Adhyaya 172: The Harm of Destroying a Grove and the Merit of Tree-Planting as Pūrta-Dharma
Ārāma-nāśa-doṣaḥ tathā vṛkṣāropaṇa-pūrta-dharma-phalam
Ethical-Discourse (Pūrta-dharma; environmental stewardship; royal duty)
या अध्यायात वराह गोकर्णाला एक उपदेशक कथा सांगतात. गोकर्णाला पूर्वी तेजस्वी असलेल्या काही देव्या विद्रूप व जखमी दिसतात; त्या प्रथम दैव/काल कारण सांगतात, पण नंतर स्पष्ट करतात की राजपुरुषांनी इशाऱ्यांकडे दुर्लक्ष करून फळवृक्ष, तटबंदी व जलव्यवस्था असलेला पवित्र आराम (उद्यान) उद्ध्वस्त केला—हेच निकट कारण. त्या स्वतःला त्या उपवनातील पुष्पजीवन व रक्षक देवतांशी तादात्म्याने जोडतात, म्हणून पर्यावरणहानीचा नैतिक दुष्परिणाम प्रत्यक्ष दिसतो. गोकर्ण उद्यान, विहीर, तळे व देवालयादी पूर्तकर्म निर्माण-जीर्णोद्धाराचे फळ विचारतो; ज्येष्ठा/मालती देवी इष्ट–पूर्ताचा क्रमबद्ध उपदेश देऊन वृक्षारोपणविधी व वृक्षांचे पाच प्रकारचे उपकार (पंचयज्ञ) सांगते. शेवटी गोकर्ण राजााला हे पुण्यफळ कळवतो; राजा त्याचा सत्कार करून स्वतः पूर्तधर्म करतो व पर्यावरणदुरुस्तीला राजधर्म मानतो.
Primary Speakers
Key Concepts
Shlokas in Adhyaya 172
Verse 1
श्रीवराह उवाच ॥ गोकर्णस्तु तथा चक्रे तस्मिन्नायतने शुभे ॥ प्रथमेऽह्नि यथा कृत्यमेवमेव त्रयोदश ॥
श्रीवराह म्हणाले—गोकर्णाने त्या शुभ स्थानात तसेच आचरले. पहिल्या दिवशी जे कर्तव्य होते तेच केले; तसेच तेराही दिवस केले.
Verse 2
ता देव्यॊ नृत्यगीतॆषु कुशलाश्चागमेऽभवन् ॥ सुरूपाश्च स्वलङ्काराः रमयन्ति दिने दिने ॥
त्या देव्या नृत्य-गीतांत कुशल झाल्या आणि कलांमध्येही निपुण झाल्या। सुंदर रूपाच्या, आपल्या आभूषणांनी अलंकृत होऊन त्या दिवसेंदिवस त्याला रमवीत असत।
Verse 3
गोकर्णः सर्वभावेन गृहं विस्मृतवानसौ ॥ तथैकदा स गोकर्णस्ताः देव्यश्च हतौजसः ॥
गोकर्ण सर्वभावाने तिथे आसक्त होऊन आपले घर विसरला. मग एकदा त्या गोकर्णाने तेज हरपलेल्या त्या देव्या पाहिल्या.
Verse 4
विवर्णं वदना दीनाः भग्नालङ्कारवाससः ॥ हीनाङ्गा लुञ्चितशिरः केशपक्ष्मनखादयः ॥
त्यांची तोंडे फिकट झाली होती; त्या दीन अवस्थेत होत्या; आभूषणे व वस्त्रे विस्कटलेली होती. अवयव क्षीण, डोके जणू उपटलेले—केस, पापण्या, नखे इत्यादीही अस्ताव्यस्त झाले होते.
Verse 5
दृश्यन्ते विकृताकाराः सव्रणा रुधिरस्रवाः ॥ ता दृष्ट्वाऽतीवदुःखार्ताश्चक्रे मनसि वेदनाम् ॥
त्या विकृत रूपाच्या, जखमी व रक्तस्राव होत असलेल्या दिसत होत्या. त्यांना पाहून तो अत्यंत शोकाकुल झाला आणि मनात तीव्र वेदना झाली.
Verse 6
अपुत्रस्य गतिर् नास्ति स्वर्गो नैव च नैव च ॥ मम सङ्गादिमा देव्यॊ दशमीं च दशां गताः ॥
“ज्याला पुत्र नाही त्याची गती नाही; स्वर्गही नाही—अजिबात नाही. माझ्या संगतीमुळे या देव्या दहाव्या दशेला (अधिक अधःपतनाला) पोहोचल्या आहेत।”
Verse 7
एवं ज्ञात्वा स पप्रच्छ तासां रूपविपर्ययम् ॥ कथयध्वं महाभागाः किमेतद्रूपव्यत्ययम् ॥
हे जाणून त्याने त्यांच्या रूपातील बदलाविषयी विचारले—“हे महाभाग्यवतींनो, सांगा, हा रूपाचा असा उलटफेर कशामुळे झाला?”
Verse 8
देव्य ऊचुः ॥ अप्रष्टव्यं महाभाग दैवः सर्वेषु कारणम् ॥ कालात्मकः स भगवान् भुज्यते सुकृतं यतः ॥
देवी म्हणाल्या—“हे महाभाग, हे विचारण्यासारखे नाही; सर्व गोष्टींमध्ये दैवच कारण आहे. काळस्वरूप तो भगवान् पुण्याचे फळ भोगवितो—म्हणून असे घडते.”
Verse 9
स एव नित्यकालं च पृच्छति स्म तदुत्तरम् ॥ दुःखार्तस्य सुदीनस्य न जल्पन्त्यतिदुःखिताः ॥
तो वारंवार त्यांचे उत्तर विचारत राहिला; पण जे अत्यंत दुःखी असतात, ते शोकग्रस्त व दीन अवस्थेतील व्यक्तीशीही बोलत नाहीत.
Verse 10
यदि गोप्यं ममार्तस्य वैरूप्यं कथयिष्यथ ॥ अगाधे दुस्तरे प्राणांस्त्यक्ष्याम्यद्य सुदुःखितः ॥
“जर माझ्या—पीडिताच्या—या वैरूप्याचे कारण तुम्ही गुप्तच ठेवणार असाल, तर आज या अगाध व दुस्तर अवस्थेत मी अत्यंत दुःखी होऊन प्राणत्याग करीन.”
Verse 11
एवमुक्ते तदा तासां मध्ये एका अब्रवीदिदम् ॥ दुःखं तस्य समाख्येयं यो विनाशयते रुजम् ॥
असे म्हटल्यावर त्यांच्यातील एकीने सांगितले—“जो वेदना नष्ट करतो, त्याच्याच दुःखाचे कथन करणे योग्य आहे.”
Verse 12
शृणु वत्स वदिष्येऽहं विरूपकरणं यथा ॥ अस्माकं च समुत्पन्नम् एकचित्तोऽवधारय ॥
ऐक वत्सा, ही विकृती कशी झाली ते मी सांगतो। आमच्याबाबत जे घडले ते एकचित्ताने ध्यानपूर्वक ऐक।
Verse 13
आस्ते मधुपुरी रम्या नृणां मुक्तिप्रदायिनी ॥ अयोध्याधिपतिर्वीरश्चतुरङ्गबलान्वितः ॥
मधुपुरी ही रम्य नगरी आहे, जी मनुष्यांना मोक्ष देणारी आहे. (तेथे) अयोध्येचा एक वीर अधिपती होता, चतुरंग सैन्याने युक्त।
Verse 14
चातुर्मास्यं तीर्थसेवी स गतो भक्तिपूर्वकम् ॥ विष्णोर्देवस्य चागारं पञ्चसंख्यासमन्वितम् ॥
चातुर्मास्य व्रत पाळून व तीर्थसेवा करीत तो भक्तिभावाने गेला. (तो) देव विष्णूच्या मंदिरात/धामात पोहोचला, जे पाच संख्येने युक्त होते.
Verse 15
आरामवाटिकाः शुभ्राः प्राकारवरवेष्टिताः ॥ कूपप्रावर्तकोपेताः पुष्पजात्यः सुवासिताः ॥
तेथे शुभ्र उद्यानवाटिका होत्या, उत्तम प्राकारांनी वेढलेल्या. विहिरी व पाणी उचलण्याच्या यंत्रांनी युक्त, आणि विविध फुलांच्या सुवासाने दरवळणाऱ्या.
Verse 16
फलवन्तो द्रुमास्तस्मिन् सर्वर्त्तुसुमनोहराः ॥ तस्याभ्यासे स राजर्षिश्चकारावासमुत्तमम् ॥
त्या ठिकाणी वृक्ष फळांनी भरलेले होते आणि सर्व ऋतूंमध्ये मनोहर होते. त्याच्या जवळ त्या राजर्षींनी उत्तम निवासस्थान केले.
Verse 17
सेवकैर्नाशितः सर्वम् आरामः सफलद्रुमः ॥ प्राकारपरिखा चैव स्थण्डिलप्रतिमा कृता ॥
सेवकांनी सर्व काही उद्ध्वस्त केले—फळधारी वृक्षांचा आरामही नाश पावला. प्राकार व परिखाही जणू सपाट मातीसारखी करून टाकली.
Verse 18
बहुधा वार्यमाणैस्तु पापबुद्धिसमाश्रितैः ॥ एवं तेन कृतं तत्र सोऽपि दैववशङ्गतः ॥
वारंवार रोखले तरी पापबुद्धीला धरून बसलेल्यांनी तसेच केले. त्या ठिकाणी त्यानेही तसेच केले; तोही दैवाच्या अधीन झाला होता.
Verse 19
रुरोदोच्चैः स्वरं दीना हा कष्टमिति जल्पती ॥ सर्वासां रुदतीनां च कुररीणामिव स्वनः ॥
ती दीन होऊन मोठ्याने रडली—“हाय, किती कष्ट!” असे म्हणत होती. सर्वांच्या रडण्याचा आवाज कुररी पक्ष्यांच्या आर्त हाकेसारखा होता.
Verse 20
श्रूयते बहुधाकारो गोकर्णोऽप्यतिदुःखितः ॥ एकैकस्यास्तु चक्रेऽसौ मूर्ध्ना पादाभिवन्दनम् ॥
अनेक प्रकारचा आक्रोश ऐकू येत होता; गोकर्णही अतिशय दुःखी झाला. त्याने एकेकाच्या पायांशी मस्तक ठेवून वंदन केले.
Verse 21
प्राञ्जलिर्दीनया वाचा सान्त्वयामास ताः शनैः ॥ प्राप्तसंज्ञास्तु ताः सर्वाः गोकर्णोऽप्याह सुस्वनः ॥
हात जोडून त्याने दीन वाणीने हळूहळू त्यांना धीर दिला. सर्वींना शुद्ध आली तेव्हा गोकर्णही मधुर स्वरात बोलला.
Verse 22
भविता यदि तत्राहं राजानं तं निवारयम् ॥ किं करिष्यामि दैवेन समर्थोऽप्यवसादितः ॥
मी तिथे असतो तर त्या राजाला आवरले असते. पण मी काय करणार? दैवामुळे समर्थही खचून जातो.
Verse 23
इत्युक्तमात्रे वचने ताः सर्वा लब्धचेतसः ॥ ऐक्यभावेन ताः सर्वाः पप्रच्छुर्वणिजं प्रति ॥ कस्त्वं कथय कस्माच्च स्थानाद्यत्त्वमिहागतः ॥
हे शब्द उच्चारताच त्या सर्वी सावरल्या. मग एकभावाने त्यांनी त्या वणिकास विचारले— “तू कोण? सांग; कोणत्या स्थानीहून इथे आला आहेस?”
Verse 24
गोकर्ण उवाच ॥ गोकर्णोऽहं सुचार्वास्यः सुकपोलोऽब्रवीन्मया ॥ पूर्वं दृष्टा भवत्यो वै चार्वाङ्ग्यश्चारुलोचनाः ॥
गोकर्ण म्हणाला— “मी गोकर्ण आहे, सुंदर मुख व मनोहर कपोल असलेला. हे सुडौल अंगांच्या व सुंदर नेत्रांच्या देवियो, मी तुम्हाला पूर्वीही पाहिले आहे.”
Verse 25
इदानीं मलिना जाता मम शोकविवर्धनाः ॥ कथयध्वं ममात्मानमत्र हेतुमनन्तरम् ॥
आता तुम्ही मलिन झाल्या आहात; त्यामुळे माझा शोक वाढतो. याचे तात्काळ कारण मला लगेच सांगा.
Verse 26
ज्येष्ठा सोवाच तस्याग्रे पुष्पजात्या स्वलङ्कृताः ॥ वयमारामसंस्थाश्च स्वामिना परिपालिताः ॥
ज्येष्ठा त्याच्या समोर म्हणाली— “आम्ही स्वभावतः पुष्पांनी अलंकृत, उद्यानात वसणाऱ्या, आणि स्वामीकडून परिपालित होतो.”
Verse 27
हृद्यवेषाः सुचार्वङ्ग्यः पुष्पवृद्धिरताः तदा ॥ पूर्वं द्रष्टाः सुरूपाश्च विपर्यमथो शृणु ॥
त्या वेळी आमचा वेश मनोहर होता, अवयव सुडौल होते आणि आम्ही पुष्पवृद्धीत रमलेलो होतो; पूर्वी आम्हाला सुंदर म्हणून पाहिले जाई—आता हा उलट फेर ऐक।
Verse 28
पुष्पमालाविहीनाश्च मूलस्कन्धावशेषिताः ॥ एवंविधाश्च संभूता नष्टसंज्ञाः स्थिताः वयम् ॥
पुष्पमाळा नसलेल्या, केवळ मुळे व खोडांचे अवशेष उरलेल्या; आम्ही असेच बनलो आणि शुद्ध हरपून तशाच अवस्थेत राहिलो।
Verse 29
यो देवस्तत्र पाषाणो मृत्पिण्डेष्टकयन्त्रितः ॥ सोऽत्र सत्त्वमयः साक्षी तस्य पुण्यस्य कर्मणि ॥
तेथे जो देव पाषाणरूपाने मातीच्या ढेकळांत व विटांत बांधला गेला होता, तोच येथे सत्त्वमय साक्षी होऊन त्या पुण्यकर्माचा साक्षात्कार करतो।
Verse 30
पुण्यं सोदकपूर्णोऽयं तस्यारामस्य सेचकः ॥ सरश्चोत्पलपूर्णं च कलहंसैर्युतं सदा ॥
हा पुण्यमय जलवाहिनी पाण्याने परिपूर्ण होऊन त्या आरामाचे सिंचन करी; आणि एक सरोवरही होते, जे उत्पलांनी भरलेले व सदैव कलहंसांनी युक्त असे।
Verse 31
ये च वृक्षाः फलोपेतास्ते सौवर्णाश्च सत्तम ॥ एता रक्षन्ति सततमारामं सुखदं नृणाम् ॥ तस्या नाशाद्यथा नोऽत्र जातेयं च विरूपता ॥
आणि जे वृक्ष फळांनी युक्त आहेत, हे सत्तम, ते जणू सुवर्णमय आहेत. ते मनुष्यांना सुख देणाऱ्या त्या आरामाचे सतत रक्षण करतात, ज्यामुळे येथे त्याचा नाश होऊ नये आणि आमच्यात विरूपता उत्पन्न होऊ नये।
Verse 32
गोकर्ण उवाच ॥ आरामकर्तुः किं चात्र फलं भवति यादृशम् ॥ करणात्कूपदेवानां तस्य पुण्यफलं वद ॥
गोकर्ण म्हणाले—येथे उद्यान करणाऱ्यास कोणते व कसे फळ मिळते? आणि कूपदेवतांच्या निमित्ताने विहीर इत्यादी बांधल्याने जे पुण्यफळ प्राप्त होते, ते मला सांगा।
Verse 33
ज्येष्ठ उवाच ॥ इष्टापूर्तं द्विजातीनां प्रथमं धर्मसाधनम् ॥ इष्टेन लभते स्वर्गं पूर्त्ते मोक्षं च विन्दति ॥
ज्येष्ठ म्हणाले—द्विजांसाठी इष्ट व पूर्त हे धर्मसाधनेचे प्रथम साधन आहे। इष्टाने स्वर्ग मिळतो आणि पूर्ताने मोक्षही प्राप्त होतो।
Verse 34
वापीकूपतडागानि देवतायतनानि च ॥ पतितान्युद्धरेद्यस्तु स पूर्त्तफलमश्नुते ॥
जो मनुष्य पडलेल्या अवस्थेत असलेल्या बावडी, विहीर, तळे तसेच देवालये यांचा उद्धार करतो, तो पूर्ताचे फळ भोगतो।
Verse 35
भूमिदानेन ये लोका गोदानेन च कीर्त्तिताः ॥ ते लोकाः प्राप्यते पुंभिः पादपानां प्ररोहणे ॥
भूमिदान व गोदानाने जे लोक प्राप्त होतात असे सांगितले आहे, तेच लोक मनुष्याला वृक्षांची लागवड व वाढ घडविल्याने मिळतात।
Verse 36
अश्वत्थमेकं पिचुमन्दमेकं न्यग्रोधमेकं दश पुष्पजातिः ॥ द्वे द्वे तथा दाडिममातुलिङ्गे पञ्चाम्ररोपी नरकं न याति ॥
जो एक अश्वत्थ, एक पिचुमंद, एक न्यग्रोध, दहा प्रकारची पुष्पवृक्षे, दोन-दोन डाळिंब व मातुलिंग, आणि पाच आंब्याची झाडे लावतो—तो नरकास जात नाही।
Verse 37
गोकर्ण उवाच ॥ इन्धनार्थं यदानितमग्निहोत्रं तदुच्यते ॥ छायाविश्रामपथिकैः पक्षिणां निलयेन च ॥
गोकर्ण म्हणाले—पवित्र अग्नीच्या पालनासाठी जेव्हा इंधन आणले जाते, तेच ‘अग्निहोत्र’ म्हणतात; तसेच वृक्ष प्रवाशांना सावली व विश्रांती देतो आणि पक्ष्यांना निवासही देतो।
Verse 38
पत्रमूलत्वगाद्यैश्च औषधार्थं तु देहिनाम् ॥ उपकुर्वन्ति वृक्षस्य पञ्चयज्ञः स उच्यते ॥
पाने, मुळे, साल इत्यादींनी देहधारी जीवांस औषधोपयोगी सहाय्य करून वृक्ष उपकार करतो; हाच वृक्षाचा ‘पंचयज्ञ’ असे म्हटले आहे।
Verse 39
गृहकृत्यानि काष्ठानि क्षुद्रजन्तुगृहास्तथा ॥ यत्र निर्वर्त्तनं प्रोक्तं भिक्षा पत्रैः समीक्षिता ॥
घरकामांसाठी लाकूड, तसेच क्षुद्र जीवांसाठी निवासही तेथे मिळतो; आणि पानांद्वारे भिक्षा म्हणजेच आहारही दिला जातो—असे सांगितले आहे।
Verse 40
फलन्ति वत्सरे मध्ये द्विवारं शकुनादयः ॥ सांवत्सरं पितुर्मातुरुपकारं फलैः कृतम् ॥ एवं पुत्रसमारोपाः एवं तत्त्वविदो विदुः ॥
वर्षाच्या मध्यात पक्षी इत्यादी जणू दोनदा फळ देतात. संपूर्ण वर्षभर पित्यामात्यांचा उपकार फळांद्वारे साधला जातो. म्हणून वृक्षारोपण हे पुत्रस्थापनेसारखे आहे—असे तत्त्वज्ञ जाणतात।
Verse 41
श्रीवराह उवाच ॥ एवमुक्तस्तया देव्या मालत्या पुष्पजातया ॥ हा कष्टं कथमित्येव मुमोह च पपात ह ॥
श्रीवराह म्हणाले—पुष्पजाता देवी मालतीने असे म्हटल्यावर तो ‘हाय, किती कष्ट!’ असे म्हणताच तत्क्षणी मूर्च्छित होऊन पडला।
Verse 42
ताभिराश्वासितो धीमान्ससंज्ञो वारिणोक्षितः ॥ आत्मानं कथयास्माकं यस्माच्च त्वमुपागतः ॥
त्यांनी धीर देताच तो बुद्धिमान पुरुष पाण्याने शिंपडला जाऊन शुद्धीवर आला. ते म्हणाले—“आपला परिचय सांगा आणि कोणत्या कारणाने आपण येथे आला आहात?”
Verse 43
गोकर्ण उवाच ॥ वृद्धौ च मातापितरौ साधु भार्याचतुष्टयम् ॥ मथुरायां ममैवैतदुद्यानं देवतागृहम् ॥
गोकर्ण म्हणाला—“माझे माता-पिता वृद्ध आहेत आणि माझ्या चार सुसंस्कृत पत्नी आहेत. मथुरेत हे उद्यान आणि देवालय (मंदिर) माझेच आहे.”
Verse 44
यदि तत्र गतश्चाहं पितृराज्ञोस्तु सन्निधौ ॥ इमामापदमापन्ना यूयं तद्वै निवेदये ॥
“मी जर तेथे पितृराजांच्या सान्निध्यात गेलो, तर तुम्ही या आपत्तीत सापडला आहात हे मी त्यांना निवेदन करीन.”
Verse 45
ज्येष्ठा प्रोवाच नेष्यामि यदि ते रोचतेऽनघ ॥ अद्यैव मथुरां देवीमवेक्ष्यामोऽधिगम्यताम् ॥
ज्येष्ठा म्हणाली—“हे निष्पाप, तुला मान्य असेल तर मी तुला नेईन. आजच आपण दिव्य मथुरा नगरीचे दर्शन घेऊ—चला, तिकडे जाऊया.”
Verse 46
गृह्णीष्वोपायनं राज्ञे तस्मै त्वं देह्यनर्घ्यकम् ॥ आरुह्य स तथेत्युक्त्वा नमस्कृत्य हरिं च ताः ॥
“राजासाठी भेट घे; त्याला ते अमूल्य अर्घ्य अर्पण कर.” मग तो प्रस्थानासाठी आरूढ झाला आणि “तथास्तु” असे म्हणत, हरिला व त्यांना नमस्कार करून (निघून गेला).
Verse 47
उत्पपात ततः स्थानाद्यत्र राजा व्यवस्थितः ॥ राज्ञे निवेदयामास रत्नानि सुबहूनि च ॥
त्यानंतर तो त्या स्थानाहून त्वरेने निघून जिथे राजा स्थित होता तिथे गेला आणि राजाला अनेक रत्ने अर्पण केली।
Verse 48
राजा दर्शनमात्रेण सन्तुष्टः सोऽब्रवीदिदम् ॥ स्वागतम् ते महाभाग सम्मान्य परिपूज्य च ॥
राजा केवळ दर्शनानेच संतुष्ट होऊन म्हणाला— “हे महाभाग, तुझे स्वागत आहे”; आणि त्याने सन्मान करून विधिपूर्वक पूजन केले।
Verse 49
अर्द्धासने कृतः प्रीत्या रत्नदो धनदो यथा ॥ अस्मात्स्थानादिदानीञ्च अपसर्प्य क्षणान्तरे ॥
त्याला प्रेमाने अर्द्धासनावर बसविले, जसे रत्नदाता किंवा धनदाता यांचा सन्मान करतात। मग तो त्या स्थानाहून क्षणात दूर सरकला…
Verse 50
आश्चर्यं दर्शयिष्यामि कथयिष्यामि चापि भोः ॥ स तथेत्य प्रतिश्रुत्य सेनापतिमुवाच ह ॥
तो म्हणाला— “भोः महोदय, मी एक आश्चर्य दाखवीन आणि ते सांगूनही देईन।” तो ‘तथास्तु’ म्हणत मान्य करून मग सेनापतीला बोलला।
Verse 51
मुहूर्तार्द्धाद्यथा याति सैन्यं तच्च तथा कुरु ॥ क्षिप्रं तत्प्रतिपद्यस्व न कालोऽत्यभ्यगाद्यथा
“अर्ध मुहूर्तानंतर जशी सेना निघते, तसेच कर. त्वरेने ते अमलात आण, जेणेकरून योग्य वेळ निघून जाऊ नये.”
Verse 52
कृतं तेन तथा सर्वं यथा राज्ञा हि भाषितम् ॥ ता देव्यः दिव्यरूपाश्च विमानकृतरूपकाः
राजाने जसे सांगितले तसेच त्याने सर्व काही केले. तेव्हा त्या देव्या दिव्यरूपधारी, जणू विमानासारख्या घडविलेल्या रूपांनी प्रकट झाल्या.
Verse 53
साधु साध्विति गोकरणं प्रशशंसुः पुनः पुनः ॥ वरं दत्त्वा यथाकामं स्वस्तीत्युक्त्वा दिवं ययुः
“साधु, साधु” असे म्हणत त्यांनी गोकरणाची पुन्हा पुन्हा प्रशंसा केली. इच्छेप्रमाणे वर देऊन आणि “स्वस्ति” असे उच्चारून त्या स्वर्गास गेल्या.
Verse 54
गोकरणस्तु तदाचक्षे तत्सर्वं नृपतेः सुखी ॥ सर्वं तच्चात्मचरितं पूर्तधर्मस्य यत्फलम्
तेव्हा संतुष्ट गोकरणाने ते सर्व राजाला सांगितले. ते सर्व त्याच्या स्वतःच्या चरित्राचे वृत्तांत होते—पूर्तधर्म, म्हणजे लोकहितकर्माचे फल.
Verse 55
आश्चर्यं परमं धर्ममारामस्य महत्फलम् ॥ श्रुत्वा सर्वं चकारासौ सार्वभौमो महीपतिः
आराम (उद्यान) स्थापनेचा आश्चर्यकारक, परम धर्म व त्याचे महान फल ऐकून त्या सार्वभौम राजाने सर्व काही केले.
Verse 56
निश्चयार्थं पुनः सोऽथ गोकरणस्ताः प्रणम्य च ॥ पृच्छत्याग्रहरूपेण निश्चयं विन्दते यथा
पुन्हा निश्चय मिळावा म्हणून गोकरणाने त्यांना नमस्कार करून आग्रहपूर्वक प्रश्न केला, जेणेकरून त्याला स्पष्ट निर्णय मिळेल.
Verse 57
पञ्जरस्थो यथा सिंहः कोऽस्मांस्त्राता भवेदिति ॥ पिधायाञ्जलिना वक्त्रमश्रुक्लिन्नस्तनान्तरा
“पिंजऱ्यात अडकलेल्या सिंहासारखे—आमचा त्राता कोण होईल?” असे म्हणत त्यांनी अंजलीने मुख झाकले; अश्रूंनी उर भिजला।
Verse 58
राजलोकैः पीडिताश्च छेदनॊन्मूलनेन च ॥ पीडिता भृशमुद्विग्नास्तेनेदानीं सकल्मषाः
राजाच्या लोकांनी त्यांना छळले, आणि तोडणे व उपटणे यामुळेही ते पीडित झाले. अत्यंत व्याकुळ होऊन ते आता त्या कारणाने कल्मषग्रस्त झाले आहेत।
Verse 59
यथा सुपुत्रः कुलमुद्धरेद्धि यथाऽतिकृच्छ्रान्नियमप्रयत्नात् ॥ तथाऽत्र वृक्षाः फलपुष्पभूताः स्वं स्वामिनं नरकादुद्धरन्ति
जसा सुसंतान अत्यंत संकटातही नियमबद्ध प्रयत्नाने आपल्या कुलाचा उद्धार करतो, तसाच येथे फळ-फुलांनी युक्त वृक्ष आपल्या स्वाम्याला नरकातून उध्दरतात।
Verse 60
विमानप्रतिमाकारं यानमारुह्य सत्वरः ॥ दिव्यानिमानि रत्नानि भूषणानि फलानि च
विमानासारख्या आकाराच्या यानावर ते त्वरेने आरूढ झाले; तेथे ही दिव्य रत्ने, भूषणे आणि फळेही होती।
Verse 61
राज्ञा तस्मै प्रदत्ताश्च ग्रामाश्चैव पुराणि च ॥ वस्त्राणि च गजाश्चैव वाजिनोऽन्यधनं बहु
राजाने त्याला गावे आणि प्राचीन संपत्तीही दिली; तसेच वस्त्रे, हत्ती, घोडे आणि इतर पुष्कळ धनही प्रदान केले।
Frequently Asked Questions
The chapter frames environmental harm—especially the destruction of a cultivated grove with waterworks and sacred associations—as a morally consequential act, while presenting restoration and construction of public-benefit infrastructures (pūrta: gardens, wells, ponds, shrines) as dharmic conduct that yields merit and supports social welfare.
The narrative references a ritual/observance sequence across days (including mention of the thirteenth, trayodaśī) and explicitly situates a king’s devotional tīrtha-sevā during cāturmāsya (the four-month rainy-season observance period).
It links the well-being of beings (including devī-figures associated with flora) to the integrity of gardens, trees, and water systems, treating ecological maintenance as a component of dharma. Trees are described as providing a ‘pañcayajña’-like suite of benefits—fuel, shade/rest, shelter for birds, medicinal resources, and material support—implying a model of reciprocal care between humans and terrestrial systems.
The chapter references Gokarṇa as the central human agent and introduces an unnamed Ayodhyā-adhipati (king) who undertakes cāturmāsya tīrtha-sevā and later responds to Gokarṇa’s report. It also depicts administrative actors (rājaloka, sevakāḥ) whose destructive actions against the grove become the ethical counterexample.
Read Varaha Purana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.