिदेशे समाहितः॥ नदीकूले निखाते वा प्रेतभूमिं विनिर्देशेत्॥
निपात-स्थान निवडून, शुद्ध स्थानी मन एकाग्र करून, नदीकाठी किंवा खणलेल्या जागी ‘प्रेतभूमी’ निश्चित करावी.
Verse 99
पतन्ति नरके घोरे तेनोच्छिष्टेन सुन्दरी॥ स्थण्डिले प्रेतभागं तु दद्यात्पूर्वाह्णिकं तु तम्॥
हे सुंदरी, त्या (दोषयुक्त) उच्छिष्टामुळे ते घोर नरकात पडतात; म्हणून शुद्ध स्थंडिलावर पूर्वाह्निक विधी म्हणून प्रेतभाग अर्पण करावा।
Verse 100
प्रेतस्य च हितार्थाय धारयेत वसुन्धरे॥ पूर्वं संहृष्टतुष्टेन प्रेतभागं च दापयेत्॥
हे वसुंधरे, प्रेताच्या हितासाठी हा विधी काळजीपूर्वक पाळावा; प्रथम आनंदित व तृप्त मनाने प्रेतभाग देण्याची व्यवस्था करावी।
Verse 101
तप्तवालुमयी भूमिः कण्टकैरुपसंस्तृता॥ तेन दुर्गाणि तरति दत्तयोपानहात्र वै॥
भूमी तापलेल्या वाळूची असून काट्यांनी भरलेली आहे; त्या दानामुळे तो दुर्गम मार्ग पार करतो—जणू दान केलेल्या पादुकांनी।
Verse 102
देवत्वं ब्राह्मणत्वं च प्रेतपिण्डे प्रदीयते॥ मानुषत्वं निवापेषु ज्ञातव्यं सततं बुधैः॥
प्रेतपिंड-दानाने देवत्व व ब्राह्मणत्व प्राप्त होते; निवाप-दानाने मानुषत्व—हे विद्वानांनी सदैव जाणावे।
Verse 103
दृष्ट्वा तु प्रोषितं तेन उच्छिष्टं न विसर्जयेत्॥ ब्राह्मणे नाप्यनुज्ञातः शीघ्रं संरम्भयेत् ततः॥
ग्राही ब्राह्मण निघून गेला तरी त्या कारणाने उच्छिष्ट टाकू नये; आणि ब्राह्मणाची अनुमती नसताना तेथून घाईने पुढे जाऊ नये।
Verse 104
पश्चात्प्रेतं विसर्ज्यैवं दद्याद्दानं द्विजातये॥ निवापमन्नमशुचिं दद्याद्वायसतर्पणम्॥
यानंतर प्रेतास असे विसर्जून द्विजास दान द्यावे। निवाप अन्न, जरी अशुचि मानले तरी, कावळ्यांच्या तर्पणासाठी द्यावे॥
Verse 105
दातव्यं तु तृतीये च मासे सप्तनवेषु च॥ एकादशे तथा मासे दद्यात्सांवत्सरीं क्रियाम्॥
तिसऱ्या महिन्यात द्यावे, तसेच सातव्या व नवव्या महिन्यातही। तसेच अकराव्या महिन्यात वार्षिक क्रिया करावी॥
Frequently Asked Questions
The text frames mortuary rites as a regulated social-ethical duty: disciplined purification (aśauca management), careful allocation of the pretabhāga (the preta’s portion), and non-obstruction of sanctioned gifts to ritual recipients. It also embeds a terrestrial ethic through Pṛthivī: rites should be performed on clean, properly prepared ground, avoiding spaces depicted as polluted or ecologically/ritually disturbed, thereby linking correct conduct with maintenance of terrestrial order.
A day-sequence is specified: third-day bathing and offerings; continued daily observances through the tenth day; tenth-day laundering/purification and subsequent shaving rite; eleventh-day ekoddiṣṭa; thirteenth-day feeding rites are mentioned. Longer-term markers include rites in the third month, at specified month-count intervals (saptanava as transmitted in the manuscript), an eleventh-month observance, and an annual (saṃvatsarī) ceremony. Ongoing monthly pitṛ-tarpaṇa is assigned to amāvāsyā (new-moon day).
Environmental/terrestrial balance is expressed through prescriptions for spatial purity: selecting a śuci-deśa, preparing a sthaṇḍila (smoothed ritual ground), and preferring riverbanks while avoiding areas associated with contamination or disruptive scavenger presence. Pṛthivī is explicitly invoked and praised as lokamātṛ and dhāriṇī, positioning the Earth as the supporting substrate whose cleanliness and proper partitioning (ritual ‘bhāga’) condition the legitimacy of offerings.
The chapter attributes the establishment and authoritative articulation of these rites to the sage Ātreya, with Nārada appearing as a later narrator/validator who reports the institutionalization of the piṇḍa-saṃkalpa and śrāddha origin. Nemi is referenced in connection with a named śrāddha tradition (naimi-śrāddha) as transmitted practice among dvijas.
Read Varaha Purana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.