Adhyaya 167: The Glory of the Viśrānti Tīrtha and the Account of a Rākṣasa’s Liberation
Viśrānti-tīrtha-māhātmyaṃ (Rākṣasa-mokṣa-kathā)
Ethical-Discourse (Ācāra) and Tīrtha-Māhātmya (Pilgrimage Merit Transfer)
पृथ्वीच्या प्रश्नावर वराह सांगतात—“विश्रान्ति” हे तीर्थनाम प्रथम राक्षसाने का उच्चारले. उज्जयिनीतील एक ब्राह्मण अनाचाराने वागून पूजा, तीर्थस्नान, संध्यावंदन, देव‑मनुष्य‑पितरांचा मान सोडतो; पापी संगत व चोरी करतो. राजरक्षकांच्या भीतीने पळताना तो अंधाऱ्या विहिरीत पडून मरतो व राक्षस होतो. नंतर एक कारवाँ येतो; एक ब्राह्मण राक्षसघ्न मंत्राने त्यांचे रक्षण करतो. राक्षस अन्न मागून आपला पतनकारण अनाचार असल्याचे सांगतो आणि मथुरेतील विश्रान्ति तीर्थात केलेल्या एका स्नानाचे पुण्य मागतो—हे नाव त्याने विष्णुमंदिरात माहात्म्य ऐकून जाणले होते. ब्राह्मणाने वचनाने पुण्यदान करताच राक्षसाला मोक्ष मिळतो.
Speakers
Key Concepts
Shlokas in Adhyaya 167
Verse 1
श्रीवराह उवाच ॥ शृणु देवि यथा संज्ञा विश्रान्तेः कीर्तिता पुरा ॥ राक्षसेन पुरा प्रोक्ता ब्राह्मणाय महात्मने ॥
श्रीवराह म्हणाले— हे देवि, ऐक: ‘विश्रान्ति’ ही संज्ञा पूर्वी कशी कीर्तित झाली; ती पूर्वी एका राक्षसाने महात्मा ब्राह्मणाला सांगितली होती।
Verse 2
पृथिव्युवाच ॥ किमर्थं राक्षसेनोक्ता संज्ञा विश्रान्तिसंज्ञिता ॥ किमर्थं पृष्टवान्विप्रः सर्वं कथय मे प्रभो ॥
पृथिवी म्हणाली— राक्षसाने सांगितलेली ती संज्ञा ‘विश्रान्ति’ असे का म्हणतात? आणि त्या विप्राने कोणत्या कारणाने विचारले? हे प्रभो, सर्व मला सांगा।
Verse 3
श्रीवराह उवाच ॥ उज्जयिन्यामभूद्विप्रः सदाचारविवर्जितः ॥ न स पूजयते देवान्न स साधून् नमस्यति ॥
श्रीवराह म्हणाले—उज्जयिनीमध्ये एक ब्राह्मण होता, जो सदाचारविवर्जित होता. तो देवांची पूजा करीत नसे आणि साधूंना नमस्कारही करीत नसे.
Verse 4
पुण्यतीर्थं समासाद्य न च स्नानं करोति सः ॥ वेदवेदाङ्गरहितः परदाररतः सदा ॥
पुण्यतीर्थास जाऊनही तो स्नान करीत नसे. तो वेद-वेदांगांपासून वंचित होता आणि नेहमी परस्त्रीसक्त राहात असे.
Verse 5
सन्ध्ये द्वे शयने चैव नित्यं मूढः स तिष्ठति ॥ न स देवानुष्यान्श्च पितॄन् पूजयते सदा ॥
दोन्ही संध्याकाळी आणि शयनकाळी तो नित्य मूढपणे पडून राहात असे. तो देव, मनुष्य आणि पितर यांचीही नेहमी पूजा करीत नसे.
Verse 6
पापाचाररतो नित्यं पापसङ्गः सुदुर्मतिः ॥ गार्हस्थ्यधर्ममाश्रित्य मोहितो वर्त्तते सदा ॥
तो नित्य पापाचारात रत, पापसंगती करणारा आणि अतिशय दुर्बुद्धीचा होता. गार्हस्थ्यधर्माचा आश्रय (बहाणा) घेऊन तो मोहित होऊन सदैव तसेच वागत राहिला.
Verse 7
गार्हस्थ्यं सर्वधर्माणां श्रेष्ठमुक्तं स्वयम्भुवा ॥ यावन्ति जन्तवः सर्वे यथा गोः सर्वतः स्थिताः ॥
स्वयम्भूने गार्हस्थ्यधर्म सर्व धर्मांमध्ये श्रेष्ठ म्हटला आहे; जसे सर्व प्राणी सर्व बाजूंनी गायीच्या आश्रयावर स्थित असतात (तिच्यामुळे पोसले जातात).
Verse 8
यथा मातरमाश्रित्य सर्वे जीवन्ति जन्तवः ॥ एवं गार्हस्थ्यमाश्रित्य सर्वे जीवन्ति जन्तवः ॥
जसे सर्व प्राणी मातेला आश्रय करून जगतात, तसेच सर्व प्राणी गृहस्थाश्रमाचा आश्रय करून जगतात।
Verse 9
ततः स चौर्यं कुर्वाणः पापैः सह नराधमः ॥ स च रात्रौ द्रवन् लोकान् लब्धोऽसौ राजरक्षिभिः ॥
त्यानंतर तो नराधम पापी लोकांसह चोरी करीत, रात्री लोकांमध्ये पळत गेला; आणि राजाच्या रक्षकांनी त्याला पकडले।
Verse 10
अन्धकूपे स पतितो घोररूपोऽवसत्तदा ॥ कदाचिदथ कार्येषु महान्सार्थ उपागतः ॥
तो अंधाऱ्या कूपात पडला आणि तेव्हा भयाण अवस्थेत तिथेच राहिला। काही काळाने कामानिमित्त एक मोठा सार्थ (कारवाँ) तेथे आला।
Verse 11
तेषां मध्ये द्विजः कश्चिद्रक्षां कृत्वा वसुन्धरे ॥ रक्षोघ्नेन च मन्त्रेण सर्वं सार्थं च रक्षति ॥
हे वसुंधरे! त्यांच्या मध्ये एका द्विजाने भूमीवर रक्षाकर्म केले; आणि राक्षसघ्न मंत्राने संपूर्ण सार्थाचे रक्षण केले।
Verse 12
तत्रागत्य च रक्षस्तु ब्राह्मणं वाक्यमब्रवीत् ॥ राक्षस उवाच ॥ अहं दास्यामि ते विप्र यत्ते मनसि वर्तते ॥
तेथे येऊन त्या राक्षसाने ब्राह्मणास म्हटले— राक्षस म्हणाला: हे विप्र! तुझ्या मनात जे आहे ते मी तुला देईन।
Verse 13
बहुकालेन संप्राप्तं भोजनं च यथेप्सितम् ॥ उत्तिष्ठ विप्र गच्छ त्वमन्यत्र शयनं कुरु ॥
खूप काळानंतर तुला इच्छित भोजन मिळाले आहे. हे ब्राह्मण, उठ; दुसरीकडे जा आणि अन्य ठिकाणी शयन कर.
Verse 14
येनाहं भक्षये सार्थं यावत्तृप्तिर्भवेन्मम ॥ राक्षसस्य वचः श्रुत्वा विप्रो वचनमब्रवीत् ॥
—जेणेकरून माझी तृप्ती होईपर्यंत मी हा सार्थ भक्ष करीन. राक्षसाचे वचन ऐकून ब्राह्मणाने प्रत्युत्तर दिले.
Verse 15
एकः सार्थं प्रयातोऽहं नोत्सृजामि कथंचन ॥ तस्माद्राक्षस गच्छ त्वं सार्थं मम परिग्रहम् ॥
ब्राह्मण म्हणाला: मी एकटाच या सार्थासह निघालो आहे; मी याला कधीही सोडणार नाही. म्हणून, हे राक्षसा, जा—मलाच तुझा हक्क समज; हा सार्थ माझ्या संरक्षणात आहे.
Verse 16
निरीक्षितुं न शक्तोऽसि मम मन्त्रबलेन हि ॥ राक्षस उवाच ॥ मम भक्ष्ये हते विप्र दोषस्तव भविष्यति ॥
माझ्या मंत्रबळामुळे तू मला पाहण्यासही (किंवा जिंकण्यासही) समर्थ नाहीस. राक्षस म्हणाला: हे ब्राह्मण, माझा भक्ष्य मारला गेला तर दोष तुझ्यावर येईल.
Verse 17
दयां कुरु त्वं विप्रर्षे भोजनं मम दीयताम् ॥ ततोऽपृच्छदसौ विप्रो राक्षसं दारुणं प्रति ॥
हे ब्राह्मणश्रेष्ठ ऋषी, दया करा; मला भोजन द्या. तेव्हा त्या ब्राह्मणाने त्या भयंकर राक्षसाला प्रश्न विचारला.
Verse 18
केन त्वं कर्मदोषेण राक्षसत्वमुपागतः ॥ ततश्च कथयामास कथावृत्तं पुरातनम् ॥
कोणत्या कर्मदोषामुळे तू राक्षसत्वास प्राप्त झालास? मग त्याने प्राचीन वृत्तांत कथन केला।
Verse 19
तस्य दुःखेन संयुक्तो विप्रोऽसौ वाक्यमब्रवीत् ॥ विप्र उवाच ॥ मित्रत्वे वर्तसे रक्षस्तव दास्यामि किं वद ॥
त्याच्या दुःखाने द्रवून तो ब्राह्मण म्हणाला—“हे राक्षसा, तू मित्रभावात आहेस; मी तुला सहाय्य देईन. सांग, काय हवे?”
Verse 20
आत्मना चोपकारेण प्रियं किं करवाणि ते ॥ राक्षस उवाच ॥ ददासि यदि तद्विप्र यन्मे मनसि वर्तते ॥
“माझ्या प्रयत्नाने व उपकाराने मी तुझे कोणते प्रिय कार्य करू?” राक्षस म्हणाला—“हे विप्रा, देणार असशील तर माझ्या मनात जे आहे तेच दे।”
Verse 21
मथुरायां च यत्स्नातं कृतं विश्रान्तिसंज्ञके ॥ तच्च स्नानफलं देहि येन मुक्तिं व्रजाम्यहम् ॥
“मथुरेत ‘विश्रान्ति’ नावाच्या तीर्थी तू जे स्नान केलेस, त्या स्नानाचे फळ मला दे, ज्यायोगे मला मुक्ति मिळेल।”
Verse 22
तेन दुःखेन संयुक्तो विप्रो वाक्यमथाब्रवीत् ॥ विप्र उवाच ॥ कथं जानासि रक्षस्त्वं तीर्थं विश्रान्तिसंज्ञकम् ॥
त्या दुःखाने व्याकुळ होऊन ब्राह्मण म्हणाला—“हे राक्षसा, ‘विश्रान्ति’ नावाचे तीर्थ तुला कसे माहीत?”
Verse 23
कथं च संज्ञा तस्याभूत्कथय त्वं हि राक्षस ॥ राक्षस उवाच ॥ पुरी उज्जयिनी नाम्ना तस्यां वासो हि मे सदा ॥
“आणि त्याला ते नाव कसे मिळाले? हे राक्षसा, तू सांग.” राक्षस म्हणाला—“उज्जयिनी नावाची एक पुरी आहे; तेथेच माझा निवास नेहमीच होता.”
Verse 24
कस्मिंश्चिदथ कालेन गतोऽहं विष्णुमन्दिरम् ॥ तस्याग्रे तिष्ठते विप्रो वाचको वेदपारगः ॥
एका वेळी मी विष्णुमंदिरात गेलो. त्याच्या समोर एक ब्राह्मण उभा होता—वेदपारंगत, प्रवचन करणारा.
Verse 25
विश्रान्तितीर्थमाहात्म्यं श्रावयन्स दिने दिने ॥ तस्य श्रवणमात्रेण मम भक्तिर्हृदिस्थिता ॥
तो दररोज विश्रान्ति-तीर्थाचे माहात्म्य ऐकवीत असे. ते केवळ ऐकण्यानेच माझ्या हृदयात भक्ती स्थिर झाली.
Verse 26
सा संज्ञा च श्रुता तत्र विश्रान्तेश्च मयाऽनघ ॥ वासुदेवो महाबाहुर्जगत्स्वामी जनार्दनः ॥
हे निष्पाप, तेथेच मी ‘विश्रान्ति’ ही संज्ञाही ऐकली. कारण जगत्स्वामी, महाबाहु वासुदेव जनार्दन यांचा त्याच्याशी संबंध आहे.
Verse 27
विश्रामं कुरुते तत्र तेन विश्रान्तिसंज्ञिता ॥ राक्षसस्य वचः श्रुत्वा विप्रो वचनमब्रवीत् ॥
तो तेथे विश्रांती करतो; म्हणून ते ‘विश्रान्ति’ म्हणून ओळखले जाते. राक्षसाचे वचन ऐकून ब्राह्मण उत्तर देऊ लागला.
Verse 28
पलायमानः स परमन्धकूपेऽपतत्तदा ॥ मृतोऽसौ पतितस्तत्र राक्षसत्वमुपागतः ॥
पळत असताना तो तेव्हा अतिशय अंधाऱ्या विहिरीत पडला. तेथे पडून मरण पावला आणि राक्षसत्वास प्राप्त झाला.
Verse 29
अनाचारादि हेतोश्च राक्षसत्वमुपागतः ॥ आत्मानं कथयामास विप्राग्रे स यथायथम् ॥
अनाचार इत्यादी कारणांमुळे त्याने राक्षसत्व प्राप्त केले. त्या विप्रासमोर त्याने आपली कथा यथाक्रम सांगितली.
Verse 30
एकस्नानस्य हि फलं तव दत्तं च राक्षस ॥ विप्रे चेति उक्तमात्रे च मोक्षावासमवाप सः ॥
“हे राक्षसा, एक स्नानाचे फळ तुला दिले आहे.” असे विप्राने म्हणताच त्याने मोक्षधाम प्राप्त केले.
Inside Adhyaya 167
How it unfolds
- Where it opens
Pṛthivī asks Varāha why the sacred designation “Viśrānti” was first uttered by a rākṣasa and how such a naming became authoritative as tīrtha-māhātmya.
- Central event
Varāha narrates an etiological account: a brāhmaṇa in Ujjayinī lives in anācāra—neglecting sandhyā, worship, tīrtha-bathing, and duties to devas/atithis/pitṛs—falls into theft and bad company, is pursued by royal guards, dies fleeing into a dark well, and is reborn as a rākṣasa. Later, a merchant caravan is protected by a brāhmaṇa using a rakṣoghna-mantra; the rākṣasa approaches, bargains for food, confesses his karmic cause (anācāra), and requests the merit of a single bath at Mathurā’s Viśrānti tīrtha, whose name he learned by hearing its praise at a Viṣṇu temple.
- Climax resolution
The protecting brāhmaṇa verbally donates (puṇya-dāna) the snāna-phala of one Viśrānti bath to the rākṣasa; the rākṣasa is immediately released from the rākṣasa-state and attains liberation, validating both the tīrtha’s potency and the efficacy of merit-transfer grounded in compassion and right speech.
Geographical context
Ujjayinī (Ujjain); Mathurā; Viṣṇu-mandira (temple setting, unspecified within Ujjayinī); an “andhakūpa” (dark well) as the death-site motif within the Ujjayinī episode.
Tirtha focus
- Primary TirthaViśrānti Tīrtha (Mathurā)
- Associated RegionMathurā (Brajamaṇḍala)
- Pilgrimage MeritA single bath (eka-snānaphala) at Viśrānti is portrayed as exceptionally potent—capable of being gifted by speech to another being and effecting release from a degraded non-human birth; the tīrtha’s sanctity is tied to Vāsudeva/Janārdana’s “resting” (viśrāma) there, grounding the name “Viśrānti.”
Ritual instructions
- Primary RitualViśrānti-tīrtha snāna (sacred bath) with puṇya-dāna (verbal gifting of the bath’s merit)
- BenefitPurification and accrual of puṇya through tīrtha-snāna; the merit can be compassionately transferred to relieve another’s suffering; the narrative’s apex benefit is liberation from a rākṣasa-state, illustrating the combined force of tīrtha-māhātmya, right intention, and puṇya-dāna.
The narrative frame
- VarāhaPṛthivī · Didactic-etiological and corrective: a moral warning against anācāra paired with a compassionate demonstration of repair through tīrtha devotion and merit-gifting.
The emotional journey
- Dominant RasaŚānta (with strong Bhayānaka and Karuṇā movements)
- Emotional ProgressionMoral unease at anācāra → fear and darkness in the flight/death-and-rebirth sequence → tension during the caravan encounter → compassion and ethical clarity in confession and alms → serenity and uplift in the liberation through puṇya-dāna and tīrtha-glory.
Planning a pilgrimage
- Visit FeasibilityHigh: Mathurā is a major pilgrimage city with established access; Viśrānti/Viśrānti-ghāṭ traditions are locally identifiable, though exact textual coordinates may vary by local mapping of ghāṭs and kundas.
- Best SeasonOctober–March (cooler months for Braj/Mathurā travel and river/ghāṭ visits)
- Modern Location NameMathura, Uttar Pradesh (Viśrānti Ghāṭ/Viśrānti area traditions)
- Related FestivalKārttika month observances in Braj; Janmāṣṭamī season in Mathurā (city-wide Viṣṇu/Kṛṣṇa focus aligns with the chapter’s Janārdana-centered tīrtha framing).
Frequently Asked Questions
The chapter frames anācāra (neglect of basic religious-social duties such as sandhyā, respect for elders/ancestors, and avoidance of theft) as a karmic cause of severe downfall, while presenting gārhasthya as a foundational social ecology that sustains other life-ways. It also models a reparative logic: hearing tīrtha-māhātmya generates devotion, and merit (snāna-phala) may be donated to alleviate another being’s suffering, culminating in release from a harmful state.
No explicit tithi, lunar month, or seasonal timing is specified. The text only notes regular daily observances (sandhyā) and generic temporal markers such as “at night” (rātrau) and “daily” (dinedine) in relation to hearing the tīrtha’s praise.
Although not an explicit ecology passage, the Varāha–Pṛthivī pedagogical frame supports an environmental-ethics reading: gārhasthya is described as a sustaining matrix for all beings (analogies of creatures relying on a mother/cow), implying that orderly household conduct underwrites social stability and resource continuity. The tīrtha-bathing motif further encodes landscapes (water-sites) as regulated, value-bearing commons whose proper use is tied to moral order.
No dynastic lineage or named royal house is given. The narrative references institutional figures: rāja-rakṣibhiḥ (royal guards), a vedapāraga/vācaka brāhmaṇa at a Viṣṇu temple, and a merchant caravan (sārtha). The divine figure explicitly named is Vāsudeva/Janārdana (Viṣṇu) as the one who “rests” (viśrāma) at the tīrtha, providing the etymological basis for the name Viśrānti.
Ask anything about Adhyaya 167 of the Varaha Purana
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Varaha Purana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.
