Adhyaya 174: The Sanctifying Power of River Confluences: Release from the Preta-State and the Rite of Śravaṇa Dvādaśī with Vāmana Worship

Verse 1

श्रीवराह उवाच॥ पुनरन्यत्प्रवक्ष्यामि महापातकनाशनम्॥ सङ्गमस्य प्रभावं हि पापिनामपि मुक्तिदम्॥

श्रीवराह म्हणाले: आता मी पुन्हा दुसरे सांगतो—महापातकांचा नाश करणारे; म्हणजेच संगमाचा तो प्रभाव, जो पाप्यांनाही मुक्ती देतो.

Verse 2

अत्रैव श्रूयते पूर्वं ब्राह्मणः संशितव्रतः॥ महानामेति विख्यातः स्थितोऽसौ वनमाश्रितः॥

येथेच पूर्वीपासून असे ऐकिवात आहे की संयमित व्रतांचा एक ब्राह्मण ‘महानाम’ या नावाने प्रसिद्ध होता; तो वनाचा आश्रय घेऊन तेथेच राहात असे।

Verse 3

स्वाध्याययुक्तो होमे च नित्ययुक्तः स योगवित्॥ जपहोमपरो नित्यं स्वकालं क्षपते च सः॥

तो स्वाध्याय व होम यांत नित्ययुक्त, योगाचा जाणकार होता; सतत जप-होमपरायण राहून आपला काळ विधिपूर्वक व्यतीत करी।

Verse 4

एवं कर्माणि कुर्वन्स ब्रह्मलोकजिगीषया॥ बहून्यब्दान्यतीतानि ब्राह्मणस्य वने तदा॥

अशा रीतीने कर्मे करीत आणि ब्रह्मलोकप्राप्तीची इच्छा धरून, त्या ब्राह्मणाचे वनी अनेक वर्षे निघून गेली।

Verse 5

तस्य बुद्धिरियं जाता तीर्थाभिगमनं प्रति॥ पुनस्तीर्थजलैरेतत्क्षालयामि कलेवरम्॥

तेव्हा त्याच्या मनात तीर्थगमनाचा विचार उत्पन्न झाला—‘पुन्हा तीर्थांच्या जलाने मी हे शरीर शुद्ध करीन।’

Verse 6

प्रयातो विधिवत्साक्षात् सूर्यस्योदयणं प्रति ॥ असिकुण्डादितः कृत्वा दक्षिणां कोटिकां ततः

तो विधिपूर्वक निघून थेट सूर्याच्या उदयस्थानी गेला; असिकुण्डापासून आरंभ करून त्याने पुढे दक्षिणेकडील कोटिका (परिक्रमा-मार्ग) केली।

Verse 7

तथा चोत्तरकोट्यां तु तथा मन्माथुरं च यत् ॥ क्रमेण सर्वतीर्थानि स्नात्वा मामपि पुष्करम्

तसेच उत्तरकोटीत आणि तसेच माझ्या मथुरेशी संबंधित स्थानी—क्रमाने सर्व तीर्थांत स्नान करून, माझ्या पुष्करातही स्नान करण्याचा त्याने निश्चय केला।

Verse 8

गत्वा सर्वाणि तीर्थानि स्नात्वा पूतो भवाम्यहम् ॥ इति कृत्वा मथुराया निर्जगामाथ स द्विजः

“सर्व तीर्थांना जाऊन स्नान केल्याने मी पवित्र होईन.” असा संकल्प करून तो द्विज मथुरेतून निघून गेला।

Verse 9

कृतपूजानमस्कारः अध्वानं प्रत्यपद्यत ॥ अध्वप्रपन्नो ह्यदृशत्पञ्चप्रेतान्सुभीषणान्

पूजा व नमस्कार करून तो मार्गास लागला; मार्गक्रमण करत असता त्याने पाच अत्यंत भयानक प्रेत पाहिले।

Verse 10

ईषदुत्त्रस्तहृदयस्तिष्ठदुन्मील्य चक्षुषी ॥ आलम्ब्य स ततो धैर्यं त्रासमुत्सृज्य दूरतः

हृदयात किंचित घबराट घेऊन तो थांबला व डोळे उघडून पाहू लागला; मग धैर्य धरून, भीती टाकून, तो दूरच राहिला।

Verse 11

पप्रच्छ मधुरालापः के यूयं रौद्रमूर्त्तयः ॥ भवन्तः कर्मणा केन दुष्कृतेन भयावहाः

मधुर वाणीने त्याने विचारले—“तुम्ही कोण, रौद्र रूपधारी? कोणत्या कर्माने, कोणत्या दुष्कृत्याने तुम्ही इतके भयावह झाला आहात?”

Verse 12

एकस्थानात्सदा यूयं प्रस्थिताः कुत्र वा सदा ॥ प्रेता ऊचुः ॥ क्षुत्पिपासातुरा नित्यं बहुदुःखसमन्विताः

“एका ठिकाणाहून तुम्ही नेहमी निघता—सतत कुठे जाता?” प्रेत म्हणाले—“आम्ही सदैव भूक-तहानांनी पीडित असून अनेक दुःखांनी ग्रस्त आहोत।”

Verse 13

दुर्बुद्ध्या च वृताः सर्वे हीनज्ञानाः विचेतसः ॥ न जानीमो दिशं काचिद्विदिशं चापि चाध्वनि

आम्ही सर्वे कुविचारांनी वेढलेले—ज्ञानहीन व चित्तभ्रांत आहोत। मार्गावर आम्हाला कोणतीही दिशा कळत नाही, उपदिशाही कळत नाहीत।

Verse 14

नान्तरिक्षं महीम् चापि जानीमो दिवसं तथा ॥ यदेतद्दुःखमापन्नं सुखोदर्कफलं भवेत्

आम्हाला ना आकाश कळते, ना पृथ्वी; तसेच दिवसही (काळाचा प्रवाह) कळत नाही. आमच्यावर आलेले हे दुःख पुढे सुखद फल देओ।

Verse 15

अप्रकाममिदं भाति भास्करोदयणं प्रति ॥ अहं पर्युषितो नाम परः सूचिमुखस्ततः

सूर्योदयाकडे पाहताना हे आम्हाला अवकाश न देता, अखंड भासते. माझे नाव पर्युषित; आणि तो दुसरा सूचिमुख आहे.

Verse 16

शीघ्रगो रोधकश्चैव पञ्चमो लेखकस्तथा ॥ ब्राह्मण उवाच ॥ प्रेतानां कर्मजातानां नाम्नां वै सम्भवः कुतः

तसेच शीघ्रग, रोधक आणि पाचवा लेखकही (आहे). ब्राह्मण म्हणाले—“कर्मातून उत्पन्न झालेल्या प्रेतांच्या या नावांची उत्पत्ती कुठून होते?”

Verse 17

किं तत्कारणमेतद्धि यूयं सर्वे सनामकाः ॥ प्रेत उवाच ॥ अहं स्वादु सदाश्नामि दद्मि पर्युषितं द्विजे

“याचे कारण काय की तुम्हा सर्वांची अशी नावे आहेत?” प्रेत म्हणाला—“मी नेहमी स्वादिष्ट अन्न खातो; पण द्विजाला बासी (पर्युषित) अन्न देतो.”

Verse 18

एतत्कारणमुद्दिश्य नाम पर्युषितं द्विज ॥ सूचिता बहवोऽनेन विप्राश्चान्नादिकाङ्क्षिणः

हे द्विज, याच कारणामुळे माझे नाव ‘पर्युषित’ झाले. यामुळे अन्नादीची इच्छा करणारे अनेक ब्राह्मण फसवले/भुलवले गेले.

Verse 19

एतत्कारणमुद्दिश्य शीघ्रगस्तेन शोच्यते ॥ एको गृहस्य मध्ये तु भुङ्क्ते द्विजभयेन हि

याच कारणामुळे तो ‘शीघ्रग’ म्हणून ओळखला जातो; कारण ब्राह्मणाच्या भीतीने तो घराच्या आत एकटाच जेवतो.

Verse 20

समारुह्योद्विग्नमना रोधकस्तेन शोच्यते ॥ मौनेनापि स्थितो नित्यं याचितोऽपि लिखेन्महीम्

वर चढून, उद्विग्न मनाचा असल्यामुळे तो ‘रोधक’ म्हणून ओळखला जातो. तो नेहमी मौन धारण करूनही उभा राहतो; आणि मागितले तरी जमिनीवरच लिहितो/रेषा काढतो.

Verse 21

अस्माकमपि पापिष्ठो लेखकस्तेन नाम वै ॥ मदेन लेखकॊ याति रोधकस्तु ह्यवाक्छिराः

आमच्यातही सर्वात पापी ‘लेखक’ आहे; म्हणूनच त्याचे ते नाव. ‘लेखक’ मद/अहंकाराने वावरतो, आणि ‘रोधक’ मात्र मान खाली घालून (अधोमुख) राहतो.

Verse 22

शीघ्रगः पङ्गुतां प्राप्तः परं सूचिमुखस्ततः ॥ उषितः केवलग्रीवो लम्बौष्ठो वै महोदरः

शीघ्रग लंगडा होतो; त्यानंतर दुसरा ‘सूचिमुख’ (सुईसारखा मुख) होतो. कोणी ‘उषित’—केवळ ग्रीवायुक्त, कोणी जाड ओठांचा, तर कोणी मोठ्या पोटाचा होतो.

Verse 23

बृहद्वृषणशुष्काङ्गः पापादेव प्रजायते ॥ एतत्ते सर्वमाख्यातमात्मवृत्तान्त सम्भवम्

मोठे वृषण व शुष्क अवयव असलेला देह केवळ पापातूनच जन्मतो. हे सर्व तुला सांगितले—आमच्या स्वतःच्या आचरणवृत्तांतातून उद्भवलेले.

Verse 24

यदि ते श्रवणे श्रद्धा पृच्छ चान्यद्यदिच्छसि ॥ ब्राह्मण उवाच ॥ ये जीवा भुवि तिष्ठन्ति सर्व आहारजीविनः

जर तुला ऐकण्यात श्रद्धा असेल, तर आणखी जे हवे ते विचार. ब्राह्मण म्हणाले—जे जीव पृथ्वीवर राहतात, ते सर्व आहारावरच जगतात.

Verse 25

युष्माकमपि चाहारं श्रोतुमिच्छामि तत्त्वतः ॥ प्रेता ऊचुः ॥ शृणु चाहारमस्माकं सर्वभूतदयापर

तुमचा आहारही तत्त्वतः ऐकण्याची माझी इच्छा आहे. प्रेत म्हणाले—हे सर्वभूतदयापर, आमचा आहार ऐक.

Verse 26

यच्छ्रुत्वा निन्दसे नित्यं भूयो भूयश्च नित्यशः ॥ श्लेष्ममूत्रपुरीषेण योषितां च समन्ततः

हे ऐकून तू सतत निंदा करतोस—पुन्हा पुन्हा, नित्य—आणि सर्वत्र स्त्रियांना कफ, मूत्र व विष्ठा यांद्वारेच वर्णित करतोस.

Verse 27

गृहाणि त्यक्तशौचानि प्रेता भुञ्जन्ति तत्र वै ॥ बलिमन्त्रविहीनानि दानहीनानि यानि च

ज्या घरांत शौच-शुद्धीचा त्याग झाला आहे, तेथे प्रेत निश्चयाने भोग करतात—विशेषतः जिथे बलि व मंत्र नसतात आणि दानाचा अभाव असतो।

Verse 28

नित्यं च कलहो यत्र प्रेता भुञ्जन्ति तत्र वै ॥ अपात्रे प्रतिदत्तानि विधिहीनानि यानि च ॥ निन्दितानां द्विजातीनां जुगुप्सितकुलोद्भवे

जिथे नित्य कलह असतो, तेथे प्रेत निश्चयाने भोग करतात; तसेच अपात्राला दिलेले, विधीविना दिलेले, आणि निंदित द्विजांना—घृणित कुळात जन्मलेल्यांना—दिलेल्या दानाचेही ते भोग घेतात।

Verse 29

जातानां विहितानां च दुष्कृतं कर्म कुर्वताम् ॥ तेभ्यो दत्तं तदस्माकमुपतिष्ठति भोजने

जे जन्माने व शास्त्रविधीने योग्य असूनही दुष्कर्म करतात, त्यांना दिलेले दान आमच्यासाठी—म्हणजे प्रेतांसाठी—भोजनरूपाने उपस्थित होते।

Verse 30

एतत्पापतरं चान्यद्भोजनं दुष्टकर्मिणाम् ॥ निर्विण्णाः प्रेतभावेन पृच्छामः सुदृढव्रत

आणि हा दुसरा विषय—दुष्टकर्म्यांचे ‘भोजन’—अजून अधिक पापमय आहे. प्रेतभावाने कंटाळून आम्ही तुम्हाला विचारतो, हे दृढव्रती।

Verse 31

प्रेतो यथा न भवति तथा ब्रूहि तपोधन ॥ ब्राह्मण उवाच ॥ एकरात्रत्रिरात्रेण कृच्छ्रचान्द्रायणादिभिः

हे तपोधन, प्रेत होऊ नये असे कसे ते सांगा. ब्राह्मण म्हणाला—एकरात्र, त्रिरात्र, कृच्छ्र, चांद्रायण इत्यादी प्रायश्चित्तांनी.

Verse 32

व्रतैरभ्युद्यतः पूतो न प्रेतो जायते नरः ॥ मिष्टान्नपानदाता च सततं श्रद्धयान्वितः

जो व्रतांमध्ये तत्पर होऊन शुद्ध राहतो तो प्रेत होत नाही. आणि जो श्रद्धेने सतत गोड अन्न व पेय दान करतो तोही प्रेत होत नाही.

Verse 33

यतीनां पूजको नित्यं न प्रेतो जायते नरः ॥ त्रीणद्भिः पञ्च चैकेन वा प्रतिनित्यं तु पोषयेत्

जो नित्य यतींची (संन्याशांची) पूजा करतो तो प्रेत होत नाही. आणि दररोज तीन, किंवा पाच, किंवा एक (भाग/मात्रा) देऊनही इतरांचे पोषण करावे.

Verse 34

सर्वभूतदयालुश्च न प्रेतो जायते नरः ॥ देवातिथिषु पूजासु गुरुपूजासु नित्यशः

जो सर्व प्राण्यांवर दयाळू आहे तो प्रेत होत नाही. जो देव व अतिथी यांचे सत्कार आणि गुरुपूजा यांत नित्य तत्पर असतो तोही प्रेत होत नाही.

Verse 35

रतो वै पितृपूजायां न प्रेतो जायते नरः ॥ जितक्रोधो ह्यमात्सर्यस्तृष्णासङ्गविवर्जितः

जो पितृपूजेत रत असतो तो प्रेत होत नाही. तसेच जो क्रोध जिंकलेला आहे, मत्सररहित आहे, आणि तृष्णा व आसक्तीपासून मुक्त आहे तोही प्रेत होत नाही.

Verse 36

क्षमा-युक्तो दान-शीलो न प्रेतो जायते नरः ॥ एकादशीं सितां कृष्णां सप्तमीं वा चतुर्दशीम् ॥

क्षमायुक्त व दानशील मनुष्य प्रेत होत नाही. शुक्ल किंवा कृष्ण पक्षातील एकादशी, किंवा सप्तमी, किंवा चतुर्दशी (व्रत) आचरल्यास (हे फळ मिळते).

Verse 37

देवांश्च वन्दते नित्यं न प्रेतो जायते हि सः ॥ प्रेता ऊचुः ॥ त्वत्तस्तच्छ्रुतमस्माभिर्यो न प्रेतोऽभिजायते ॥

जो नित्य देवांचे वंदन करतो तो निश्चयच प्रेतयोनीत जन्म घेत नाही. प्रेत म्हणाले—आपल्याकडून आम्ही ऐकले आहे की (असा) कोणी प्रेत होत नाही.

Verse 38

प्रेतस्तु जायते केन तद्वद त्वं महामुने ॥ विप्र उवाच ॥ शूद्रान्नेन तु भुक्तेन ब्राह्मणो म्रियते यदि ॥

‘पण कोणत्या कारणाने मनुष्य प्रेत होतो? हे महामुने, ते सांगा.’ विप्र म्हणाला—‘जर एखादा ब्राह्मण शूद्राचे अन्न खाऊन मरण पावला तर—’

Verse 39

तेनैव चोदरस्थेन स प्रेतो जायते ध्रुवम् ॥ नग्नकापालिपाषण्डसङ्गतासनभोजनैः ॥

तेच (शूद्रान्न) पोटात राहिल्यामुळे तो निश्चयच प्रेत होतो; तसेच नग्न तपस्वी, कपालधारी आणि पाषंडी यांच्यासोबत संग करून त्यांच्या संगतीत बसून भोजन केल्यानेही.

Verse 40

मनुष्यः प्रेततां याति स्पर्शेन सुतरां तथा ॥ पूर्वपुण्यं विनश्येत् तु प्रेतो भवति नित्यशः ॥

अशा स्पर्शाने (संसर्गाने) मनुष्य अधिकच प्रेतत्वाला जातो. त्याचे पूर्वपुण्य नष्ट होते आणि तो सतत प्रेतच राहतो.

Verse 41

पाषण्डाश्रमसंस्थश्च मद्यपः पारदारिकः ॥ वृथा-मांसरतो नित्यं स च प्रेतोऽभिजायते ॥

जो पाषंड-आश्रमात राहतो, मद्यपान करणारा, परस्त्रीगामी, आणि निरर्थक रीतीने नित्य मांसाहारात आसक्त असतो—तोही प्रेतयोनीत जन्म घेतो.

Verse 42

देवस्वं ब्राह्मणस्वं च गुरोर्द्रव्यं हरेत्तु यः ॥ कन्यां ददाति शुल्केन स च प्रेतोऽभिजायते ॥

जो देवस्व, ब्राह्मणस्व किंवा गुरूचे द्रव्य चोरतो, तसेच जो शुल्क घेऊन कन्यादान करतो—तोही प्रेतयोनीत जन्मास येतो।

Verse 43

मातरं पितरं भ्रातृभगिन्यौ च स्त्रियं सुतम् ॥ अदुष्टान्यस्त्यजेत्सोऽपि प्रेतो भवति च ध्रुवम् ॥

जो माता, पिता, भाऊ, बहीण, पत्नी किंवा पुत्र—निर्दोष असतानाही—त्यागतो, तोही निश्चयाने प्रेत होतो।

Verse 44

अयाज्ययाजनाच्चैव याज्यानां परिवर्जनात् ॥ रतो वा शूद्रसेवायां स प्रेतो जायते नरः ॥

अयाज्याकरिता याजन केल्याने, तसेच याज्यांचा परित्याग केल्याने; किंवा शूद्रसेवेत आसक्त राहिल्याने—मनुष्य प्रेतयोनीस जातो।

Verse 45

ब्रह्महा च कृतघ्नश्च गोग्घ्नो वै पञ्चपातकी ॥ भूमिकन्यापहर्ता च स प्रेतो जायते नरः ॥

ब्राह्मणहंता, कृतघ्न, गोहंता, पंचमहापातकी, तसेच भूमी किंवा कन्येचा अपहर्ता—असा नर प्रेत होऊन जन्मतो।

Verse 46

असद्भ्यः प्रतिगृह्णाति नास्तिकेभ्यो विशेषतः ॥ स पापो जायते प्रेत आहारादिविवर्जितः ॥

जो दुष्टांकडून—विशेषतः नास्तिकांकडून—प्रतिग्रह स्वीकारतो, तो पापी होतो; आणि तो अन्नादि वंचित प्रेतरूपाने जन्मतो।

Verse 47

प्रेताः ऊचुः ॥ ये एतत्कर्म कुर्वन्ति मूढा अधर्मपरायणाः ॥ विरुद्धकारिणः पापास्तेषां काञ्चिद्गतिं वद ॥

प्रेत म्हणाले—जे मूढ जन असे कर्म करतात, अधर्मपरायण, सदाचारविरुद्ध व पापी आहेत; त्यांची कोणती गती होते ते सांगा।

Verse 48

ब्राह्मण उवाच ॥ ये धर्मविमुखा मूढा दयादानविवर्जिताः ॥ तेषां गतिर्भवेदेका मथुरायान्तु सङ्गमे ॥

ब्राह्मण म्हणाले—जे मूढ जन धर्मविमुख असून दया व दान यांपासून वंचित आहेत, त्यांच्यासाठी एकच गती आहे—ते मथुरेच्या संगमास जावोत।

Verse 49

श्रवणद्वादशीयोगे मासि भाद्रपदे तथा ॥ वामनं तत्र देवं तु पूजयेज्जुहुयात्तथा ॥

भाद्रपद मासात श्रवण नक्षत्र व द्वादशीचा योग असता तेथे वामनदेवाचे पूजन करावे आणि तसेच होमात आहुती द्यावी।

Verse 50

सुवर्णमन्नं वस्त्रं च छत्रोपानत्सुसंयुतम् ॥ तत्र स्नातो पितॄंस्तर्प्य दत्त्वा करकमेव च ॥

सुवर्ण, अन्न व वस्त्र—छत्र व पादुका/पादत्राणांसह—दान करावे. तेथे स्नान करून पितरांचे तर्पण करावे आणि करक (जलपात्र)ही द्यावे।

Verse 51

न ते प्रेता भविष्यन्ति मार्गस्थो यो नमस्यते ॥ विमानवरमारुह्य विष्णुलोकं स गच्छति ॥

मार्गात असताना जो नमस्कार/वंदना करतो तो प्रेत होत नाही; तो श्रेष्ठ विमानावर आरूढ होऊन विष्णुलोकास जातो।

Verse 52

तत्र तीर्थे नरः स्नातो हृष्टपुष्टो यथाश्रुतः ॥ ध्यातश्च कीर्त्तितो वापि तेन गङ्गावगाहिताः ॥

त्या तीर्थात स्नान करणारा मनुष्य परंपरेप्रमाणे हर्षित व पुष्ट होतो; आणि त्याचे ध्यान किंवा कीर्तन केले तरी त्या पुण्याने जणू गंगास्नानाचे फळ मिळते।

Verse 53

तीर्थस्यैव तु माहात्म्यं प्रेतो भूत्वा शृणोति यः ॥ तस्याक्षयपदं विष्णोर्भवतीति मया श्रुतम् ॥

जो प्रेत झाल्यावरही त्या तीर्थाचे माहात्म्य ऐकतो, त्याला—मी ऐकले आहे तसे—विष्णुसंबंधी अक्षय पद प्राप्त होते।

Verse 54

प्रेताः ऊचुः ॥ अस्माकं वद कल्याण व्रतस्यास्य विधिं परम् ॥ येन वै क्रियमाणेन प्रेतत्वात्तु विमुच्यते ॥

प्रेत म्हणाले—हे कल्याणकरा, आम्हाला या व्रताची परम विधी सांग; ज्याचे आचरण केल्याने प्रेतत्वातून मुक्ती मिळते।

Verse 55

वसिष्ठेन महाभागाः शृणुध्वं कथयाम्यहम् ॥ प्रेतानां मोक्षणं पुण्यं गतिप्रवरदायकम् ॥

हे महाभागांनो, ऐका; वसिष्ठांनी जे सांगितले ते मी कथन करतो—हे प्रेतांच्या मोक्षणाचे पुण्य साधन असून श्रेष्ठ गती देणारे आहे।

Verse 56

मासि भाद्रपदे शुद्धा द्वादशी श्रवणान्विता ॥ तस्यां दत्तं हुतं स्नानं सर्वं लक्षगुणं भवेत् ॥

भाद्रपद महिन्यात शुद्ध द्वादशी श्रवण नक्षत्रयुक्त असता, त्या दिवशी केलेले दान, हवन व स्नान—सर्व लक्षगुण फलदायी होते।

Verse 57

सङ्गमे च पुनः स्नात्वा पूजयित्वा तु वामनम् ॥ कलशं विधिना दत्त्वा तस्य पुण्यफलṃ शृणु ॥

संगमावर पुन्हा स्नान करून आणि वामन भगवंताची पूजा करून, विधिपूर्वक कलशदान केल्याचे पुण्यफळ ऐक।

Verse 58

कपिलानां शतं दत्त्वा हिरण्योपस्कराञ्चितम् ॥ तेन यत्फलमाप्नोति तद्द्वादश्यामखण्डितम् ॥

सोन्याने अलंकृत उपस्करांसह शंभर कपिला गायी दान केल्याने जे फळ मिळते, तेच फळ त्या द्वादशीला अखंडितपणे प्राप्त होते।

Verse 59

ततः स्वर्गात्परिभ्रष्टो ब्राह्मणो वेदपारगः ॥ जातिस्मरो महायोगी मोक्षमार्गपरायणः ॥

त्यानंतर स्वर्गातून च्युत झालेला तो वेदपारंगत ब्राह्मण जातिस्मर, महायोगी आणि मोक्षमार्गास परायण झाला।

Verse 60

ध्यानयुक्तेन भावेन मुक्तो यात्यपुनर्भवम् ॥ कनकं च सुसंपीतं सान्नं रत्नसमन्वितम् ॥

ध्यानयुक्त भावाने मुक्त होऊन तो अपुनर्भव पदास जातो. तसेच सुयोग्यरीत्या संचित सुवर्ण, उत्तम अन्न आणि रत्नयुक्त द्रव्य (प्राप्त होते).

Verse 61

यथालाभोपपन्नेन सौवर्णो वामनः कृतः ॥ उपानच्छत्रसंयुक्तो विधिमन्त्रपुरःसरः ॥

यथाशक्ती सुवर्णाचा वामन (प्रतिमा) करावी; पादुका व छत्रासह, विधी व मंत्रांना अग्रस्थानी ठेवून (क्रमाने) कर्म करावे।

Verse 62

राक्षसत्वं न गच्छेत्तु श्रवणद्वादशीव्रतात् ॥ स्वर्गे च वसते तावद्यावदिन्द्राश्चतुर्दश ॥

श्रवण-द्वादशी व्रताच्या प्रभावाने मनुष्य राक्षसत्वास जात नाही; आणि चौदा इंद्र जितका काळ असतात तितका काळ स्वर्गात वास करतो।

Verse 63

कृत्वा च विधिवत्तस्य स्नानपूजादिकं नरः ॥ मन्त्रैस्तथाविधैर्होमैर्ब्राह्मणं चोपपादयेत् ॥

त्या व्रताचे विधिपूर्वक स्नान, पूजा इत्यादी करून मनुष्याने योग्य मंत्र व होम यांच्या द्वारा ब्राह्मणास यथोचित मान व दान द्यावे।

Verse 64

(आवाहनम्) यत्त्वं नक्षत्ररूपेण द्वादश्यां नभसि स्थितः ॥ तन्नक्षत्रमहं वन्दे मनोवाञ्छितसिद्धये ॥

हे देव! द्वादशीस आकाशात तू नक्षत्ररूपाने स्थित असतोस; मनोवांछित सिद्धीसाठी मी त्या नक्षत्रास वंदन करतो।

Verse 65

( नक्षत्रम् ) नमः कमलनाभाय कमलालय केशव ॥ ( स्नानम् ) अमूर्त्ते सर्वतोव्यापिन् नारायण नमोऽस्तु ते ॥

(नक्षत्र) कमलनाभ, कमलालय केशव यांस नमस्कार। (स्नान) हे अमूर्त, सर्वतोव्यापी नारायण! तुला नमस्कार असो।

Verse 66

सर्वव्यापिञ्जगद्योनॆ नमः सर्वमयाच्युत ॥ (पूजा) श्रवणद्वादशीयोगे पूजां गृहीष्व केशव

सर्वव्यापी, जगत्-योनी, सर्वमय अच्युत यांस नमस्कार। श्रवण-नक्षत्र व द्वादशीच्या योगी, हे केशव! माझी पूजा स्वीकारा।

Verse 67

धूपोऽयं देवदेवेश शङ्खचक्रगदाधर ॥ (धूपम्) अच्युतानन्त गोविन्द वासुदेव नमोऽस्तु ते

हा धूप आहे, हे देवदेवेश, शंख-चक्र-गदा धारण करणाऱ्या। हे अच्युत, अनंत, गोविंद, वासुदेव—आपल्याला नमस्कार असो।

Verse 68

तेजसा सर्वलोकाश्च विवृताः सन्तु तेऽव्ययाः ॥ (दीपम्) त्वं हि सर्वगतं तेजो जनार्दन नमोऽस्तु ते

हे अव्यय! तुझ्या तेजाने सर्व लोक प्रकट होवोत. कारण तूच सर्वव्यापी तेज आहेस, हे जनार्दन—तुला नमस्कार असो.

Verse 69

अदितेर्गर्भमाधाय वैरोचनिशमाय च ॥ त्रिभिः क्रमैर् जिताः लोकाः वामनाय नमोऽस्तु ते

अदितीच्या गर्भात अवतार घेऊन आणि वैरोचन (वंश) शमविण्यासाठी, तीन पावलांनी लोक जिंकले—वामनाला नमस्कार असो.

Verse 70

(नैवेद्यम्) देवानां सम्मतश्चापि योगिनां परमां गतिः ॥ जलशायी जगद्योनॆ अर्घ्यं मे प्रति गृह्यताम्

(नैवेद्य) तू देवांना मान्य आहेस आणि योगिनांची परम गती आहेस. हे जलशायी, जगद्योनि—माझे अर्घ्य स्वीकार करावे.

Verse 71

(अर्घ्यम्) हव्यभुग्घव्यकर्त्ता त्वं होता हव्यं त्वमेव च ॥ सर्वमूर्त्ते जगद्योनॆ नमस्ते केशवाय च

(अर्घ्य) तू हव्याचा भोक्ता आणि हव्याचा कर्ता आहेस; तूच होता आहेस आणि हव्यही तूच आहेस. हे सर्वमूर्ते, जगद्योनि—तुला व केशवाला नमस्कार असो.

Verse 72

(इति स्वाहा होमः) हिरण्यं अन्नं त्वं देव जलवस्त्रमयो भवान् ॥ (दक्षिणाम्) उपानच्छत्रदानेन प्रीतो भव जनार्दन

(अशी स्वाहा-होम:) हे देव, तूच सुवर्ण, तूच अन्न; तू जल-वस्त्रस्वरूप आहेस। (दक्षिणा:) पादत्राणे व छत्र दानाने, हे जनार्दन, प्रसन्न हो.

Verse 73

(वामनस्तुतिम्) अन्नं प्रजापतिर् विष्णुरुद्रचन्द्रेन्द्रभास्कराः ॥ अन्नं त्वष्टा यमोऽग्निश्च पापं हरतु मेऽव्ययः

(वामन-स्तुती:) अन्न म्हणजे प्रजापती, अन्न म्हणजे विष्णू; अन्न म्हणजे रुद्र, चंद्र, इंद्र व भास्कर. अन्न म्हणजे त्वष्टा, यम व अग्नीही—अव्यय प्रभू माझे पाप हरवो.

Verse 74

(करकदानम्) वामनो बुद्धिदाता च द्रवस्थो वामनः स्वयम् ॥ वामनस्तारकोभाभ्यां वामनाय नमोऽस्तु ये

(करक-दान:) वामन बुद्धिदाता आहे, आणि स्वयं वामनच द्रवामध्ये स्थित आहे। वामनाच्या तारक-प्रभेसह—वामनाला माझा नमस्कार असो.

Verse 75

(यजमानः) वामनं प्रतिगृह्णामि वामनो मे प्रयच्छति ॥ वामनस्तारकोभाभ्यां वामनाय नमो नमः

(यजमान म्हणतो:) मी वामनाला स्वीकारतो; वामन मला प्रदान करतो. वामनाच्या तारक-प्रभेसह—वामनाला नमो नमः.

Verse 76

द्विजः प्रतिग्रहीता कपिलाङ्गेषु तिष्ठन्ति भुवनानि चतुर्दश ॥ दत्त्वा कामदुघां लोकाः भवन्ति सफलाः नृणाम् ॥

द्विज (ब्राह्मण) हा प्रतिग्रहीता; कपिला गायीच्या अंगांत चौदा भुवने स्थित आहेत असे मानले जाते. कामदुघा धेनूचे दान केल्याने मनुष्यांचे लोक-गतीफल सफल होते.

Verse 77

गोदानं मम पापच्छिदे तुभ्यं देवगर्भ सुपूजित ॥ मया विसर्जितो देव स्थानमन्यदलङ्कुरु ॥

हे माझ्या पापांचा छेद करणाऱ्या, हे देवगर्भ, सुपूजित, तुला हे गोदान अर्पण करीत आहे। हे देव, माझ्याकडून विसर्जित होऊन तू अन्य स्थान शोभव।

Verse 78

विसर्जनम् एवं विद्वांस्तु द्वादश्यां यो नरः श्रद्धयान्वितः ॥ यत्र तत्र नभस्ये तु कृत्वा फलमवाप्नुयात् ॥

अशा प्रकारे जो विद्वान पुरुष श्रद्धायुक्त होऊन द्वादशीस विसर्जन करतो, तो नभस्य महिन्यात जिथे तिथे हे करून त्याचे फळ प्राप्त करतो।

Verse 79

ब्राह्मण उवाच ॥ यस्तु सारस्वते तीर्थे यमुनायाश्च सङ्गमे ॥ करोति विधिनानेन तस्य पुण्यं शतोत्तरम् ॥

ब्राह्मण म्हणाला—जो पुरुष सारस्वत तीर्थात आणि यमुनासंगमावर या विधीनुसार कर्म करतो, त्याचे पुण्य शंभरपटीहून अधिक वाढते।

Verse 80

मयापि श्रद्धया चैतत्कालं तीर्थस्य सेवनम् ॥ क्षेत्रसंन्यासरूपेण कृतभक्तिसमन्वितम् ॥

मीही श्रद्धेसह या काळात तीर्थसेवा केली—‘क्षेत्रसंन्यास’ या रूपाने, भक्तियुक्त होऊन हे आचरले।

Verse 81

येन यूयं न शक्ता मां बाधितुं पापकर्मिणः ॥ श्रवणद्वादशीयोगे व्रतं तिथिसमन्वितम् ॥

ज्यामुळे तुम्ही—पापकर्म करणारे—मला बाधू शकत नाही: ते श्रवण-द्वादशी-योगाने युक्त, योग्य तिथीसह व्रत आहे।

Verse 82

श्रवणाद्वो गतिः साक्षात्साधु लक्ष्यामि चाधुना ॥ श्रीवराह उवाच ॥ एवं ब्रुवति विप्रे तु आकाशे दुन्दुभिस्वनः ॥ पुष्पवृष्टिर्भुव्यपतद्देवैर्मुक्ता सहस्रशः ॥

“याचे श्रवण होताच तुमची गती साक्षात् तत्क्षणी होते; बरं—आता मी ते पाहतो.” श्रीवराह म्हणाले—विप्र असे बोलताच आकाशात दुंदुभीचा निनाद झाला आणि देवांनी सहस्रशः मुक्त केलेली पुष्पवृष्टी पृथ्वीवर पडली.

Verse 83

प्रेतानां तु विमानानि आगतानि समन्ततः ॥ देवदूत उवाचेदं प्रेतानां शृण्वतां तदा ॥

त्यानंतर प्रेतांसाठी विमाने सर्व दिशांनी येऊन पोहोचली. त्या वेळी प्रेत ऐकत असताना एका देवदूताने हे वचन सांगितले.

Verse 84

अस्य विप्रस्य सम्भाषात्पुण्यसत्कीर्तितेन च ॥ प्रेतभावविमुक्ताः स्थ तीर्थस्य श्रवणादपि ॥

या विप्राशी संभाषण केल्याने, पुण्यविषयांचे योग्य कीर्तन केल्याने, तसेच तीर्थकथा श्रवण केल्यानेही, तुम्ही प्रेतभावातून मुक्त झाला आहात.

Verse 85

तस्मात्सर्वप्रयत्नेन सतां सम्भाषणं वरम् ॥ कर्तव्यस्तीर्थभावश्च व्रतभावश्च मानसे ॥

म्हणून सर्व प्रयत्नाने सत्पुरुषांशी संभाषण करणेच श्रेष्ठ आहे; आणि मनात तीर्थभाव व व्रतभाव यांचेही सतत संवर्धन करावे.

Verse 86

तीर्थाभिषेकिपुरुषाद्यथा तेषां दुरात्मनाम् ॥ प्रेतानामक्षयः स्वर्गः सरस्वत्याश्च सङ्गमात्

जसा तीर्थस्नानाने शुद्ध झालेला पुरुष फल पावतो, तसा सरस्वतीच्या संगमामुळे—प्रेत झालेले दुरात्मेही—अक्षय स्वर्ग प्राप्त करतात.

Verse 87

प्राप्तं तीर्थप्रभावस्य श्रवणान्मुक्तिदं फलम् ॥ तिलकं सर्वधर्माणां पञ्चप्रेतत्वमुक्तिदम्

तीर्थाच्या प्रभावाचे श्रवण केल्याने मोक्ष देणारे फळ प्राप्त होते। हे सर्व धर्मांचे तिलक असून पंच-प्रेतत्व अवस्थेतून मुक्ती देते॥

Verse 88

यः पठेत्परया भक्त्या शृणुयाद्भक्तितत्परः ॥ करोति श्रद्धया युक्तो न प्रेतो जायते नरः

जो परम भक्तीने पठण करतो, किंवा भक्तीपरायण होऊन श्रवण करतो, आणि श्रद्धायुक्त आचरण करतो—तो मनुष्य प्रेतयोनीत जन्म घेत नाही॥

Verse 89

पिशाचसंज्ञकं नाम तीर्थं त्रैलोक्यविश्रुतम् ॥ यस्य श्रवणमात्रेण न प्रेतो जायते नरः

‘पिशाच-संज्ञक’ नावाचे एक तीर्थ त्रैलोक्यात प्रसिद्ध आहे। ज्याचे केवळ श्रवण केल्याने मनुष्य प्रेतयोनीत जन्म घेत नाही॥

Verse 90

अरण्ये कण्टकवृते निर्जने शब्दवर्जिते ॥ तान्दृष्ट्वा विकृताकारानतितीव्रभयङ्करान्

काट्यांनी वेढलेल्या, निर्जन व निःशब्द अशा अरण्यात, विकृत आकृतीचे अत्यंत भयावह जीव पाहून…॥

Verse 91

एतत्कारणमुद्दिश्य परः सूचীমुखस्ततः ॥ समर्थितो द्विजेनैव शीघ्रं याति यतो हि सः

याचे कारण दर्शविण्याच्या हेतूने, तेव्हा तो दुसरा—सूचीमुख—द्विजानेच प्रेरित होऊन शीघ्र पुढे जातो; कारण म्हणूनच तो जातो॥

Verse 92

गुरवो नैव पूज्यन्ते स्त्रीजितानि गृहाणि च ॥ यानि प्रकीर्णभाण्डानि प्रकीर्णोच्छेषणानि च

जिथे गुरुंचा सन्मान होत नाही आणि घर स्त्रियांच्या अधीन असते; जिथे भांडी विखुरलेली व उष्टे अवशेष सर्वत्र पसरलेले असतात…

Verse 93

उपवासपरो नित्यं न स प्रेतोऽभिजायते ॥ गां ब्राह्मणं च तीर्थानि पर्वतांश्च नदीस्तथा

जो नित्य उपवासपरायण असतो तो प्रेतयोनीत जन्म घेत नाही. गाई, ब्राह्मण, तीर्थे, पर्वत आणि नद्यांचा देखील मान राखावा…

Verse 94

गुरोर्धर्मोपदेष्टुश्च नित्यं हितमभीप्सतः ॥ न करोति वचस्तस्य स प्रेतो जायते नरः

धर्मोपदेश करणाऱ्या व सदैव हित इच्छिणाऱ्या गुरूंचे वचन जो पाळत नाही, तो मनुष्य प्रेतरूपाने जन्म घेतो.

Verse 95

ब्राह्मण उवाच ॥ एवमेव व्रतस्यास्य विधानं कर्मसंहितम् ॥ पुराणं कथितं राज्ञे मान्धात्रे पृच्छते पुरा

ब्राह्मण म्हणाले—‘या व्रताचे विधान आणि त्यासंबंधी कर्मसंहिता अशीच आहे. पूर्वी राजा मान्धाता यांनी विचारल्यावर हे पुराण कथन केले गेले.’

Verse 96

आगच्छ वरदानन्त श्रीपते मदनुग्रहात् ॥ सर्वगोपी निजांशेन स्थानमेतदलङ्कुरु ॥

ये, हे वरदायक अनंत, हे श्रीपते—माझ्या अनुग्रहाने. हे सर्वव्यापी रक्षक, आपल्या अंशाने हे स्थान अलंकृत कर.

Verse 97

(छत्रादिदानम्) पर्जन्यो वरुणः सूर्यः सलिलं केशवः शिवः ॥ अग्निर्वैश्रवणो देवः पापं हरतु मेऽव्ययः ॥

(छत्रादि दानाविषयी) पर्जन्य, वरुण, सूर्य, जल, केशव, शिव, अग्नी आणि देव वैश्रवण—ही अव्यय देवशक्ती माझे पाप हरून टाको।

Verse 98

तावद्व्रतं तु कर्तव्यं यावदेकं क्षयं व्रजेत् ॥ तीर्थस्यैव प्रभावो हि प्रत्यक्षमिह दृश्यते ॥

व्रत तेव्हढ्याच काळ करावे, जोपर्यंत ते एकदा पूर्ण होऊन समाप्तीला पोहोचत नाही। कारण तीर्थाचा प्रभाव येथे प्रत्यक्ष दिसून येतो।