Adhyaya 2

Verse 2.1

अथ पैङ्गलो याज्ञवल्क्यमुवाच— सर्वलोकानां सृष्टिस्थित्यन्तकृद्विभूरीशः कथं जीवत्वमगमदिति ॥१॥

तेव्हा पैङ्गल याज्ञवल्क्यांना म्हणाला— “सर्व लोकांची सृष्टी, स्थिती व लय करणारा सर्वव्यापी ईश्वर जीवत्व, म्हणजे व्यक्तिभावाची अवस्था कशी प्राप्त झाला?” ॥१॥

Verse 2.2

स होवाच याज्ञवल्क्यः— स्थूलसूक्ष्मकारणदेहोद्भवपूर्वकं जीवेश्वरस्वरूपं विविच्य कथयामीति; सावधानेनैकाग्रतया श्रूयताम्। ईशः पञ्चीकृतमहाभूतलेशानादाय व्यष्टिसमष्ट्यात्मकस्थूलशरीराणि यथाक्रममकरोत्। कपालचर्म...

याज्ञवल्क्य म्हणाले— “स्थूल, सूक्ष्म व कारण देह यांच्या उत्पत्तीपासून आरंभ करून जीव व ईश्वर यांचे स्वरूप विवेकाने सांगतो; सावध व एकाग्र होऊन ऐका. ईशाने पञ्चीकृत महाभूतांचे अंश घेऊन क्रमाने व्यष्टि व समष्टि अशा स्थूल शरीरांची निर्मिती केली. कवटी, त्वचा, आतडी, हाडे, मांस व नखे हे पृथ्वी-अंश; रक्त, मूत्र, लाळ, घाम इत्यादी जल-अंश; भूक, तहान, उष्णता, मोह, मैथुन-प्रवृत्ती इत्यादी अग्नि-अंश; चालणे, उचलणे/विसर्जन, श्वास इत्यादी वायु-अंश; काम, क्रोध इत्यादी आकाश-अंश. कर्माने संचित हा संघात, त्वचादि अवयवांनी युक्त, बाल्यादि अवस्थांच्या अभिमानाचा आधार व अनेक दोषांचे आश्रयस्थान— हाच स्थूल देह होय.” ॥२॥

Verse 2.3

अथापञ्चीकृतमहाभूतरजोंशभागत्रयसमष्टितः प्राणमसृजत्। प्राणापानव्यानोदानसमानाः प्राणवृत्तयः। नागकूर्मकृकरदेवदत्तधनञ्जया उपप्राणाः। हृदासननाभिकण्ठसर्वाङ्गानि स्थानानि। आकाशादिरजोगुणतुरीयभागेन कर्मेन्द्रिय...

नंतर अपञ्चीकृत महाभूतांच्या रजः-अंशाच्या तीन भागांच्या समष्टितून त्याने प्राण उत्पन्न केला. प्राण, अपान, व्यान, उदान व समान— या प्राणाच्या वृत्ती; नाग, कूर्म, कृकर, देवदत्त व धनञ्जय— हे उपप्राण. हृदय, आसन, नाभी, कंठ व सर्व अवयव ही त्यांची स्थाने. आकाशादि रजोगुणाच्या चतुर्थ भागातून कर्मेन्द्रिये निर्माण झाली— वाणी, हात, पाय, पायु व उपस्थ; त्यांचे विषय— बोलणे, ग्रहण करणे, चालणे, विसर्जन व आनंद-भोग. तसेच भूतांच्या सत्त्व-अंशाच्या तीन भागांच्या समष्टितून अंतःकरण निर्माण झाले— मन, बुद्धी, चित्त व अहंकार; त्यांचे विषय— संकल्प, निश्चय, स्मरण, अभिमान व अनुसंधान; त्यांची स्थाने— गळा, मुख, नाभी, हृदय व भ्रूमध्य. सत्त्व-अंशाच्या चतुर्थ भागातून ज्ञानेन्द्रिये निर्माण झाली— श्रोत्र, त्वचा, नेत्र, जिह्वा व घ्राण; त्यांचे विषय— शब्द, स्पर्श, रूप, रस व गंध. दिशा, वायु, सूर्य, प्रचेतस् (वरुण), अश्विनीकुमार, अग्नि, इन्द्र, उपेन्द्र व मृत्यु— हे अधिष्ठातृ देव; आणि चंद्र, विष्णु, चतुर्मुख ब्रह्मा व शंभु हे कारण-व्यवस्थेचे अधिपती आहेत.” ॥३॥

Verse 2.4

अथान्नमयप्राणमयमनोमयविज्ञानमयानन्दमयाः पञ्च कोशाः। अन्नरसेनैव भूत्वान्नरसेनाभिवृद्धिं प्राप्यान्नरसमयपृथिव्यां यद्विलीयते सोऽन्नमयकोशः। तदेव स्थूलशरीरम्। कर्मेन्द्रियैः सह प्राणादिपञ्चकं प्राणमयकोशः। ...

आता पाच कोश आहेत—अन्नमय, प्राणमय, मनोमय, विज्ञानमय आणि आनंदमय। जो अन्नरसापासूनच उत्पन्न होतो, अन्नरसानेच वाढतो आणि शेवटी अन्नरस-रूप पृथ्वीमध्ये विलीन होतो तो अन्नमय कोश; तेच स्थूल शरीर. कर्मेंद्रियांबरोबर प्राणादी पाचांचा समूह हा प्राणमय कोश. ज्ञानेंद्रियांबरोबर बुद्धी हा विज्ञानमय कोश. या तीन कोशांचा समूह लिंगशरीर (सूक्ष्म शरीर) होय. आपल्या स्वरूपाचे अज्ञान हेच आनंदमय कोश; तेच कारण शरीर होय॥

Verse 2.5

अथ ज्ञानेन्द्रियपञ्चकं कर्मेन्द्रियपञ्चकं प्राणादिपञ्चकं वियदादिपञ्चकमन्तःकरणचतुष्टयं कामकर्मतमांस्यष्टपुरम्॥५॥

आता—ज्ञानेंद्रियांचा पंचक, कर्मेंद्रियांचा पंचक, प्राणादी पंचक, आकाशादी (पंचमहाभूत) पंचक, अंतःकरणाचे चतुष्टय (मन, बुद्धी, चित्त, अहंकार), तसेच काम, कर्म आणि तमस्—या सर्वांचा समूह ‘अष्टपुर’ (आठ पुरांचे नगर) म्हणून सांगितला आहे॥

Verse 2.6

ईशाज्ञया विराजो व्यष्टिदेहं प्रविश्य बुद्धिमधिष्ठाय विश्वत्वमगमत्। विज्ञानात्मा चिदाभासो विश्वो व्यावहारिको जाग्रत्स्थूलदेहाभिमानी कर्मभूरिति च विश्वस्य नाम भवति॥६॥

ईश्वराच्या आज्ञेने विराज व्यष्टि-देहात प्रवेश करून बुद्धीचे अधिष्ठान होऊन ‘विश्व’पदास प्राप्त झाला. विज्ञानात्मा, चैतन्याचा प्रतिबिंब (चिदाभास) हाच विश्व—तो व्यवहारातील कर्ता असून जाग्रत अवस्थेत स्थूल देहाशी तादात्म्य मानतो; ‘कर्मभू’ (कर्माचे क्षेत्र) हेही विश्वाचेच नाव आहे॥

Verse 2.7

ईशाज्ञया सूत्रात्मा व्यष्टिसूक्ष्मशरीरं प्रविश्य मन अधिष्ठाय तैजसत्वमगमत्। तैजसः प्रातिभासिकः स्वप्नकल्पित इति तैजसस्य नाम भवति॥७॥

ईश्वराच्या आज्ञेने सूत्रात्मा व्यष्टि सूक्ष्मशरीरात प्रवेश करून मनाचा अधिष्ठाता होऊन तैजस-भावास प्राप्त झाला. स्वप्नात कल्पिलेला प्रातिभासिक असल्यामुळे त्याचे नाव ‘तैजस’ असे म्हणतात॥

Verse 2.8

ईशाज्ञया मायोपाधिरव्यक्तसमन्वितो व्यष्टिकारणशरीरं प्रविश्य प्राज्ञत्वमगमत्। प्राज्ञोऽविच्छिन्नः पारमार्थिकः सुषुप्त्यभिमानीति प्राज्ञस्य नाम भवति॥८॥

ईश्वराच्या आज्ञेने अव्यक्तासह संयुक्त मायोपाधी व्यष्टि कारणशरीरात प्रवेश करून प्राज्ञ-भावास प्राप्त झाली. जो अविच्छिन्न, पारमार्थिक आणि सुषुप्तीचा अभिमानी—त्याचे नाव ‘प्राज्ञ’ असे म्हणतात॥

Verse 2.9

अव्यक्तलेशाज्ञानाच्छादितपारमार्थिकजीवस्य तत्त्वमस्यादिवाक्यानि ब्रह्मणैकतां जगुः, नेतरयोर्व्यावहारिकप्रातिभासिकयोः॥९॥

अव्यक्त-अज्ञानाच्या लेशाने आच्छादित पारमार्थिक जीवासाठी ‘तत्त्वमसि’ इत्यादी महावाक्ये ब्रह्माशी एकत्व प्रतिपादित करतात; परंतु उरलेल्या दोन—व्यावहारिक व प्रातिभासिक—यांसाठी नाहीत॥

Verse 2.10

अन्तःकरणप्रतिबिम्बितचैतन्यं यत्तदेवावस्थात्रयभाग्भवति। स जाग्रत्स्वप्नसुषुप्त्यवस्थाः प्राप्य घटीयन्त्रवदुद्विग्नो जातो मृत इव स्थितो भवति॥१०॥

अंतःकरणात प्रतिबिंबित झालेले जे चैतन्य, तेच त्र्यवस्थांचा भोक्ता होते. ते जाग्रत्, स्वप्न व सुषुप्ती या अवस्था प्राप्त करून घड्याळयंत्रासारखे उद्विग्न होते आणि जणू मृतासारखे निश्चेष्ट होऊन स्थित राहते॥१०॥

Verse 2.11

अथ जाग्रत्स्वप्नसुषुप्तिमूर्च्छामरणाद्यवस्थाः पञ्च भवन्ति। तत्तद्देवताग्रहान्वितैः श्रोत्रादिज्ञानेन्द्रियैः शब्दाद्यर्थविषयग्रहणज्ञानं जाग्रदवस्था भवति। तत्र भ्रूमध्यं गतो जीव आपादमस्तकं व्याप्य कृषि...

आता जाग्रत्, स्वप्न, सुषुप्ती, मूर्च्छा आणि मरण—या पाच अवस्था आहेत. श्रोत्रादी ज्ञानेंद्रिये, त्यांच्या-त्यांच्या अधिष्ठातृ देवतांसह, शब्दादी विषयांचे ग्रहण करणारे जे ज्ञान उत्पन्न करतात ती जाग्रत् अवस्था होय. त्या अवस्थेत जीव भ्रूमध्यात स्थित होऊन पायापासून मस्तकापर्यंत व्यापतो; शेती, श्रवण इत्यादी सर्व क्रियांचा कर्ता होतो आणि त्या-त्या फळांचा भोक्ता देखील होतो. लोकांतरात जाऊन कर्मार्जित फळ तोच भोगतो. व्यवहाराने थकून तो सार्वभौमासारखा अंतर्भवनात प्रवेश करण्यासाठी मार्गाचा आश्रय घेऊन उभा राहतो॥११॥

Verse 2.12

करणोपरमे जाग्रत्संस्कारोत्थप्रबोधवद्ग्राह्यग्राहकरूपस्फुरणं स्वप्नावस्था भवति। तत्र विश्व एव जाग्रद्व्यवहारलोपान्नाडीमध्यं चरंस्तैजसत्वमवाप्य वासनारूपकं जगद्वैचित्र्यं स्वभासा भासयन् यथेप्सितं स्वयं भ...

करणांचा (इंद्रिय-मनादींचा) उपरम झाला की, जाग्रत् संस्कारांपासून उत्पन्न झालेल्या प्रबोधनासारखे, ग्राह्य-ग्राहक (विषय-भोक्ता) रूपाचे जे स्फुरण होते ती स्वप्नावस्था होय. त्या अवस्थेत तोच विश्व, जाग्रत् व्यवहाराचा लोप झाल्याने, नाड्यांच्या मध्यातून विचरत तैजसत्व प्राप्त करून, वासनामय जगाचे वैचित्र्य स्वतःच्या प्रकाशाने प्रकाशित करतो आणि इच्छेनुसार स्वतःच भोगतो॥१२॥

Verse 2.13

चित्तैककरणा सुषुप्त्यवस्था भवति। भ्रमविश्रान्तशकुनिः पक्षौ संहृत्य नीडाभिमुखं यथा गच्छति तथा जीवोऽपि जाग्रत्स्वप्नप्रपञ्चे व्यवहृत्य श्रान्तोऽज्ञानं प्रविश्य स्वानन्दं भुङ्क्ते॥१३॥

सुषुप्तीची अवस्था अशी की चित्त एकच करण (अविभक्त वृत्ती) होऊन राहते. जसा भ्रमणाने थकलेला पक्षी पंख आवरून आपल्या घरट्याकडे जातो, तसा जीव जाग्रत् व स्वप्नप्रपंचात व्यवहार करून थकून अज्ञान (सुषुप्ती) मध्ये प्रवेश करतो आणि स्वानंदाचा अनुभव घेतो॥१३॥

Verse 2.14

अकस्मान्मुद्गरदण्डाद्यैस्ताडितवद्भयाज्ञानाभ्यामिन्द्रियसङ्घातैः कम्पन्निव मृततुल्या मूर्च्छा भवति॥१४॥

अकस्मात् जणू मुद्गर किंवा दंड इत्यादीने आघात झाला असावा—भय व अज्ञानामुळे इंद्रियसमूह कंपित झाल्यासारखा होऊन मृत्युतुल्य मूर्च्छा उत्पन्न होते॥१४॥

Verse 2.15

जाग्रत्स्वप्नसुषुप्तिमूर्च्छावस्थानामन्या ब्रह्मादिस्तम्बपर्यन्तं सर्वजीवभयप्रदा स्थूलदेहविसर्जनी मरणावस्था भवति॥१५॥

जाग्रत्, स्वप्न, सुषुप्ती व मूर्च्छा या अवस्थांहून भिन्न अशी मरणावस्था आहे; ब्रह्मापासून तृणापर्यंत सर्व जीवांना भय देणारी आणि स्थूल देहाचा त्याग घडविणारी ती अवस्था आहे॥१५॥

Verse 2.16

कर्मेन्द्रियाणि ज्ञानेन्द्रियाणि तत्तद्विषयान् प्राणान् संहृत्य कामकर्मान्वितोऽविद्याभूतवेष्टितो जीवो देहान्तरं प्राप्य लोकान्तरं गच्छति। प्राक्कर्मफलपाकेनावर्तान्तरकीटवद्विश्रान्तिं नैव गच्छति॥१६॥

कर्मेंद्रिये, ज्ञानेंद्रिये, त्यांचे-त्यांचे विषय आणि प्राण यांना संहृत करून, काम व कर्मांनी युक्त आणि अविद्येच्या आवरणाने वेढलेला जीव दुसरे देह प्राप्त करून दुसऱ्या लोकात जातो. पूर्वकर्मफळांचा परिपाक होईपर्यंत त्याला कधीही विश्रांती मिळत नाही; जसा कीटक एका आवर्तातून दुसऱ्या आवर्तात जातो॥१६॥

Verse 2.17

सत्कर्मपरिपाकतो बहूनां जन्मनामन्ते नृणां मोक्षेच्छा जायते। तदा सद्गुरुमाश्रित्य चिरकालसेवया बन्धं मोक्षं कश्चित्प्रयाति॥१७॥

सत्कर्मांच्या परिपाकामुळे अनेक जन्मांच्या शेवटी मनुष्यात मोक्षेच्छा उत्पन्न होते. तेव्हा सद्गुरूचा आश्रय घेऊन आणि दीर्घकाळ सेवा करून एखादा विरळा बंधनातून मुक्त होऊन मोक्ष प्राप्त करतो॥१७॥

Verse 2.18

अविचारकृतो बन्धो विचारान्मोक्षो भवति। तस्मात्सदा विचारयेत्। अध्यारोपापवादतः स्वरूपं निश्चयीकर्तुं शक्यते। तस्मात्सदा विचारयेज्जगज्जीवपरमात्मनो जीवभावजगद्भावबाधे प्रत्यगभिन्नं ब्रह्मैवावशिष्यत इति॥१८॥

अविचारामुळे बंधन निर्माण होते आणि विचारामुळे (आत्मविचाराने) मोक्ष प्राप्त होतो; म्हणून सदैव विचार करावा. अध्यारोप व अपवाद यांच्या द्वारा स्वरूपाचा निश्चय करता येतो. म्हणून जगत्, जीव आणि परमात्मा यांचा सतत विचार करावा; जीवभाव व जगद्भाव यांचा बाध झाल्यावर प्रत्यगात्म्याशी अभिन्न असे केवळ ब्रह्मच शेष राहते॥१८॥