Adhyaya 167: The Glory of the Viśrānti Tīrtha and the Account of a Rākṣasa’s Liberation

Verse 1

श्रीवराह उवाच ॥ शृणु देवि यथा संज्ञा विश्रान्तेः कीर्तिता पुरा ॥ राक्षसेन पुरा प्रोक्ता ब्राह्मणाय महात्मने ॥

श्रीवराह म्हणाले— हे देवि, ऐक: ‘विश्रान्ति’ ही संज्ञा पूर्वी कशी कीर्तित झाली; ती पूर्वी एका राक्षसाने महात्मा ब्राह्मणाला सांगितली होती।

Verse 2

पृथिव्युवाच ॥ किमर्थं राक्षसेनोक्ता संज्ञा विश्रान्तिसंज्ञिता ॥ किमर्थं पृष्टवान्विप्रः सर्वं कथय मे प्रभो ॥

पृथिवी म्हणाली— राक्षसाने सांगितलेली ती संज्ञा ‘विश्रान्ति’ असे का म्हणतात? आणि त्या विप्राने कोणत्या कारणाने विचारले? हे प्रभो, सर्व मला सांगा।

Verse 3

श्रीवराह उवाच ॥ उज्जयिन्यामभूद्विप्रः सदाचारविवर्जितः ॥ न स पूजयते देवान्न स साधून् नमस्यति ॥

श्रीवराह म्हणाले—उज्जयिनीमध्ये एक ब्राह्मण होता, जो सदाचारविवर्जित होता. तो देवांची पूजा करीत नसे आणि साधूंना नमस्कारही करीत नसे.

Verse 4

पुण्यतीर्थं समासाद्य न च स्नानं करोति सः ॥ वेदवेदाङ्गरहितः परदाररतः सदा ॥

पुण्यतीर्थास जाऊनही तो स्नान करीत नसे. तो वेद-वेदांगांपासून वंचित होता आणि नेहमी परस्त्रीसक्त राहात असे.

Verse 5

सन्ध्ये द्वे शयने चैव नित्यं मूढः स तिष्ठति ॥ न स देवानुष्यान्श्च पितॄन् पूजयते सदा ॥

दोन्ही संध्याकाळी आणि शयनकाळी तो नित्य मूढपणे पडून राहात असे. तो देव, मनुष्य आणि पितर यांचीही नेहमी पूजा करीत नसे.

Verse 6

पापाचाररतो नित्यं पापसङ्गः सुदुर्मतिः ॥ गार्हस्थ्यधर्ममाश्रित्य मोहितो वर्त्तते सदा ॥

तो नित्य पापाचारात रत, पापसंगती करणारा आणि अतिशय दुर्बुद्धीचा होता. गार्हस्थ्यधर्माचा आश्रय (बहाणा) घेऊन तो मोहित होऊन सदैव तसेच वागत राहिला.

Verse 7

गार्हस्थ्यं सर्वधर्माणां श्रेष्ठमुक्तं स्वयम्भुवा ॥ यावन्ति जन्तवः सर्वे यथा गोः सर्वतः स्थिताः ॥

स्वयम्भूने गार्हस्थ्यधर्म सर्व धर्मांमध्ये श्रेष्ठ म्हटला आहे; जसे सर्व प्राणी सर्व बाजूंनी गायीच्या आश्रयावर स्थित असतात (तिच्यामुळे पोसले जातात).

Verse 8

यथा मातरमाश्रित्य सर्वे जीवन्ति जन्तवः ॥ एवं गार्हस्थ्यमाश्रित्य सर्वे जीवन्ति जन्तवः ॥

जसे सर्व प्राणी मातेला आश्रय करून जगतात, तसेच सर्व प्राणी गृहस्थाश्रमाचा आश्रय करून जगतात।

Verse 9

ततः स चौर्यं कुर्वाणः पापैः सह नराधमः ॥ स च रात्रौ द्रवन् लोकान् लब्धोऽसौ राजरक्षिभिः ॥

त्यानंतर तो नराधम पापी लोकांसह चोरी करीत, रात्री लोकांमध्ये पळत गेला; आणि राजाच्या रक्षकांनी त्याला पकडले।

Verse 10

अन्धकूपे स पतितो घोररूपोऽवसत्तदा ॥ कदाचिदथ कार्येषु महान्सार्थ उपागतः ॥

तो अंधाऱ्या कूपात पडला आणि तेव्हा भयाण अवस्थेत तिथेच राहिला। काही काळाने कामानिमित्त एक मोठा सार्थ (कारवाँ) तेथे आला।

Verse 11

तेषां मध्ये द्विजः कश्चिद्रक्षां कृत्वा वसुन्धरे ॥ रक्षोघ्नेन च मन्त्रेण सर्वं सार्थं च रक्षति ॥

हे वसुंधरे! त्यांच्या मध्ये एका द्विजाने भूमीवर रक्षाकर्म केले; आणि राक्षसघ्न मंत्राने संपूर्ण सार्थाचे रक्षण केले।

Verse 12

तत्रागत्य च रक्षस्तु ब्राह्मणं वाक्यमब्रवीत् ॥ राक्षस उवाच ॥ अहं दास्यामि ते विप्र यत्ते मनसि वर्तते ॥

तेथे येऊन त्या राक्षसाने ब्राह्मणास म्हटले— राक्षस म्हणाला: हे विप्र! तुझ्या मनात जे आहे ते मी तुला देईन।

Verse 13

बहुकालेन संप्राप्तं भोजनं च यथेप्सितम् ॥ उत्तिष्ठ विप्र गच्छ त्वमन्यत्र शयनं कुरु ॥

खूप काळानंतर तुला इच्छित भोजन मिळाले आहे. हे ब्राह्मण, उठ; दुसरीकडे जा आणि अन्य ठिकाणी शयन कर.

Verse 14

येनाहं भक्षये सार्थं यावत्तृप्तिर्भवेन्मम ॥ राक्षसस्य वचः श्रुत्वा विप्रो वचनमब्रवीत् ॥

—जेणेकरून माझी तृप्ती होईपर्यंत मी हा सार्थ भक्ष करीन. राक्षसाचे वचन ऐकून ब्राह्मणाने प्रत्युत्तर दिले.

Verse 15

एकः सार्थं प्रयातोऽहं नोत्सृजामि कथंचन ॥ तस्माद्राक्षस गच्छ त्वं सार्थं मम परिग्रहम् ॥

ब्राह्मण म्हणाला: मी एकटाच या सार्थासह निघालो आहे; मी याला कधीही सोडणार नाही. म्हणून, हे राक्षसा, जा—मलाच तुझा हक्क समज; हा सार्थ माझ्या संरक्षणात आहे.

Verse 16

निरीक्षितुं न शक्तोऽसि मम मन्त्रबलेन हि ॥ राक्षस उवाच ॥ मम भक्ष्ये हते विप्र दोषस्तव भविष्यति ॥

माझ्या मंत्रबळामुळे तू मला पाहण्यासही (किंवा जिंकण्यासही) समर्थ नाहीस. राक्षस म्हणाला: हे ब्राह्मण, माझा भक्ष्य मारला गेला तर दोष तुझ्यावर येईल.

Verse 17

दयां कुरु त्वं विप्रर्षे भोजनं मम दीयताम् ॥ ततोऽपृच्छदसौ विप्रो राक्षसं दारुणं प्रति ॥

हे ब्राह्मणश्रेष्ठ ऋषी, दया करा; मला भोजन द्या. तेव्हा त्या ब्राह्मणाने त्या भयंकर राक्षसाला प्रश्न विचारला.

Verse 18

केन त्वं कर्मदोषेण राक्षसत्वमुपागतः ॥ ततश्च कथयामास कथावृत्तं पुरातनम् ॥

कोणत्या कर्मदोषामुळे तू राक्षसत्वास प्राप्त झालास? मग त्याने प्राचीन वृत्तांत कथन केला।

Verse 19

तस्य दुःखेन संयुक्तो विप्रोऽसौ वाक्यमब्रवीत् ॥ विप्र उवाच ॥ मित्रत्वे वर्तसे रक्षस्तव दास्यामि किं वद ॥

त्याच्या दुःखाने द्रवून तो ब्राह्मण म्हणाला—“हे राक्षसा, तू मित्रभावात आहेस; मी तुला सहाय्य देईन. सांग, काय हवे?”

Verse 20

आत्मना चोपकारेण प्रियं किं करवाणि ते ॥ राक्षस उवाच ॥ ददासि यदि तद्विप्र यन्मे मनसि वर्तते ॥

“माझ्या प्रयत्नाने व उपकाराने मी तुझे कोणते प्रिय कार्य करू?” राक्षस म्हणाला—“हे विप्रा, देणार असशील तर माझ्या मनात जे आहे तेच दे।”

Verse 21

मथुरायां च यत्स्नातं कृतं विश्रान्तिसंज्ञके ॥ तच्च स्नानफलं देहि येन मुक्तिं व्रजाम्यहम् ॥

“मथुरेत ‘विश्रान्ति’ नावाच्या तीर्थी तू जे स्नान केलेस, त्या स्नानाचे फळ मला दे, ज्यायोगे मला मुक्ति मिळेल।”

Verse 22

तेन दुःखेन संयुक्तो विप्रो वाक्यमथाब्रवीत् ॥ विप्र उवाच ॥ कथं जानासि रक्षस्त्वं तीर्थं विश्रान्तिसंज्ञकम् ॥

त्या दुःखाने व्याकुळ होऊन ब्राह्मण म्हणाला—“हे राक्षसा, ‘विश्रान्ति’ नावाचे तीर्थ तुला कसे माहीत?”

Verse 23

कथं च संज्ञा तस्याभूत्कथय त्वं हि राक्षस ॥ राक्षस उवाच ॥ पुरी उज्जयिनी नाम्ना तस्यां वासो हि मे सदा ॥

“आणि त्याला ते नाव कसे मिळाले? हे राक्षसा, तू सांग.” राक्षस म्हणाला—“उज्जयिनी नावाची एक पुरी आहे; तेथेच माझा निवास नेहमीच होता.”

Verse 24

कस्मिंश्चिदथ कालेन गतोऽहं विष्णुमन्दिरम् ॥ तस्याग्रे तिष्ठते विप्रो वाचको वेदपारगः ॥

एका वेळी मी विष्णुमंदिरात गेलो. त्याच्या समोर एक ब्राह्मण उभा होता—वेदपारंगत, प्रवचन करणारा.

Verse 25

विश्रान्तितीर्थमाहात्म्यं श्रावयन्स दिने दिने ॥ तस्य श्रवणमात्रेण मम भक्तिर्हृदिस्थिता ॥

तो दररोज विश्रान्ति-तीर्थाचे माहात्म्य ऐकवीत असे. ते केवळ ऐकण्यानेच माझ्या हृदयात भक्ती स्थिर झाली.

Verse 26

सा संज्ञा च श्रुता तत्र विश्रान्तेश्च मयाऽनघ ॥ वासुदेवो महाबाहुर्जगत्स्वामी जनार्दनः ॥

हे निष्पाप, तेथेच मी ‘विश्रान्ति’ ही संज्ञाही ऐकली. कारण जगत्स्वामी, महाबाहु वासुदेव जनार्दन यांचा त्याच्याशी संबंध आहे.

Verse 27

विश्रामं कुरुते तत्र तेन विश्रान्तिसंज्ञिता ॥ राक्षसस्य वचः श्रुत्वा विप्रो वचनमब्रवीत् ॥

तो तेथे विश्रांती करतो; म्हणून ते ‘विश्रान्ति’ म्हणून ओळखले जाते. राक्षसाचे वचन ऐकून ब्राह्मण उत्तर देऊ लागला.

Verse 28

पलायमानः स परमन्धकूपेऽपतत्तदा ॥ मृतोऽसौ पतितस्तत्र राक्षसत्वमुपागतः ॥

पळत असताना तो तेव्हा अतिशय अंधाऱ्या विहिरीत पडला. तेथे पडून मरण पावला आणि राक्षसत्वास प्राप्त झाला.

Verse 29

अनाचारादि हेतोश्च राक्षसत्वमुपागतः ॥ आत्मानं कथयामास विप्राग्रे स यथायथम् ॥

अनाचार इत्यादी कारणांमुळे त्याने राक्षसत्व प्राप्त केले. त्या विप्रासमोर त्याने आपली कथा यथाक्रम सांगितली.

Verse 30

एकस्नानस्य हि फलं तव दत्तं च राक्षस ॥ विप्रे चेति उक्तमात्रे च मोक्षावासमवाप सः ॥

“हे राक्षसा, एक स्नानाचे फळ तुला दिले आहे.” असे विप्राने म्हणताच त्याने मोक्षधाम प्राप्त केले.