Adhyaya 173: Account of Gokarṇa’s Śuka-Satra, Temple Consecration, and the Resulting Merit
Gokarṇa-śuka-satra-pratiṣṭhā-phala-kathana
Ritual-Manual (Tīrtha-Māhātmya and Dāna-Śrāddha Praxis)
वराह पृथ्वीला गोकरणाच्या शुभ वस्तीपश्चात घडलेला वृत्तांत सांगतो. गोकरण शुक, त्याचे माता‑पिता आणि सद्गृहस्थ यांचा यथोचित सत्कार करतो व मथुरेत सामूहिक पूजा‑उत्सव आयोजित करतो. शिस्तबद्ध आतिथ्य (सत्कार), सार्वजनिक धर्मसंवर्धन, निर्विघ्न महाकर्म आणि ब्राह्मणांना नियमित अन्नदान यांचे महत्त्व प्रतिपादिले आहे. शुकाच्या नावाने ‘शुकेश्वर’ असे महान शिवालय प्रतिष्ठापित करून तो ब्राह्मणांसाठी भव्य सत्र‑भोजन करतो; ते ‘शुक‑सत्र’ म्हणून प्रसिद्ध होते. तीर्थस्नान, श्राद्ध, सुवर्ण‑गोदान व सामुदायिक अनुष्ठान यांमुळे लोककल्याण होते आणि शुक (तसेच एका शबर दांपत्याला) परलोकगती‑उन्नती व मुक्तीचे फळ मिळते, असे सांगितले आहे।
Primary Speakers
Key Concepts
Shlokas in Adhyaya 173
Verse 1
श्रीवराह उवाच ॥ तत्र स्थित्वा यथान्यायं गोकरणः सर्वमङ्गलम् ॥ शुकं च मातापितरौ साधुभार्याचतुष्टयम्
श्रीवराह म्हणाले—तेथे यथान्याय राहून, सर्वमंगलस्वरूप गोकर्णाने शुक, आपले माता-पिता आणि चार साध्वी पत्नीसमूह यांचा यथोचित सन्मान केला।
Verse 2
सम्मान्य पूजयामास यथाविभवशक्तितः ॥ मथुरावासिभिर्लोकैरुद्यानं कारयंस्तदा
त्याने आपल्या वैभवशक्तीनुसार सर्वांचा सन्मान करून पूजा केली; आणि त्या वेळी मथुरावासी लोकांसह एक उद्यान उभारले।
Verse 3
स्वयं च कृतवांस्तत्र अविघ्नस्य महामखम् ॥ भक्ष्यभोज्ये ब्राह्मणेभ्यो ददौ दानानि नित्यशः
आणि त्याने स्वतः तेथे विघ्ननिवारणासाठी एक महामख केला; तसेच ब्राह्मणांना नित्य भक्ष्य-भोज्य दान दिले।
Verse 4
गीतवादित्रमाङ्गल्यं पुत्रवृद्धौ यथोचितम् ॥ तत्सर्वं कृतवाँल्लोको गोकरणस्य महात्मनः
पुत्रवृद्धी व समृद्धीसाठी यथोचित गीते, वाद्ये व मंगलोत्सव—हे सर्व महात्मा गोकर्णासाठी लोकांनी केले।
Verse 5
एकैकं च परिष्वज्य प्रणिपत्य यथाक्रमम् ॥ मातापित्रोः प्रणम्याथ शिरसा पादपङ्कजे
एकेकाला आलिंगन देऊन क्रमाने प्रणाम केला; नंतर माता-पित्यांच्या चरणकमलांवर मस्तक ठेवून त्याने वंदन केले।
Verse 6
शुकं हृदि समालोक्य प्ररुरोद स वै वणिक् ॥ यस्य प्रसादाज्जीवश्च धर्मश्चानुत्तमा गतिः
हृदयात शुकाचे दर्शन होताच तो वणिक् रडू लागला; ज्याच्या कृपेने जीवन, धर्म आणि अनुत्तम गती प्राप्त होते।
Verse 7
विशिष्टेन मया प्राप्तो राज्ञो लाभः सुपुष्कलः ॥ शुक पुत्रान्मया प्राप्तमिह लोके परत्र च
तुमच्या विशेष कृपेने मला राजाकडून अतिशय विपुल लाभ मिळाला; आणि हे शुक, पुत्रांमुळे इहलोकी व परलोकी दोन्ही ठिकाणी सिद्धी मिळाली।
Verse 8
एवं वसन्सुखं तत्र गोकरणः सह बन्धुभिः ॥ शुक नाम्ना कृतं तेन शिवस्यायतनं महत्
अशा रीतीने तेथे बंधूंंसह सुखाने राहून गोकर्णाने शुकाच्या नावाने शिवाचे एक महान् मंदिर बांधले।
Verse 9
शुकेश्वरं प्रतिष्ठाप्य दिव्यं सत्रं चकार ह ॥ ब्राह्मणानां शते द्वे च मिष्टान्नवरभोजने
शुकेश्वराची प्रतिष्ठापना करून त्याने दिव्य सत्र केले; आणि दोनशे ब्राह्मणांसाठी मिष्टान्नांसह उत्तम भोजन झाले।
Verse 10
शुकप्रदाने गोकर्णः फलं स्नानस्य सङ्गमात्॥ श्राद्धं सुवर्णैर्गोदानं कृत्वा तस्मै ददौ च सः॥
शुकदानामुळे गोकर्णाला संगमस्नानाचे फळ मिळाले। त्याने सुवर्णांसह श्राद्ध करून गोदान केले आणि ते त्याला अर्पण केले।
Verse 11
शबराय सभार्याय तेन स्वर्गं गतश्च ह॥ शुकोदरेण सहितो विमानवरमास्थितः॥
त्या पुण्यप्रभावाने तो शबर व त्याच्या पत्नीसह स्वर्गास गेला. शुकोदरासह तो उत्तम दिव्य विमानावर आरूढ झाला.
Verse 12
एतत्ते कथितं सर्वं मथुरायां महत्फलम्॥ सरस्वतीसङ्गमस्य गोकर्णस्य शिवस्य च॥
हे सर्व तुला सांगितले—मथुरेत प्राप्त होणारे महान फळ: सरस्वती-संगमाचे, गोकर्णाचे आणि शिवाचेही.
Verse 13
गोकर्णस्य तु सन्तानमक्षयं धर्मतोऽव्ययम्॥ सम्भूतं स सुखं भुक्त्वा ततो मोक्षमवाप्नुयात्॥
गोकर्णासाठी एक वंश उत्पन्न झाला—अक्षय, आणि धर्मामुळे अव्यय. तो सुख भोगून नंतर मोक्ष प्राप्त करील.
Verse 14
शुकसत्रमिति ख्यातं मृत्तो मुक्तिमवाप सः॥ विमानवरमारुह्य स्वर्गलोकं गतः शुकः॥
हे ‘शुक-सत्र’ म्हणून प्रसिद्ध झाले; मृत्यूनंतर त्याने मुक्ति मिळवली. उत्तम विमानावर आरूढ होऊन शुक स्वर्गलोकास गेला.
Frequently Asked Questions
The chapter models dharma as socially embedded practice: orderly honoring of parents and guests, sustained charitable giving (especially food-gifts), and public religious patronage are presented as producing communal well-being and stable moral continuity, with liberation/ascension framed as narrative consequences.
No explicit tithi, lunar month, or seasonal marker is stated in the provided verses. The practices are described as ongoing (e.g., nityaśaḥ dāna to Brahmins) and occasion-based (satra, śrāddha) without calendrical specification here.
Environmental ethics appear indirectly through the sacralization of place: the Sarasvatī-saṅgama and Mathurā are treated as landscapes where bathing, ritual order, and collective restraint confer ‘mahat-phala.’ This frames river confluences as protected ecological-cultural zones whose integrity is maintained through regulated, communal religious use rather than exploitative activity.
The narrative references Gokarṇa (central agent), Śuka (recipient and eponym of the satra and shrine), Śiva (as the deity of the installed āyatana/Śukeśvara), a rājā (king) mentioned as a source of material gain, and a Śabara with his wife as beneficiaries of the ritual economy; no explicit dynastic genealogy is provided in these verses.