Prashna 5
Verses
Verse 5.1
अथ हैनं सैब्यः सत्यकामः पप्रच्छ । स यो ह वै तद्भगवन् मनुष्येषु प्रायणान्तम् ओङ्कारम् अभिध्यायीत् । कतमं वाव स तेन लोकं जयतीति । तस्मै स होवाच ॥१॥
तेव्हा सैब्य सत्यकाम त्यांना विचारू लागला—“भगवन्, मनुष्यांमध्ये जो कोणी प्राणान्तापर्यंत ओंकाराचे ध्यान करीत राहतो, तो त्याद्वारे खरोखर कोणता लोक जिंकतो?” तेव्हा त्यांनी त्याला उत्तर दिले॥१॥
Verse 5.2
एतद्वै सत्यकाम परं चापरं च ब्रह्म यद् ओङ्कारः । तस्माद् विद्वान् एतेनैवायतनेनैकतरम् अन्वेति ॥२॥
हे सत्यकाम, ओंकार हेच पर आणि अपर—दोन्ही ब्रह्म आहे. म्हणून ज्ञानी पुरुष या एकाच आधाराने त्या दोघांपैकी एका लोकाची प्राप्ती करतो॥२॥
Verse 5.3
स यद्येकमात्रामभिध्यायीत स तेनैव संवेदितस्तूर्णमेव जगत्याभिसम्पद्यते । तमृचो मनुष्यलोकमुपनयन्ते स तत्र तपसा ब्रह्मचर्येण श्रद्धया सम्पन्नो महिमानमनुभवति ॥३॥
जो ओंकाराच्या एक मात्रेचे ध्यान करतो, तो त्याच्यामुळेच प्रकाशित होऊन शीघ्रच या जगत्‌—मनुष्यलोक—प्राप्त करतो. ऋग्वेदाच्या ऋचा त्याला मनुष्यलोकात नेतात; तेथे तो तप, ब्रह्मचर्य आणि श्रद्धा यांनी संपन्न होऊन महिमेचा अनुभव घेतो॥३॥
Verse 5.4
अथ यदि द्विमात्रेण मनसि सम्पद्यते सोऽन्तरिक्षं यजुर्भिरुन्नीयते सोमलोकम् । स सोमलोके विभूतिमनुभूय पुनरावर्तते ॥४॥
मग जर तो दोन मात्रांनी मनात स्थिर होतो, तर यजुर्मंत्रांनी त्याला अंतरिक्ष-प्रदेशातून सोमलोकापर्यंत उन्नत केले जाते. सोमलोकी विभूतीचा अनुभव घेऊन तो पुन्हा परत येतो.
Verse 5.5
यः पुनरेतं त्रिमात्रेणोमित्येतेनैवाक्षरेण परं पुरुषमभिध्यायीत स तेजसि सूर्ये सम्पन्नः । यथा पादोदरस्त्वचा विनिर्भुच्यत एवं ह वै स पाप्मना विनिर्भुक्तः स सामभिरुन्नीयते ब्रह्मलोकं स एतस्माज्जीवघनात् पर...
परंतु जो ‘ॐ’ या अक्षराचे त्रिमात्रेने जप-ध्यान करून परम पुरुषाचे चिंतन करतो, तो तेजोमय सूर्यलोकात प्रतिष्ठित होतो. जसा सर्प कात टाकून मुक्त होतो, तसा तो पापापासून मुक्त होतो. सामगानांनी त्याला ब्रह्मलोकापर्यंत उन्नत केले जाते; आणि या जीवघन (देह) पलीकडे असलेल्या परात्पर, हृदय-पुरात वसणाऱ्या पुरुषाचे तो दर्शन घेतो. याविषयी हे दोन श्लोक आहेत.
Verse 5.6
तिस्रो मात्रा मृत्युमत्यः प्रयुक्ता अन्योन्यसक्ताः अनविप्रयुक्ताः । क्रियासु बाह्याभ्यन्तरमध्यमासु सम्यक् प्रयुक्तासु न कम्पते ज्ञः ॥६॥
मृत्युमती म्हणविलेल्या तीन मात्रा, परस्पर गुंफलेल्या व अविभक्त रीतीने जेव्हा प्रयुक्त होतात—बाह्य, आंतरिक आणि मध्यम अशा क्रियांमध्ये—आणि सम्यक् प्रकारे लावल्या जातात, तेव्हा ज्ञानी कधीही कंपित होत नाही.
Verse 5.7
ऋग्भिरेतं यजुर्भिरन्तरिक्षं सामभिर्यत् तत् कवयो वेदयन्ते । तमोङ्कारेणैवायतनेनान्वेति विद्वान् यत्तच्छान्तमजरममृतमभयं परं चेति ॥७॥
ऋग्मंत्रांनी, यजुर्विधींनी आणि सामगानांनी जे तत्त्व कवी-ऋषी जाणतात, तेच तत्त्व विद्वान ‘ॐ’ हाच आधार (आयतन) करून प्राप्त करतो—ते शान्त, अजर, अमृत, अभय आणि परम आहे.
Inside Prashna 5
Key teachings
- • OM (Pranava) is both the supreme (Para) and inferior (Apara) Brahman, serving as a bridge to both temporal and eternal realms. • Meditation on one matra of OM leads to the human world (Manushya-loka) through the Rig Veda, where one experiences greatness through austerity, celibacy, and faith, but returns to samsara. • Meditation on two matras of OM leads to the intermediate realm (Antariksha) and Soma-loka through the Yajur Veda, where one experiences prosperity but eventually returns to the cycle of rebirth. • Meditation on all three matras of OM (A-U-M) leads to the solar realm (Surya/Tejas) through the Sama Veda, where one is purified of all sin, like a snake shedding its skin. • The three-matra meditator is elevated to Brahmaloka and attains the Supreme Purusha (Para Purusha), transcending the physical body (Jiva-ghana) and achieving immortality. • The three Vedas (Rig, Yajur, Sama) correspond to the three matras and serve as vehicles for the soul's journey to respective lokas. • Complete meditation on the threefold OM leads to final liberation (Moksha), while partial meditation yields only temporary fruits.
Ask anything about Prashna 5 of the Prashna Upanishad
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Upanishads in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.
