Adhyaya 6

Verse 1

अगस्त्य उवाच । तस्मात्संगमतो विप्र पश्चिमे दिक्तटे स्थितम् । सीताकुण्डमितिख्यातं सर्वकामफलप्रदम्

अगस्त्य म्हणाले—हे विप्र! त्या संगमापासून पश्चिम दिशेच्या तीरावर ‘सीताकुंड’ म्हणून प्रसिद्ध असे स्थान आहे; ते सर्व धर्म्य कामनांचे फळ देणारे आहे.

Verse 2

यत्र स्नात्वा नरो विप्र सर्वपापैः प्रमुच्यते । सीतया किल तत्कुण्डं स्वयमेव विनिर्मितम् । रामेण वरदानाच्च महाफलनिधीकृतम्

हे विप्र! तेथे स्नान केल्याने मनुष्य सर्व पापांपासून मुक्त होतो. म्हणतात, तो कुंड सीतादेवींनी स्वतः निर्माण केला; आणि श्रीरामांच्या वरदानाने तो महाफळांचा निधी झाला.

Verse 3

श्रीराम उवाच । शृणु सीते प्रवक्ष्यामि माहात्म्यं भुवि यादृशम् । त्वत्कुण्डस्यास्य सुभगे त्वत्प्रीत्या कथयाम्यहम्

श्रीराम म्हणाले—हे सीते! ऐक, पृथ्वीवर तुझ्या या कुंडाचे जे माहात्म्य आहे ते मी सांगतो. हे सुभगे! तुझ्या आनंदासाठीच मी ते कथन करीत आहे.

Verse 4

अत्र स्नानं च दानं च जपो होमस्तपोऽथवा । सर्वमक्षयतां याति विधानेन शुचिस्मिते

हे शुचिस्मिते! येथे स्नान, दान, जप, होम किंवा तप—जे काही विधिपूर्वक केले जाते ते सर्व अक्षय फल देणारे होते.

Verse 5

मार्गकृष्णचतुर्दश्यां तत्र स्नानं विशेषतः । सर्वपापहरं देवि सर्वदा स्नायिनां नृणाम्

मार्गशीर्ष महिन्याच्या कृष्णपक्षातील चतुर्दशीस तेथे स्नान विशेष फलदायी आहे। हे देवी, स्नान करणाऱ्या मनुष्यांचे सर्व पाप ते नेहमीच हरते।

Verse 6

इति रामो वरं प्रादात्सीतायै च प्रजाप्रियः । तदाप्रभृति सर्वत्र तत्तीर्थं भुवि वर्त्तते

अशा रीतीने प्रजाजनप्रिय श्रीरामांनी सीतेला वर दिला। त्या वेळेपासून ते तीर्थ पृथ्वीवर सर्वत्र प्रतिष्ठित व प्रसिद्ध झाले आहे।

Verse 7

सीताकुण्डमिति ख्यातं जनानां परमाद्भुतम् । तस्मिंस्तीर्थे नरः स्नात्वा नूनं राममवाप्नुयात्

ते ‘सीताकुंड’ म्हणून प्रसिद्ध असून जनांसाठी परम अद्भुत आहे। त्या तीर्थात स्नान केल्यास मनुष्य निश्चयच श्रीरामांना प्राप्त करतो।

Verse 8

तत्र स्नानेन दानेन तपसा च विशेषतः । गन्धैर्माल्यैर्धूपदीपैर्न्नानाविभवविस्तरैः । रामं संपूज्य सीतां च मुक्तः स्यान्नात्र संशयः

तेथे स्नान, दान आणि विशेषतः तपश्चर्येने—तसेच सुगंध, माळा, धूप, दीप व नानाविध अर्पणांनी श्रीराम व सीतेची सम्यक पूजा केल्यास—मनुष्य मुक्त होतो; यात संशय नाही।

Verse 9

मार्गे मासि च स्नातव्यं गर्भवासो न जायते । अन्यदापि नरः स्नात्वा विष्णुलोकं स गच्छति

मार्गशीर्ष महिन्यात तेथे स्नान करावे; तेव्हा गर्भवास म्हणजे पुनर्जन्म होत नाही। इतर वेळीही जो मनुष्य तेथे स्नान करतो तो विष्णुलोकास जातो।

Verse 10

विभोर्विष्णुहरेर्विप्र रम्ये पश्चिमदिक्तटे । देवश्चक्रहरिर्नाम सर्वाभीष्टफलप्रदः

हे विप्र! या पवित्र क्षेत्राच्या रम्य पश्चिम तीरावर विभू विष्णु-हरींचा ‘चक्रहरी’ नामक देवविग्रह विराजमान असून तो सर्व अभिष्ट फळे प्रदान करतो।

Verse 11

तस्य चक्रहरेर्विप्र महिमा न हि मानवैः । शक्यो वर्णयितुं धीरैरपि बुद्धिमतां वरैः

हे विप्र! त्या चक्रहरीची महिमा मानवांना वर्णन करता येत नाही; धीर आणि बुद्धिमानांतील श्रेष्ठ जनांनाही तिचे यथार्थ वर्णन शक्य नाही।

Verse 12

ततः पश्चिमदिग्भागे नाम्ना पुण्यं हरिस्मृति । विष्णोरायतनं ख्यातं परमार्थफलप्रदम् । यस्य दर्शनमात्रेण सर्वपापैः प्रमुच्यते

त्यानंतर पश्चिम दिशेस ‘हरिस्मृती’ नावाचे पुण्यस्थान आहे; ते विष्णूचे प्रसिद्ध आयतन असून परमार्थफळ देणारे आहे; ज्याचे केवळ दर्शन घेतल्याने सर्व पापांतून मुक्ती मिळते।

Verse 13

तयोर्दर्शनतो यांति तेषां पापानि देहिनाम् । तानि पापानि यावंति कुर्वते भुवि ये नराः

त्या दोघांच्या दर्शनाने देहधारी जीवांची पापे नष्ट होतात—पृथ्वीवर मनुष्य जितकी पापे करतात, ती सर्व दूर होतात।

Verse 14

पुरा देवासुरे जाते संग्रामे भृशदारुणे । दैत्यैर्वरमदोत्सिक्तैर्देवा युधि पराजिताः

प्राचीन काळी देव आणि असुर यांच्यात अत्यंत भयंकर संग्राम झाला, तेव्हा वरदानांच्या मदाने उन्मत्त दैत्यांनी युद्धात देवांना पराभूत केले।

Verse 15

तेषां पलायमानानां देवानामग्रणीर्हरः । संस्तभ्य चैव तान्सर्वान्पुरस्कृत्यांबुजासनम्

देव पळू लागले तेव्हा त्यांच्या अग्रणी हरिने सर्वांना स्थिर केले आणि कमलासन ब्रह्मदेवांना पुढे ठेवून पुढे प्रस्थान केले।

Verse 16

क्षीरोदशायिनं विष्णुं शेषपर्य्यंकशायिनम् । लक्ष्म्योपविष्टं पार्श्वे च चरणांबुजहस्तया

त्यांनी क्षीरसागरावर शयन करणारे, शेषाच्या पर्यंकावर विसावलेले विष्णू पाहिले; त्यांच्या पार्श्वभागी लक्ष्मी बसल्या होत्या, हात कमलचरणांवर ठेवून।

Verse 17

नारदाद्यैर्मुनिवरैरुद्गीतगुगौरवम् । गरुडेन पुरःस्थेनानिशमंजलिना स्तुतम्

नारदादी श्रेष्ठ मुनींनी त्यांच्या गौरवाचे उद्गान केले; आणि समोर उभा असलेला गरुड हात जोडून अखंड स्तुती करीत होता।

Verse 18

क्षीराब्धिजलकल्लोलमदबिन्द्वंकिताम्बरम् । तारकोत्करविस्फारतारहारविराजितम्

त्यांनी त्यांना पाहिले—ज्यांचा अंबर क्षीरसागराच्या लाटांच्या खेळकर उडणाऱ्या थेंबांनी जणू ठिपक्यांनी अंकित झाला होता, आणि जे नक्षत्रसमूहासारख्या विस्तीर्ण तारहाराने शोभत होते।

Verse 19

पीतांबरमतिस्मेरविकाशद्भावभावितम् । बिभ्रतं कुण्डलं स्थूलं कर्णाभ्यां मौक्तिकोज्ज्वलम्

त्यांनी त्यांना पाहिले—पीतांबर परिधान केलेले, मंद हास्याच्या उजळ प्रसन्नतेने शोभित, आणि दोन्ही कानांत मोठे कुंडल धारण केलेले, मोत्यांच्या तेजाने झळाळणारे।

Verse 20

रत्नवल्लीमिव स्वच्छां श्वेतद्वीपनिवासिनीम् । किरीटं पद्मरागाणां वलयं दधतं परम्

रत्नवल्लीसारखी स्वच्छ व तेजस्वी, श्वेतद्वीप-निवासिनी देवीसमान; त्यांनी पद्मराग-मण्यांनी घडविलेले परम किरीट व वलय धारण केले।

Verse 21

मित्रस्य राहुवित्रासनिवर्त्तनमिवापरम् । सकौस्तुभप्रभाचक्रं बिभ्राणं प्रवलारुणम्

जशी सूर्याची शक्ति राहूचा भय दूर करते, तशीच त्यांनी कौस्तुभ-मण्याच्या प्रभेचे तेजस्वी चक्र धारण केले, जे प्रवाळासारखे अरुण होते।

Verse 22

परां चतुर्मुखोत्पत्तिकल्पसंकल्पनामिव । शरणं स जगामाशु विनीतात्मा स्तुवन्निति

मग विनीत अंतःकरणाने, चतुर्मुख ब्रह्म्याची उत्पत्ती घडविणाऱ्या महत्संकल्पासारख्या त्या परम शरणास तो शीघ्र गेला आणि अशा रीतीने स्तुती करू लागला।

Verse 23

तस्मिन्नवसरे शंभुः सर्वदेवगणैः सह । तुष्टाव प्रयतो भूत्वा विष्णुं जिष्णुं सुरद्विषाम्

त्याच वेळी शंभू सर्व देवगणांसह, एकाग्र होऊन भक्तिभावाने विष्णूची स्तुती करू लागले—देवांच्या शत्रूंवर जय मिळविणारे ते अजेय जिष्णु।

Verse 24

ईश्वर उवाच । संसारार्णवसंतारसुपर्णसुखदायिने । मोह तीव्रतमो हारि चन्द्राय हरये नमः

ईश्वर म्हणाले—संसाररूपी समुद्र पार करून देणारा सुखद सुपर्ण (पंख/गरुड) देणाऱ्या, आणि मोहाचा अतिघोर अंधार हरून नेणाऱ्या, चंद्रासारख्या शीतल हरिला नमस्कार असो।

Verse 25

स्फुरत्संविन्मणिशिखां चित्तसंगतिचंद्रिकाम् । प्रपद्ये भगवद्भक्तिमानसोद्यानवाहिनीम्

मी भगवद्भक्तीचे शरण घेतो—जिच्या शिखरी जागृत चैतन्याची मणिज्वाला स्फुरते, जिची चंद्रिका चित्ताची पावन संगती आहे, आणि जी हृदय-उद्यानात जीवनदायी प्रवाहासारखी वाहते।

Verse 26

हेलोल्लसत्समुत्साहशक्तिं व्याप्तजगत्त्रयाम् । या पूर्वकोटिर्भावानां सत्त्वानां वैष्णवीति वा

ती शक्ति—उदयोन्मुख उत्साहाने क्रीडत्‌दीप्त—त्रैलोक्यात व्यापून आहे; तीच सत्त्वांच्या व त्यांच्या भाववृत्तींची आद्य मूळ-कारणभूता असून ‘वैष्णवी’ म्हणून प्रसिद्ध आहे।

Verse 27

पवनांदोलितांभोजदलपर्वांतवर्त्तिनाम् । पततामिव जन्तूनां स्थैर्यमेका हरिस्मृतिः

वाऱ्याने डोलणाऱ्या कमळपानाच्या टोकावर उभ्या, जणू पडण्यास सिद्ध झालेल्या जीवांसाठी एकमेव स्थैर्य—हरिस्मरणच आहे।

Verse 28

नमः सूर्य्यात्मने तुभ्यं संवित्किरणमालिने । हृत्कुशेशयकोषश्रीसमुन्मेषविधायिने

आपणास नमस्कार—आप सूर्यस्वरूप आहात, शुद्ध संवित्‌किरणांच्या माळेने विभूषित आहात; आणि हृदय-कमळाच्या कळी-कोषाला श्रीयुक्त उमलविता।

Verse 29

नमस्तस्मै यमवते योगिनां गतये सदा । परमेशाय वै पारे महसां तमसां तथा

यमासारख्या नियन्त्यास नमस्कार—जो योगीजनांची सदा परम गती आहे; जो तेज आणि तम—दोन्हींच्याही पलीकडे असलेला परमेश्वर आहे।

Verse 30

यज्ञाय भुक्तहविष ऋग्यजुःसामरूपिणे । नमः सरस्वतीगीतदिव्यसद्गणशालिने

यज्ञस्वरूप, हविर्भोजी, ऋग्-यजुः-सामरूप धारण करणाऱ्या; सरस्वतीच्या गीताने स्तुत, दिव्य सत्समूहात विराजमान प्रभूस नमस्कार।

Verse 31

शांताय धर्मनिधये क्षेत्रज्ञायामृतात्मने । शिष्ययोगप्रतिष्ठाय नमो जीवैकहेतवे । घोराय मायाविधये सहस्रशिरसे नमः

शांत, धर्मनिधी, क्षेत्रज्ञ, अमृतात्मा; शिष्याला योगात प्रतिष्ठित करणारा; सर्व जीवांचा एकमेव आदिकारण यास नमो नमः। मायाधिपती, घोर, सहस्रशीर्ष प्रभूस प्रणाम।

Verse 32

योगनिद्रात्मने नाभिपद्मोद्भूतजगत्सृजे । नमः सलिलरूपाय कारणाय जगत्स्थितेः

योगनिद्रास्वरूप, नाभिकमळातून उत्पन्न झालेल्या जगाचा स्रष्टा; सलिलरूप, जगत्स्थितीचे कारण असलेल्या प्रभूस नमस्कार।

Verse 33

कार्यमेयाय बलिने जीवाय परमात्मने । गोप्त्रे प्राणाय भूतानां नमो विश्वाय वेधसे

कार्याने मोजता येणारा, बलवान; जीवस्वरूप, परमात्मा; भूतांचा रक्षक व प्राण—त्या विश्वव्यापी वेधस (स्रष्टा)ला नमस्कार।

Verse 34

दृप्ताय सिंहवपुषे दैत्यसंहारकारिणे । वीर्यायानंतमनसे जगद्भावभृते नमः

सिंहवपु, तेजस्वी व दृप्त; दैत्यसंहार करणारा; अनंत वीर्य व अनंत मन असलेला, जगद्भाव धारण करणाऱ्या प्रभूस नमस्कार।

Verse 35

संसारकारणाज्ञानमहासंतमसच्छिदे । अचिन्त्यधाम्ने गुह्याय रुद्रायात्युद्विजे नमः

संसाराचे कारण असलेल्या अज्ञानरूपी महान् अंधाराचा छेद करणाऱ्या, अचिंत्य धामधारी गुह्यस्वरूप रुद्राला—ज्याच्या समोर सर्व थरथरतात—माझा नमस्कार असो।

Verse 36

शान्ताय शान्तकल्लोलकैवल्यपददायिने । सर्वभावातिरिक्ताय नमः सर्वमयात्मने

शांतस्वरूप, शांततेच्या लहरींनी युक्त, कैवल्यपद देणाऱ्या; सर्व भावांपलीकडे असूनही सर्वमय आत्मा—आपल्याला नमस्कार।

Verse 37

इन्दीवरदलश्यामं स्फूर्जत्किंजल्कविभ्रमम् । बिभ्राणं कौस्तुभं विष्णुं नौमि नेत्ररसायनम्

नील कमळदलासारखा श्याम, झळाळत्या केसरांच्या छटेने दीप्त, कौस्तुभमणी धारण करणारा—नेत्रांना अमृतसमान विष्णूला मी वंदन करतो।

Verse 38

अगस्त्य उवाच । इति स्तुतः प्रसन्नात्मा वरदो गरुडध्वजः । ववर्ष दृष्टिसुधया सर्वान्देवान्कृपान्वितः । उवाच मधुरं वाक्यं प्रश्रयावनतान्सुरान्

अगस्त्य म्हणाले—अशी स्तुती झाल्यावर गरुडध्वज वरद प्रभू प्रसन्नचित्त झाले. करुणेने त्यांनी दृष्टिरूपी अमृताचा वर्षाव सर्व देवांवर केला आणि विनयाने नतमस्तक सुरांना मधुर वचन बोलले।

Verse 39

श्रीभगवानुवाच । जानामि विबुधाः सर्वमभिप्रायं समाधितः । दैतेयैर्विक्रमाक्रान्तं पदं समरदर्पितैः

श्रीभगवान म्हणाले—हे विबुधांनो! समाधिस्थ होऊन मी तुमचा सर्व अभिप्राय जाणतो. रणगर्वाने उन्मत्त दैत्यांनी पराक्रमाने तुमचे पद/स्थान आक्रमून घेतले आहे।

Verse 40

सबलैर्बलहीनानां प्रतापो विजितः परैः । सांप्रतं तु विधास्यामि तपो युष्मद्बलाय वै

बलवानांसमोर दुर्बलांचा प्रताप परक्यांनी जिंकला जातो. म्हणून आता तुमच्या बळवृद्धीसाठी मी तपश्चर्या करीन.

Verse 41

अयोध्यानगरे गत्वा करिष्ये तप उत्तमम् । गुप्तो भूत्वा भवत्तेजोविवृद्ध्यै दैत्यशान्तये

अयोध्या नगरीस जाऊन मी उत्तम तप करीन. गुप्त राहून तुमच्या तेजाची वृद्धी व दैत्यशमनासाठी हे करीन.

Verse 42

भवन्तोऽपि तपस्तीव्रं कुर्वंत्वमलमानसाः । अयोध्यां प्राप्यतां देवा दैत्यनाशाय सत्वरम्

तुम्हीही निर्मळ मनाने तीव्र तप करा. दैत्यनाशासाठी देवांनी शीघ्र अयोध्येस पोहोचावे.

Verse 43

अगस्त्य उवाच । इत्युक्त्वांतर्दधे देवान्देवो गरुडवाहनः । अयोध्यामागतः क्षिप्रं चकार तप उत्तमम्

अगस्त्य म्हणाले— असे बोलून गरुडवाहन देव देवांच्या दृष्टीआड अंतर्धान पावले. मग शीघ्र अयोध्येस जाऊन त्यांनी उत्तम तप केले.

Verse 44

गुप्तो भूत्वा यदा विद्वन्सुरतेजोभिवृद्धये । तेन गुप्तहरिर्नाम देवो विख्यातिमागतः

हे विद्वन्, देवतेज वाढविण्यासाठी ते जेव्हा गुप्त राहिले, तेव्हा तो देव ‘गुप्तहरि’ या नावाने विख्यात झाला.

Verse 45

आगतस्य हरेः पूर्वं यत्र हस्ततलाच्च्युतम् । सुदर्शनाख्यं तच्चक्रं तेन चक्रहरिः स्मृतः

ज्या स्थानी हरि येण्यापूर्वी त्यांच्या हस्ततळातून ‘सुदर्शन’ नामक चक्र पडले, त्या कारणाने तेथे तो ‘चक्र-हरि’ म्हणून स्मरणात राहिला।

Verse 46

तयोर्दर्शनमात्रेण सर्वपापैः प्रमुच्यते । हरस्तेन प्रभावेण देवाः प्रबलतेजसः

त्या दोघांचे केवळ दर्शन होताच सर्व पापांतून मुक्ती मिळते; त्याच प्रभावाने देव प्रबल तेजस्वी झाले।

Verse 47

जित्वा दैत्यान्रणैः सर्वान्संप्राप्य स्वपदान्यथ । रेजिरे विपुलानंदैरसुरानार्दयंस्ततः

रणात सर्व दैत्यांना जिंकून आणि आपापली पदे पुन्हा मिळवून देव मोठ्या आनंदाने उजळले; मग त्यांनी असुरांना चिरडून टाकले।

Verse 48

ततः सर्वे समेत्याशु बृहस्पतिपुरस्सराः । देवाः सर्वेऽनमन्मौलिमालार्च्चित पदाम्बुजम् । हरिं द्रष्टुमथागच्छन्नयोध्यायां समुत्सुकाः

तेव्हा बृहस्पतीच्या नेतृत्वाखाली सर्व देव त्वरित एकत्र झाले; ज्यांचे कमळचरण त्यांच्या मुकुटांवरील माळांनी पूजिले गेले होते, त्या हरिला नमस्कार करून, त्याचे दर्शन घेण्याच्या उत्कंठेने ते अयोध्येत आले।

Verse 49

आगत्य च ततः श्रुत्वा नानाविधगुणादरम् । भावैः पुण्यैः समभ्यर्च्य नत्वा प्रांजलयस्तदा । हरिमेकाग्रमनसा ध्यायन्तो ध्याननिष्ठिताः

तेथे येऊन आणि त्यांच्या नानाविध गुणांविषयीचा आदर ऐकून, त्यांनी पुण्य भावांनी त्यांची पूजा केली; हात जोडून नमस्कार करून, एकाग्र मनाने हरिचे ध्यान करत ते ध्याननिष्ठ झाले।

Verse 50

तानागतान्समालोक्य पदभक्त्या कृतानतीन् । प्रसन्नः प्राह विश्वात्मा पीतवासा जनार्दनः

त्यांना आलेले पाहून व चरणी भक्तिभावाने नम्र प्रणाम केलेले जाणून, पीतांबरधारी जगदात्मा जनार्दन प्रसन्न होऊन बोलला।

Verse 51

श्रीभगवानुवाच । भोभो देवा भवन्तश्च चिराद्दिष्टयाद्यसंगताः । अधुना भवतामिच्छां कां करोमि सुरा अहम् । तद्ब्रूत त्वरिता मह्यं किं विलंबेन निर्भयाः

श्रीभगवान म्हणाले— “अहो देवहो! फार काळानंतर दैवयोगाने आज तुम्ही मला भेटलात. आता तुमची कोणती इच्छा मी पूर्ण करू? निर्भय होऊन लवकर सांगा—उशीर कशाला?”

Verse 52

देवा ऊचुः । भगवन्देवदेवेश त्वया संप्रति सर्वशः । सर्वं समभवत्कार्यं निष्पन्नं वै जगत्पते

देव म्हणाले— “भगवन्, देवदेवेश! आपल्या कृपेने आता सर्व प्रकारे सर्व कार्य सिद्ध झाले आहे; हे जगत्पते, सर्व काही निश्चयाने संपन्न झाले आहे।”

Verse 53

तथापि सर्वदा भाव्यं नित्यं देव त्वया विभो । अस्मद्रक्षार्थमत्रैव विजितेन्द्रियवर्त्मना

“तरीही, हे विभो देव! इंद्रियजयी मार्गाने वागत, आमच्या रक्षणासाठी आपण सदैव नित्य येथेच वास करावा।”

Verse 54

एवमेव सदा कार्यं शत्रुपक्षविनाशनम्

“अशाच प्रकारे सदैव शत्रुपक्षाचा विनाश केला पाहिजे।”

Verse 55

श्रीभगवानुवाच । एवमेतत्करिष्यामि भवतामरिसंजयम् । श्रीमतां तेजसो वृद्धिं करिष्यामि सदासुराः । कथेयं च सदा ख्यातिं लोके यास्यति चोत्तमाम्

श्रीभगवान म्हणाले—“तथास्तु; मी तुमचा शत्रूंवर विजय घडवीन. हे देवांनो, मी सदैव श्रीमंतांचा तेजोवृद्धी करीन; आणि ही पवित्र कथा देखील जगात निरंतर उत्तम कीर्ती प्राप्त करील.”

Verse 56

अयं नाम्ना गुप्तहरिर्देवो भुवनविश्रुतः । मदीयं परमं गुह्यं स्थानं ख्यातिं समेष्यति

“हा देव ‘गुप्त-हरि’ या नावाने सर्व लोकांत विख्यात होईल; आणि हे स्थान माझे परम गुप्त धाम म्हणून प्रसिद्धी पावेल.”

Verse 57

अत्र यः प्राणिनां श्रेष्ठः पूजायज्ञजपादिकम् । करोति परया भक्त्या स याति परमां गतिम्

“येथे जो कोणी पराभक्तीने पूजा, यज्ञ, जप इत्यादी करतो, तो परम गतीला प्राप्त होतो.”

Verse 58

अत्र यः कुरुते दानं यथाशक्त्या जितेन्द्रियः । स स्वर्गमतुलं प्राप्य न शोचति कदाचन

“येथे जो जितेंद्रिय होऊन यथाशक्ती दान करतो, तो अतुल स्वर्ग प्राप्त करून कधीही शोक करत नाही.”

Verse 59

अत्र मत्प्रीतये देवाः प्राणिभिर्धर्मकांक्षिभिः । दातव्या गौः प्रयत्नेन सवत्सा विधिपूर्वकम्

“हे देवांनो, येथे माझ्या प्रीत्यर्थ धर्माची इच्छा करणाऱ्या प्राण्यांनी प्रयत्नपूर्वक विधिपूर्वक वासरासह गाय दान करावी.”

Verse 60

स्वर्णशृंगी रौप्यखुरी वस्त्रद्वयसमावृता । कांस्योपदोहना ताम्रपृष्ठी बहुगुणान्विता

जिचे शिंग सुवर्णाने मढविलेले, खुर रौप्याचे, जी दोन वस्त्रांनी आच्छादित; कांस्याचे दुध काढण्याचे पात्र असलेली, ताम्रपृष्ठी, अनेक गुणांनी युक्त।

Verse 61

रत्नपुच्छा दुग्धवती घंटाभरणभूषिता । अर्चिता गंधपुष्पाद्यैः सुप्रसन्नाऽमृतप्रजा

रत्नांनी शोभलेली शेपटी असलेली, दुधाने समृद्ध, घंटा व अलंकारांनी भूषित; गंध-पुष्पादिंनी अर्चित, अत्यंत प्रसन्न, उत्तम संतती असलेली।

Verse 62

द्विजाय वेदविज्ञाय गुणिने निर्मलात्मने । विष्णुभक्ताय विदुषे आनृशंस्यरताय च

वेद जाणणाऱ्या, गुणी व निर्मळ आत्म्याच्या द्विजाला; विष्णुभक्त, विद्वान आणि करुणेत रत अशा जनाला (दान) द्यावे।

Verse 63

ब्राह्मणाय च गौर्देया सर्वत्रसुखमश्नुते । न देया द्विजमात्राय दातारं सोऽवपातयेत्

खरा ब्राह्मण यालाच गाय द्यावी; दाता सर्वत्र सुख भोगतो. केवळ नावापुरत्या ‘द्विजा’ला देऊ नये—तो दात्याला अधःपातास नेतो।

Verse 64

मत्प्रीतयेऽत्र दातव्या निर्मलेनांतरात्मना

येथे माझ्या प्रीत्यर्थ, अंतःकरण निर्मळ करून, हे दान द्यावे।

Verse 65

स्नातं यैश्च विशुद्ध्यर्थमत्र मद्भक्तितत्परैः । तेषां स्वर्गतयो नित्यं मुक्तिः करतले स्थिता

जे येथे शुद्ध्यर्थ माझ्या भक्तीत तत्पर होऊन स्नान करतात, त्यांची स्वर्गप्राप्ती नित्य निश्चित आहे; आणि मोक्ष सदैव त्यांच्या करतळावर स्थित असतो।

Verse 66

तथा चक्रहरेः पीठे मत्प्रीत्यै दानमुत्तमम् । जपहोमादिकं चापि कर्त्तव्यं यत्नतो नरैः

तसेच चक्रहरीच्या पीठावर माझ्या प्रीत्यर्थ केलेले दान उत्तम आहे; आणि नरांनी जप, होम इत्यादी कर्मेही प्रयत्नपूर्वक करावीत।

Verse 67

भवन्तोऽपि विधानेन यात्रां कुर्वंतु सत्तमाः । अस्माद्गुप्तहरेः स्थानान्निकटे संगमे शुभे

तुम्हीही, हे सत्तमांनो, विधिपूर्वक यात्रा करा—या गुप्तहरीच्या स्थानाजवळ, त्या शुभ संगमाच्या निकटी।

Verse 68

प्रत्यग्भागे गोप्रताराद्योजनत्रयसंमिते । घर्घरांबुतरंगिण्या सरयूः संगता यतः

पश्चिमेस, गोप्रतारापासून तीन योजन अंतरावर ते स्थान आहे, जिथे तरंगित जलधारेची घर्घरा नदी सरयूशी संगम पावते।

Verse 69

अत्र स्नात्वा विधानेन द्रष्टव्योऽत्र प्रयत्नतः । देवो गुप्तहरिर्नाम सर्वकामार्थसिद्धिदः

येथे विधिपूर्वक स्नान करून, येथेच प्रयत्नाने ‘गुप्तहरी’ नामक देवाचे दर्शन घ्यावे; तो सर्व काम्य अर्थांची सिद्धी देणारा आहे।

Verse 70

अगस्त्य उवाच । इत्युक्त्वांतर्दधे देवः पीताम्बरधरोऽच्युतः । देवा अपि विधानेन कृत्वा यात्रां प्रयत्नतः । अयोध्यायां स्थिता नित्यं हरेर्गुणविमोहिताः

अगस्त्य म्हणाले—असे बोलून पीतांबरधारी अच्युत भगवान अंतर्धान पावले. देवांनीही विधिपूर्वक व परिश्रमाने यात्रा करून, हरिच्या गुणांनी मोहित होऊन, अयोध्येत नित्य वास केला.

Verse 71

तदाप्रभृति विप्रेंद्र तत्स्थानं भुवि पप्रथे । कार्तिक्यां तु विशेषेण यात्रा सांवत्सरी भवेत्

त्या वेळेपासून, हे विप्रश्रेष्ठा, ते स्थान पृथ्वीवर प्रसिद्ध झाले. विशेषतः कार्तिक महिन्यात तेथील यात्रा वार्षिक व्रताप्रमाणे मानली जाते.

Verse 72

विभोर्गुप्तहरेस्तत्र संगमस्नानपूर्विका । गोप्रतारे च तीर्थेऽस्मिन्सरयूघर्घराश्रिते । स्नात्वा देवोऽर्चनीयोऽयं सर्वकामफलप्रदः

तेथे विभु गुप्तहरिसाठी संगमस्नानपूर्वक विधी आहे. सरयू व घर्घरा यांच्या तीरावर असलेल्या या गोप्रतार तीर्थात स्नान करून या देवाचे पूजन करावे; तो सर्व कामनांचे फळ देणारा आहे.

Verse 73

तथा चक्रहरेर्यात्रा कर्त्तव्या सुप्रयत्नतः । मार्गशार्षस्य विशदे पक्षे हरितिथौ नरैः

तसेच चक्रहरिची यात्रा माणसांनी अत्यंत प्रयत्नाने करावी—मार्गशीर्ष महिन्याच्या शुक्ल पक्षात, हरितिथीच्या दिवशी.

Verse 74

एवं यः कुरुते यात्रां विष्णुलोके स मोदते

जो अशा प्रकारे यात्रा करतो, तो विष्णुलोकात आनंदित होतो.

Verse 75

श्रीसूत उवाच । एवमुक्त्वा तु विरते मुनौ कलशजन्मनि । कृष्णद्वैपायनो व्यासः पुनराह सविस्मयः

श्रीसूत म्हणाले—कलशजन्मा मुनी असे बोलून शांत झाल्यावर कृष्णद्वैपायन व्यास विस्मयाने भरून पुन्हा बोलू लागले।

Verse 76

व्यास उवाच । अत्याश्चर्य्यमयीं ब्रह्मन्कथामेतां तपोधन । उक्तवानसि येनैतत्साश्चर्य्यं मम मानसम्

व्यास म्हणाले—हे ब्रह्मन्, हे तपोधन! तुम्ही ही अत्यंत आश्चर्यमयी कथा सांगितलीत; त्यामुळे माझे मन विस्मयाने भरून गेले आहे।

Verse 77

विस्तरेण मम ब्रूहि माहात्म्यं परमाद्भुतम्

हे परम अद्भुत माहात्म्य मला सविस्तर सांगावे।

Verse 78

शृणु संगममाहात्म्यं विप्रेंद्र परमाद्भुतम् । स्कन्ददेवाच्छ्रुतं सम्यक्कथयामि तथा तव

हे विप्रेंद्र! हा परम अद्भुत संगम-माहात्म्य ऐक. स्कंददेवांकडून जसे मी ऐकले आहे तसेच मी तुला यथार्थ सांगतो।

Verse 79

दशकोटिसहस्राणि दशकोटिशतानि च । तीर्थानि सरयूनद्या घर्घरोदकसंगमे । निवसंति सदा विप्र स्कन्दादवगतं मया

हे विप्र! सरयू नदीच्या घर्घरा-जलाच्या संगमस्थळी दहा कोटी सहस्र आणि दहा कोटी शत अशी तीर्थे सदैव वास करतात—हे मला स्कंददेवांकडून कळले आहे।

Verse 80

देवतानां सुराणां च सिद्धानां योगिनां तथा । ब्रह्मविष्णुशिवानां च सान्निध्यं सर्वदा स्थितम्

तेथे देवता व सुरांचे, सिद्ध व योगींचे तसेच ब्रह्मा-विष्णु-शिवांचेही सान्निध्य सदैव स्थिर असते।

Verse 81

तस्मिन्संगमसलिले नरः स्नात्वा समाहितः । संतर्प्य पितृदेवांश्च दत्त्वा दानं स्वशक्तितः

त्या संगमाच्या जलात एकाग्रचित्ताने स्नान करून मनुष्याने पितर व देवतांना तृप्त करावे आणि आपल्या शक्तीनुसार दान द्यावे।

Verse 82

हुत्वा वैष्णवमंत्रेण शुचिर्यत्फलमाप्नुयात् । तदिहैकमना विप्र शृणु यत्कथयामि ते

वैष्णव मंत्राने आहुती देऊन शुद्ध पुरुष जे फळ प्राप्त करतो—हे विप्र, एकाग्र मनाने ऐक; मी तुला सांगतो, येथेही तेच फळ मिळते।

Verse 83

अश्वमेधसहस्रस्य वाजपेयशतस्य च । कुरुक्षेत्रे महाक्षेत्रे राहुग्रस्ते दिवाकरे

हे पुण्य सहस्र अश्वमेध व शत वाजपेय यज्ञाइतके आहे—कुरुक्षेत्र या महाक्षेत्रातही, जेव्हा दिवाकर राहुग्रस्त (ग्रहण) होतो तेव्हा।

Verse 84

सुवर्णदाने यत्पुण्यमहन्यहनि तद्भवेत्

सुवर्णदानाने जे पुण्य दिवसेंदिवस उत्पन्न होते, तेच पुण्य तेथे प्राप्त होते।

Verse 85

अमावास्यां पौर्णमास्यां द्वादश्योरुभयोरपि । अयने च व्यतीपाते स्नानं वैष्णवलोकदम्

अमावास्या, पौर्णिमा, दोन्ही द्वादशी तसेच अयन व व्यतीपात योगी तेथे स्नान केल्यास वैष्णव लोकाची प्राप्ती होते।

Verse 86

तिष्ठेद्युगसहस्रं तु पादेनैकेन यः पुमान् । विधिवत्संगमे स्नायात्पौष्यां तदविशेषतः

एखादा पुरुष एकाच पायावर सहस्र युग उभा राहिला तरी, पौष्य नक्षत्रदिनी संगमावर विधिपूर्वक स्नान केल्यासारखेच फळ मिळते; वेगळेपण नाही।

Verse 87

लंबतेऽवाक्छिरा यस्तु युगानामयुतं पुमान् । स्नातानां शुचिभिस्तोयैः संगमे प्रयतात्मनाम्

एखादा पुरुष दहा सहस्र युग उलटा लटकून राहिला तरी, संगमावर स्नान करणाऱ्या संयमी जनांच्या शुद्ध जलस्नानाशी संबंधित पुण्यापेक्षा अधिक होऊ शकत नाही।

Verse 88

व्युष्टिर्भवति या पुंसां न सा क्रतुशतैरपि

या पुण्याचरणाने मनुष्यात जी पवित्र प्रभातासारखी जागृती व उन्नती होते, ती शंभर यज्ञ केले तरीही प्राप्त होत नाही.

Verse 89

पौषे मासि विशेषेण स्नानं बहुफलप्रदम्

पौष महिन्यात विशेषतः केलेले स्नान अत्यंत बहुफलदायी ठरते.

Verse 90

पौषे मासि विशेषेण यः कुर्यात्स्नानमादृतः । ब्राह्मणः क्षत्रियो वैश्यः शूद्रो वा वर्णसंकरः । स याति ब्रह्मणः स्थानं पुनरावृत्तिवर्जितम्

पौष महिन्यात जो विशेषतः श्रद्धेने स्नान करतो—तो ब्राह्मण, क्षत्रिय, वैश्य, शूद्र किंवा वर्णसंकर असो—तो पुनर्जन्मरहित ब्रह्मलोकास प्राप्त होतो।

Verse 91

पौषे मासे तु यो दद्याद्घृताढ्यं दीपमुत्तमम् । विधिवच्छ्रद्धया विप्र शृणु तस्यापि यत्फलम्

पौष महिन्यात जो घृताने परिपूर्ण उत्तम दीप विधिपूर्वक श्रद्धेने दान करतो—हे विप्र, त्याचेही फळ ऐक।

Verse 92

नानाजन्मार्जितं पापं स्वल्पं बह्वपि वा भवेत् । तत्सर्वं नश्यति क्षिप्रं तोयस्थं लवणं यथा

अनेक जन्मांत साठलेले पाप—थोडे असो वा फार—ते सर्व लवकर नष्ट होते, जसे पाण्यातील मीठ विरघळते।

Verse 93

आयुरारोग्यमैश्वर्यं संततीः सौख्यमुत्तमम् । प्राप्नोति फलदं नित्यं दीपदः पुण्यभाङ्नरः

दीपदान करणारा पुण्यवान पुरुष नित्य फलदायी वर प्राप्त करतो—दीर्घायुष्य, आरोग्य, ऐश्वर्य, संतती आणि उत्तम सुख।

Verse 94

यस्तु शुक्लत्रयोदश्यां पौषेऽत्र प्रयतो व्रती । जागरं कुरुते धीरः स गच्छेद्भवनं हरेः

जो व्रती पौषात येथे शुक्ल पक्षातील त्रयोदशीला संयमाने जागरण करतो, तो धीर पुरुष हरिच्या धामास जातो।

Verse 95

जागरं विदधद्रात्रौ दीपं दत्त्वा तु सर्वशः । होमं च कारयेद्विप्रो नियतात्मा शुचिव्रतः

रात्री जागरण करून आणि सर्वत्र दीपदान देऊन, संयमी व शुचिव्रत ब्राह्मणाने विधिपूर्वक होमही करवावा।

Verse 96

वैष्णवो विष्णुपूजां च कुर्वञ्छृण्वन्हरेः कथाम् । गीतवादित्रनृत्यैश्च विष्णुतोषणकारकैः । कथाभिः पुण्ययुक्ताभिर्जागृयाच्छर्वरीं नरः

वैष्णवाने विष्णुपूजा करत, हरिच्या पावन कथा ऐकत, विष्णूला प्रसन्न करणाऱ्या गीत-वाद्य-नृत्यांसह पुण्ययुक्त कथांनी संपूर्ण रात्र जागरण करावे।

Verse 97

ततः प्रभाते विमले स्नात्वा विधिवदादरात् । विष्णुं संपूज्य विप्रांश्च देयं स्वर्णादि शक्तितः

मग निर्मळ प्रभाती विधिपूर्वक आदराने स्नान करून, विष्णूची पूर्ण पूजा करावी आणि सामर्थ्यानुसार ब्राह्मणांना सुवर्णादी दान द्यावे।

Verse 98

स्वर्णं चान्नं च वासांसि यो दद्याच्छ्रद्धयाऽन्वितः । संगमे विधिवद्विद्वान्स याति परमां गतिम्

जो श्रद्धायुक्त होऊन संगम-तीर्थी विधिपूर्वक व समजून सुवर्ण, अन्न व वस्त्रे दान देतो, तो परम गतीस प्राप्त होतो।

Verse 99

वर्षेवर्षे तु कर्तव्यो जागरः पुण्यतत्परैः

पुण्यात तत्पर असणाऱ्यांनी वर्षानुवर्षे जागरण करावे।

Verse 100

हरिः पूज्यो द्विजाः सम्यक्संतोष्याः शक्तितो नरैः । तेन विष्णोः परा तुष्टिः पापानि विफलानि च । भवंति निर्विषाः सर्पा यथा तार्क्ष्यस्य दर्शनात्

हरिची पूजा करावी आणि आपल्या शक्तीनुसार द्विजांना योग्य रीतीने संतुष्ट करावे. त्यामुळे विष्णू परम प्रसन्न होतात व पापे निष्फळ होतात. जसे तार्क्ष्य (गरुड) दर्शनाने सर्प निर्विष होतात, तसे पापांची शक्तीही नष्ट होते.

Verse 101

तत्र स्नातो दिवं याति अत्र स्नातः सुखी भवेत

तेथे स्नान केल्यास स्वर्गप्राप्ती होते; येथे स्नान केल्यास या जन्मातच सुखी होतो.

Verse 102

त्रिषु लोकेषु ये केचित्प्राणिनः सर्व एव ते । तर्प्यमाणाः परां तृप्तिं यांति संगमजैर्जलैः

तीनही लोकांतील जे काही प्राणी आहेत, ते सर्व तर्पण केल्यावर संगमज जलाने परम तृप्तीला पोहोचतात.

Verse 103

भूतानामिह सर्वेषां दुःखोपहतचेतसाम् । गतिमन्वेषमाणानां न संगमसमा गतिः

येथे दुःखाने आहत झालेल्या चित्ताच्या आणि खरी गती/आश्रय शोधणाऱ्या सर्व प्राण्यांसाठी संगमासारखी दुसरी गती नाही.

Verse 104

सप्तावरान्सप्तपरान्पुरुषश्चात्मनासह । पुंसस्तारयते सर्वान्संगमे स्नानमाचरन्

संगमात स्नान करणारा पुरुष स्वतःसह सात पिढ्या पूर्वज आणि सात पिढ्या उत्तरज—सर्वांचा उद्धार करतो.

Verse 105

जात्यंधैरिह ते तुल्यास्तथा पंगुभिरेव च । समेत्यात्र च न स्नान्ति सरयूघर्घरसंगमे

जे येथे येऊनही सरयू व घर्घरा यांच्या संगमावर स्नान करीत नाहीत, ते जन्मांधांसारखे आणि पांगळ्यांसारखेच मानले जातात।

Verse 106

वर्णानां ब्राह्मणो यद्वत्तथा तीर्थेषु संगमः । सरयूघर्घरायोगे वैष्णवस्थो नरः सदा

जसे वर्णांमध्ये ब्राह्मण श्रेष्ठ, तसे तीर्थांमध्ये संगम श्रेष्ठ. सरयू–घर्घरा यांच्या योगस्थानी मनुष्य सदा वैष्णवभावात स्थित राहतो।

Verse 107

अत्र स्नानेन दानेन यथा शक्त्या जितेंद्रियः । होमेन विधिपुक्तेन नरः स्वर्गमवाप्नुयात्

येथे जो इंद्रिये जिंकून, यथाशक्ती स्नान व दान करतो आणि विधिपूर्वक होम करतो, तो नर स्वर्ग प्राप्त करतो।

Verse 108

नरो वा यदि वा नारी विधिवत्स्नानमाचरेत् । स्वर्गलोकनिवासो हि भवेत्तस्य न संशयः

नर असो वा नारी—जो विधिप्रमाणे स्नान करतो/करते, त्याचा स्वर्गलोकात निवास निश्चित होतो; यात संशय नाही।

Verse 109

यथा वह्निर्दहेत्सर्वं शुष्कमार्द्रमथापि वा । भस्मीभवंति पापानि तत्समागममज्जनात्

जसा अग्नी कोरडे-ओले सर्व काही जाळून टाकतो, तसा त्या संगमात स्नान केल्याने पापे भस्म होतात।

Verse 110

एकतः सर्वतीर्थानि नानाविधिफलानि वै । सरयूघर्घरोत्पन्नसंगमस्त्वधिको भवेत्

एका बाजूस सर्व तीर्थे व नानाविध विधींची फळे आहेत; तरी सरयू–घर्घरा येथून उत्पन्न झालेला हा संगम अधिक श्रेष्ठ मानला जातो।

Verse 111

सर्वतीर्थावगाहस्य फलं यादृक्स्मृतं श्रुतौ । तादृक्फलं नृणां सम्यग्भवेत्संगममज्जनात्

श्रुति-स्मृतीत ‘सर्व तीर्थांत स्नान’ याचे जे फळ सांगितले आहे, तेच फळ मनुष्याला या संगमात स्नान करून पूर्णपणे प्राप्त होते।

Verse 112

गोप्रताराभिधं तीर्थमपरं वर्ततेऽनघ । सन्निधौ संगमस्यैव महापातकनाशनम्

हे निष्पाप, ‘गोप्रतारा’ नावाचे आणखी एक तीर्थ आहे; ते याच संगमाच्या सन्निधानी असून महापातकांचाही नाश करते।

Verse 113

यत्र स्नानेन दानेन न शोचति नरः क्वचित् । गोप्रतारसमं तीर्थं न भूतं न भविष्यति

जिथे स्नान व दान केल्याने मनुष्य कधीही शोकाकुल होत नाही—गोप्रतारासारखे तीर्थ ना पूर्वी झाले, ना पुढे होईल।

Verse 114

वाराणस्यां यथा विद्वन्वर्त्तते मणिकर्णिका । उज्जयिन्यां यथा विप्र महाकालनिकेतनम्

हे विद्वन्, जशी वाराणसीत मणिकर्णिका प्रसिद्ध आहे, आणि हे विप्र, जसे उज्जयिनीत महाकालाचे निकेतन विख्यात आहे—

Verse 115

नैमिषे चक्रवापी तु यथा तीर्थतमा स्मृता । अयोध्यायां तथा विप्र गोप्रताराभिधं महत्

जसे नैमिषात चक्रवापी हे तीर्थांमध्ये श्रेष्ठतम मानले जाते, तसेच अयोध्येत, हे ब्राह्मण, गोप्रतारा नावाचे महान तीर्थ सर्वोच्च आहे।

Verse 116

यत्र रामाज्ञया विद्वन्साकेतनगरीजनाः । अवापुः स्वर्गमतुलं निमज्ज्य परमांभसि

जिथे, हे विद्वन्, रामाच्या आज्ञेने साकेत-नगरीचे लोक त्या परम जलात निमज्जन करून अतुल स्वर्गास प्राप्त झाले।

Verse 117

व्यास उवाच । अवापुस्ते कथं स्वर्गं साकेतनगरीजनाः । कथं च राघवो विद्वन्नेतत्कथय सुव्रत

व्यास म्हणाले—साकेत-नगरीचे ते लोक स्वर्ग कसा प्राप्त झाले? आणि राघवाने हे कसे घडविले? हे विद्वन्, हे सुव्रत, मला सांग।

Verse 118

अगस्त्य उवाच । सावधानः शृणु मुने कथामेतां सुविस्तरात् । यथाजगाम रामोऽसौ स्वर्गं स च पुरीजनः

अगस्त्य म्हणाले—हे मुने, सावधान होऊन ही कथा सविस्तर ऐक; तो राम कसा स्वर्गास गेला आणि नगरजनही त्याच्यासह कसे गेले।

Verse 119

पुरा रामो विधायैव देवकार्य्यमतंद्रितः । स्वर्गं गंतुं मनश्चक्रे भ्रातृभ्यां सह वीरधीः

पूर्वी रामाने देवकार्य न थकता पूर्ण केले; ते संपवून तो वीर व स्थिरबुद्धी, आपल्या भावंडांसह स्वर्गास जाण्याचा निश्चय करू लागला।

Verse 120

ततो निशम्य चारेण वानराः कामरूपिणः । ऋक्षगोपुच्छरक्षांसि समुत्पेतुरनेकशः

तेव्हा चाऱ्यांकडून ते वृत्त ऐकून कामरूप धारण करणारे वानर, तसेच अस्वले व गोपुच्छ-राक्षस अनेक संख्येने उठून निघाले।

Verse 121

देवगंधर्वपुत्राश्च ऋषिपुत्राश्च वानराः । रामक्षयं विदित्वा तु सर्व एव समागताः

देव-गंधर्वांचे पुत्र आणि ऋषींचे पुत्र असे वानर, रामांचा प्रस्थानकाळ आला हे जाणून, सर्वजण एकत्र जमले।

Verse 122

ते राममनुगत्योचुः सर्वे वानरयूथपाः । तवानुगमने राजन्संप्राप्ताः स्म इहानघ

रामांच्या मागोमाग जाऊन सर्व वानर-यूथप म्हणाले—“हे राजन्, तुमच्या अनुगमनासाठी आम्ही येथे आलो आहोत; हे अनघ!”

Verse 123

यदि राम विनास्माभिर्गच्छेस्त्वं पुरुषर्षभ । सर्वे खलु हताः स्याम दण्डेन महता नृप

“हे राम, पुरुषश्रेष्ठ, तुम्ही आमच्याविना गेलात तर, हे नृप, आम्ही सर्वजण मोठ्या दंडाने मारल्यासारखे होऊ.”

Verse 125

यावत्प्रजा धरिष्यंति तावदेव विभीषण । कारयस्व महद्राज्यं लंकां त्वं पालयिष्यसि

“हे विभीषण, जोपर्यंत प्रजा टिकून राहील तोपर्यंत हे महान राज्य चालव; तू लंकेचे पालन-रक्षण करीत राज्य करशील.”

Verse 126

शाधि राज्यं च खल्वेतन्नान्यथा मे वचः कुरु । प्रजास्त्वं रक्ष धर्मेण नोत्तरं वक्तुमर्हसि

हे राज्य निश्चयाने तूच चालव; माझ्या आज्ञेच्या विरुद्ध काही करू नकोस। धर्माने प्रजेचे रक्षण कर; पुढे उत्तर देण्यास तू योग्य नाहीस।

Verse 127

एवमुक्त्वा तु काकुत्स्थो हनुमंतमथाब्रवीत् । वायुपुत्र चिरं जीव मा प्रतिज्ञां वृथा कृथाः

असे बोलून काकुत्स्थ (राम) हनुमंतास म्हणाला—हे वायुपुत्रा, चिरंजीव हो; तुझी प्रतिज्ञा व्यर्थ होऊ देऊ नकोस।

Verse 128

यावल्लोका वदिष्यंति मत्कथां वानरर्षभ । तावत्त्वं धारय प्राणान्प्रतिज्ञां प्रतिपालयन्

हे वानरश्रेष्ठा! जोपर्यंत लोक माझी कथा सांगतील, तोपर्यंत तू प्राण धारण कर; प्रतिज्ञेचे निष्ठेने पालन करीत।

Verse 129

मैन्दश्च द्विविदश्चैव अमृतप्राशनावुभौ । यावल्लोका धरिष्यंति तावदेतौ धरिष्यतः

मैन्द आणि द्विविद—दोघेही अमृतपान करणारे—जितका काळ लोक टिकतील, तितकाच काळ हे दोघेही टिकून राहतील।

Verse 130

पुत्रपौत्राश्च येऽस्माकं तान्रक्षन्त्विह वानराः । एवमुक्त्वा तु काकुत्स्थः सर्वानथ च वानरान् । मया सार्धं प्रयातेति तदा तान्राघवोऽब्रवीत्

आमचे पुत्र-पौत्र यांचे येथे वानरांनी रक्षण करावे. असे म्हणून काकुत्स्थ (राम) सर्व वानरांना म्हणाला—माझ्यासोबत चला—असे राघवाने त्यांना सांगितले।

Verse 131

प्रभातायां तु शर्वर्य्यां पृथुवक्षा महाभुजः । रामः कमलपत्राक्षः पुरोधसमथाब्रवीत्

रात्रि प्रभातास येताच पृथुवक्ष, महाबाहु, कमलनयन श्रीरामांनी तेव्हा पुरोहितास सांगितले।

Verse 132

अग्निहोत्राणि यांत्वग्रे दीप्यमानानि सर्वशः । वाजपेयातिरात्राणि निर्यातु च ममाग्रतः

माझ्या पुढे सर्वत्र प्रज्वलित अशी अग्निहोत्रे अग्रे जावोत; आणि वाजपेय व अतिरात्र यज्ञही माझ्या पुढे निघोत।

Verse 133

ततो वसिष्ठस्तेजस्वी सर्वं निश्चित्य चेतसा । चकार विधिवत्कर्म महाप्रास्थानिकं विधिम्

तेव्हा तेजस्वी वसिष्ठांनी मनात सर्व निश्चित करून, विधिपूर्वक महाप्रस्थानाचा तो महान विधी संपन्न केला।

Verse 134

ततः क्षौमाम्बरधरो ब्रह्मचर्यसमन्वितः । कुशानादाय पाणिभ्यां महाप्रस्थानमुद्यतः

मग क्षौमवस्त्र धारण करून, ब्रह्मचर्याने युक्त होऊन, दोन्ही हातांत कुश घेऊन तो महाप्रस्थानास उद्यत झाला।

Verse 135

न व्याहरच्छुभं किंचिदशुभं वा नरेश्वरः । निष्क्रम्य नगरात्तस्मात्सागरादिव चंद्रमाः

नरेश्वराने ना शुभ ना अशुभ असे काहीही उच्चारले नाही; त्या नगरातून बाहेर पडून तो सागरातून उदय पावलेल्या चंद्राप्रमाणे तेजस्वी झाला।

Verse 136

रामस्य सव्यपार्श्वे तु सपद्मा श्रीः समाश्रिता । दक्षिणे ह्रीर्विशालाक्षी व्यवसायस्तथाग्रतः

रामाच्या डाव्या बाजूस पद्मधारिणी श्री विराजमान होती; उजवीकडे विशालनेत्रा ह्री (लज्जा) होती, आणि पुढे व्यवसाय (दृढ प्रयत्न) चालत होता.

Verse 137

नानाविधायुधान्यत्र धनुर्ज्याप्रभृतीनि च । अनुव्रजंति काकुत्स्थं सर्वे पुरुष विग्रहाः

तेथे धनुष्य-प्रत्यंचा इत्यादी नानाविध आयुधे पुरुषरूप धारण करून काकुत्स्थाच्या मागोमाग चालली; सर्वांनी देहधारी होऊन त्याचे अनुगमन केले.

Verse 138

वेदो ब्राह्मणरूपेण सावित्री सव्यदक्षिणे । ओंकारोऽथ वषङ्कारः सर्वे रामं तदाऽव्रजन्

वेद ब्राह्मणरूपाने प्रकट झाला; सावित्री डावीकडे-उजवीकडे साथ होती; तसेच ओंकार व वषट्कार—हे सर्व तेव्हा रामाच्या संगतीने चालले.

Verse 139

ऋषयश्च महात्मानः सर्वे चैव महीधराः । अनुगच्छन्ति काकुत्स्थं स्वर्गद्वारमुपस्थितम्

पर्वतासारखे अचल महात्मा ऋषिगण सर्व काकुत्स्थाच्या मागोमाग गेले; जणू स्वर्गाचे द्वारच त्याच्या समोर उपस्थित झाले होते.

Verse 140

तथानुयांति काकुत्स्थमंतःपुरगताः स्त्रियः । सवृद्धाबालदासीकाः सपर्षद्द्वाररक्षकाः

तसेच अंतःपुरातील स्त्रियाही काकुत्स्थाच्या मागोमाग गेल्या—वृद्धा, बालके, दासी, सभासद-सेवक आणि द्वाररक्षकांसह.

Verse 141

सान्तःपुरश्च भरतः शत्रुघ्नसहितो ययौ । रामं व्रजंतमागम्य रघुवंशमनुव्रताः

अंतःपुरासह भरतही शत्रुघ्नासह निघाला। निघालेल्या रामाजवळ पोहोचून रघुवंशाच्या धर्मव्रतास अनुसरून तो रामाच्या मागोमाग गेला।

Verse 142

ततो विप्रा महात्मानः साग्निहोत्राः समंततः । सपुत्रदाराः काकुत्स्थमनुगच्छति सर्वशः

मग सर्व बाजूंनी महात्मा विप्र—अग्निहोत्रधारी—पुत्रदारांसह, सर्व प्रकारे काकुत्स्थाच्या मागे चालू लागले।

Verse 143

मंत्रिणो भृत्ययुक्ताश्च सपुत्राः सहबांधवाः । सर्वे ते सानुगाश्चैव ह्यनु गच्छंति राघवम्

मंत्रीही सेवकांसह, पुत्रांसह व बांधवांसह—ते सर्व आपल्या अनुचरांसह राघवाच्या मागे निघाले।

Verse 144

ततः सर्वाः प्रकृतयो हृष्टपुष्टजनावृताः । गच्छंतमनुगच्छंतिराघवं गुणरंजिताः

मग आनंदित व समृद्ध जनसमूहाने वेढलेल्या सर्व प्रजा, त्याच्या गुणांनी रंजित होऊन, चाललेल्या राघवाच्या मागे चालू लागल्या।

Verse 145

तथा प्रजाश्च सकलाः सपुत्राश्च सवबांधवाः । राघवस्यानुगाश्चासन्दृष्ट्वा विगतकल्मषम्

तसेच सर्व प्रजाजन—पुत्रांसह व बांधवांसह—कल्मषरहित राघवाला पाहून त्याचे अनुयायी झाले।

Verse 146

स्नाताः शुक्लाम्बरधराः सर्वे प्रयतमानसाः । कृत्वा किलकिलाशब्दमनुयाताश्च राघवम्

सर्वांनी स्नान करून शुभ्र वस्त्रे परिधान केली, मन संयमित ठेवले; आणि आनंदघोष करीत राघवाच्या मागोमाग गेले।

Verse 147

न कश्चित्तत्र दीनोऽभून्न भीतो नातिदुःखितः । प्रहृष्टा मुदिताः सर्वे वभूवुः परमाद्भुताः

तेथे कोणी दीन नव्हता, कोणी भयभीत नव्हता, कोणी अतिशय दुःखीही नव्हता। सर्वजण हर्षित व आनंदित होते—तो दृश्य परम अद्भुत होता।

Verse 148

द्रष्टुकामाश्च निर्वाणं राज्ञो जनपदास्तथा । संप्राप्तास्तेऽपि दृष्ट्वैव नभोमार्गेण चक्रिणम्

राजाच्या निर्वाणाचे दर्शन घ्यावे म्हणून आसपासच्या जनपदांतील लोकही तेथे आले; आणि नभोमार्गाने जाणाऱ्या चक्रवर्तीला पाहताच त्यांचेही प्रयोजन सिद्ध झाले।

Verse 149

ऋक्षवानररक्षांसि जनाश्च पुरवासिनः । आगत्य परया भक्त्या पृष्ठतः समुपाययुः

ऋक्ष, वानर व राक्षस तसेच नगरवासी लोक—सर्वजण आले आणि पराभक्तीने राघवाच्या पाठीमागे चालू लागले।

Verse 150

तानि भूतानि नगरे ह्यन्तर्धानगतान्यपि । राघवं तेऽप्यनुययुः स्वर्गद्वारमुपस्थितम्

नगरातील ती भूतप्राणी—अंतर्धान पावलेलीसुद्धा—स्वर्गद्वार समोर उभे असता राघवाच्या मागोमाग चालू लागली।

Verse 151

यानि पश्यंति काकुत्स्थं स्थावराणि चराणि च । सत्त्वानि स्वर्गगमने मतिं कुर्वंति तान्यपि

स्थावर व जंगम अशी जी जी सत्त्वे काकुत्स्थाचे दर्शन घेत, तीही स्वर्गगमनासाठी आपली मती प्रवृत्त करीत.

Verse 152

नासीत्सत्त्वमयोध्यायां सुसूक्ष्ममपि किंचन । यद्राघवं नानुयाति स्वर्गद्वारमुपस्थितम्

अयोध्येत कोणतेही सत्त्व—अतिसूक्ष्म जरी असो—स्वर्गद्वार जवळ आले असता राघवाच्या मागे न गेले असे नव्हते.

Verse 153

अथार्द्धयोजनं गत्वा नदीं पश्चान्मुखो ययौ । सरयूं पुण्यसलिलां ददर्श रघुनंदनः

मग अर्धयोजन जाऊन तो नदीकडे मागे वळला; आणि रघुनंदनाने पुण्यसलिला सरयूचे दर्शन घेतले.

Verse 154

अथ तस्मिन्मुहूर्ते तु ब्रह्मा लोकपितामहः । सर्वैः परिवृतो देवैरृषिभिश्च महात्मभिः । आययौ तत्र काकुत्स्थं स्वर्गद्वारमुपस्थितम्

त्याच मुहूर्तात लोकपितामह ब्रह्मा, सर्व देव व महात्मा ऋषींनी वेढलेला, तेथे आला—जिथे काकुत्स्थ स्वर्गद्वारी उपस्थित होता.

Verse 155

विमानशतकोटीभिर्दिव्याभिः सर्वतो वृतः । दीपयन्सर्वतो व्योम ज्योतिर्भूतमनुत्तमम्

दिव्य विमानांच्या शतकोटींनी सर्वतो वेढलेला तो, सर्वत्र आकाश उजळवीत, अनुपम ज्योतीपुंज झाला.

Verse 156

स्वयंप्रभैश्च तेजोभिर्महद्भिः पुण्यकर्मभिः । पुण्या वाता ववुस्तत्र गन्धवंतः सुखप्रदाः

तेथे पुण्यकर्मांतून उत्पन्न झालेले स्वयंपराक्रमी महान तेज प्रकट झाले; आणि सुगंधित, सुखदायी पवित्र वारे वाहू लागले।

Verse 157

सपुण्यपुष्पवर्षं च वायुयुक्तं महाजवम् । गन्धर्वैरप्सरोभिश्च तस्मिन्सूर्यौपस्थितः

तेथे प्रचंड वेगाच्या वाऱ्यासह पवित्र पुष्पवृष्टी झाली; आणि त्या प्रसंगी गंधर्व व अप्सरा (पूजासन्मानासाठी) उपस्थित झाले।

Verse 158

शरयूसलिलं रामः पद्भ्यां स समुपास्पृशत् । ततो ब्रह्मा सुरैर्युक्तः स्तोतुं समुपचक्रमे

मग रामांनी आपल्या चरणांनी शरयूच्या जलाला स्पर्श केला; त्यानंतर देवांसह ब्रह्मदेवांनी त्यांचे स्तवन सुरू केले।

Verse 159

त्वं हि लोकपतिर्देव न त्वां जानाति कश्चन । अहं ते वै विशालाक्ष भूतपूर्वपरिग्रहः

हे देव! आपणच लोकांचे स्वामी आहात; आपले खरे स्वरूप कोणालाही पूर्णपणे कळत नाही। हे विशालाक्ष! मी आपलाच—पूर्वापार स्वीकारलेला आपला सेवक आहे।

Verse 160

त्वमचिंत्यं महद्भूतमक्षयं लोकसंग्रहे । यामिच्छसि महावीर्य तां तनुं प्रविश स्वकाम्

आपण अचिंत्य, महान, अविनाशी तत्त्व आहात—लोकसंरक्षणाचे आधार। हे महावीर्य! आपल्या इच्छेनुसार जी तनु हवी, त्यातच प्रवेश करा।

Verse 161

पितामहस्य वचनादिदमेवाविशत्स्वयम् । सुदिव्यं वैष्णवं तेजः संसारं स सहानुजः । ततो विष्णुतनुन्देवाः पूजयन्तः सुरोत्तमम्

पितामहाच्या वचनाने ते परम दिव्य वैष्णव तेज स्वतःच, अनुजासह, या संसारात प्रविष्ट झाले. तेव्हा देवांनी देवोत्तम त्या विष्णुतनूची पूजा करून आदराने वंदन केले.

Verse 162

साध्या मरुद्गणाश्चैव सेन्द्राः साग्निपुरोगमाः । ये च दिव्या ऋषिगणा गन्धर्वाप्सरसस्तथा । सुपर्णा नागयक्षाश्च दैत्यदानवराक्षसाः

साध्य, मरुद्गण, इंद्रासह देवसमूह—अग्रभागी अग्निसहित; दिव्य ऋषिगण; गंधर्व व अप्सरा; सुपर्ण, नाग व यक्ष; तसेच दैत्य, दानव आणि राक्षसही—

Verse 163

देवाः प्रहृष्टा मुदिताः सर्वे पूर्णमनोरथाः । साधुसाध्विति ते सर्वे त्रिदिवस्था बभाषिरे

सर्व देव अत्यंत हर्षित व आनंदित झाले; सर्वांचे मनोरथ पूर्ण झाले. त्रिदिवात स्थित ते सर्व ‘साधु! साधु!’ असे म्हणू लागले.

Verse 164

अथ विष्णुर्महातेजाः पितामहमुवाच ह । एषां लोकं जनौघानां दातुमर्हसि सुव्रत

तेव्हा महातेजस्वी विष्णूंनी पितामहास म्हटले—“हे सुव्रत! या जनसमूहांना एक कल्याणमय लोक देणे तुला योग्य आहे.”

Verse 165

इमे तु सर्वे मत्स्नेहादायाताः सर्वमानवाः । भक्ताश्च भक्तिमन्तश्च त्यक्तात्मानोऽपि सर्वशः

हे सर्व मानव माझ्या स्नेहामुळे येथे आले आहेत—ते भक्त आहेत, भक्तीत दृढ आहेत, आणि सर्वथा आत्मसमर्पितही आहेत.

Verse 166

तच्छ्रुत्वा विष्णुकथितं सर्वलोकेश्वरोऽब्रवीत् । लोकं सन्तानिकं नाम संस्थास्यंति हि मानवाः

विष्णूचे वचन ऐकून सर्वलोकांचा स्वामी म्हणाला—मानव निश्चयच ‘संतानिक’ नावाचा लोक प्राप्त करतील।

Verse 167

स्वर्गद्वारेऽत्र वै तीर्थे राममेवानुचिन्तयन् । प्राणांस्त्यजति भक्त्या वै स संतानं परं लभेत्

येथे ‘स्वर्गद्वार’ नावाच्या तीर्थात जो भक्तीने केवळ रामाचेच चिंतन करीत प्राणत्याग करतो, तो परम ‘संतानिक’ फल प्राप्त करतो।

Verse 168

सर्वे संतानिकंनाम ब्रह्मलोकादनन्तरम् । वानराश्च स्वकां योनिं राक्षसाश्चापि राक्षसीम्

ते सर्वजण ब्रह्मलोकानंतरचा ‘संतानिक’ नावाचा लोक प्राप्त करतात; वानर आपली इच्छित योनी, आणि राक्षसही राक्षसी गती प्राप्त करतात।

Verse 169

यस्या विनिःसृता ये वै सुरासुरतनूद्भवाः । आदित्यतनयश्चैव सुग्रीवः सूर्यमण्डलम्

त्या (सरयू/गोप्रतार) मधून देव-असुर देहातून उत्पन्न झालेले ते जीव प्रकट झाले; तसेच आदित्यपुत्र सुग्रीवही सूर्यमंडळासह प्रकट झाला।

Verse 170

ऋषयो नागयक्षाश्च प्रयास्यन्ति स्वकारणम् । तथा ब्रुवति देवेशे गोप्रतारमुपस्थितम्

देवेश असे बोलत असताना ऋषी, नाग व यक्ष आपापल्या धामाकडे प्रस्थान करतील; तेव्हा ‘गोप्रतार’ नावाचे स्थान समोर उपस्थित झाले।

Verse 171

तज्जलं सरयूं भेजे परिपूर्णं ततो जलम् । अवगाह्य जलं सर्वे प्राणांस्त्यक्त्वा प्रहृष्टवत्

ते जल सरयूत विलीन झाले आणि नदीचे जल पूर्ण भरून गेले। सर्वांनी त्या जलात अवगाहन करून, हर्षित होऊन, प्राणत्याग केला।

Verse 172

मानुषं देहमुत्सृज्य ते विमानान्यथारुहन् । तिर्यग्योनिगता ये च प्रविश्य सरयूं तदा

मानवी देह टाकून ते मग दिव्य विमानांवर आरूढ झाले. आणि जे तिर्यक्-योनीत (पशुयोनीत) होते, तेही त्या वेळी सरयूत प्रवेश करून तीच उत्तम गती पावले.

Verse 173

देहत्यागं च ते तत्र कृत्वा दिव्यवपुर्द्धराः । तथान्यान्यपि सत्त्वानि स्थावराणि चराणि च

त्यांनी तेथे देहत्याग करून दिव्य देह धारण केला. तसेच इतर सत्त्वेही—स्थावर व चर—त्या अनुग्रहाने धन्य झाली.

Verse 174

प्राप्य चोत्तमदेहं वै देवलोकमुपागमन् । तस्मिंस्तत्र समापन्ने वानरा ऋक्षराक्षसाः । तेऽपि प्रविविशुः सर्वे देहान्निक्षिप्य वै तदा

उत्तम देह प्राप्त करून ते निश्चयच देवलोकात गेले. हे घडताच वानर, ऋक्ष (अस्वल) आणि राक्षसही—सर्वजण—तेव्हा देह टाकून तेथे प्रवेशले.

Verse 175

तदा स्वर्गं गताः सर्वे स्मृत्वा लोकगुरुं विभुम् । जगाम त्रिदशैः सार्द्धं रामो हृष्टो महामतिः

तेव्हा सर्वांनी लोकगुरु विभु प्रभूचे स्मरण करून स्वर्गास गमन केले. महामती श्रीराम हर्षित होऊन त्रिदशांसह प्रस्थान झाले.

Verse 176

अतस्तद्गोप्रताराख्यं तीर्थं विख्यातिमागतम् । गोप्रतारे परो मोक्षो नान्यतीर्थेषु विद्यते

म्हणून ‘गोप्रता‍र’ नावाचे ते तीर्थ जगात विख्यात झाले. गोप्रता‍र येथे परम मोक्ष प्राप्त होतो; असा मोक्ष इतर तीर्थांत आढळत नाही.

Verse 177

जन्मान्तरशतैर्विप्र योगोऽयं यदि लभ्यते । मुक्तिर्भवति तत्त्वेकजन्मना लभ्यते न वा

हे विप्र! हा योग जर शेकडो जन्मांनंतरच प्राप्त होत असेल, तरी मुक्ती निश्चयाने होते; पण तत्त्वस्थिती एकाच जन्मात मिळते की नाही?

Verse 178

गोप्रतारे न सन्देहो हरिर्भक्त्या सुनिष्ठितः । एकेन जन्मनान्योऽपि योगमोक्षं च विन्दति

गोप्रता‍र येथे संशय नाही—भक्तीने हरि तेथे दृढ प्रतिष्ठित आहेत. एकाच जन्मात, इतर कोणीही योगसिद्धी व मोक्ष—दोन्ही—प्राप्त करतो.

Verse 179

गोप्रतारे नरो विद्वान्योऽपि स्नाति सुनिश्चितः । विशत्यसौ परं स्थानं योगिनामपि दुर्लभम्

जो कोणी विद्वान पुरुष गोप्रता‍र येथे दृढ श्रद्धेने स्नान करतो, तो निश्चयाने त्या परम धामात प्रवेश करतो, जे योगींनाही दुर्लभ आहे.

Verse 180

कार्तिक्यां च विशेषेण स्नातव्यं विजितेन्द्रियैः । कार्तिके मासि विप्रर्षे सर्वे देवाः सवासवाः । स्नातुमायान्त्ययोध्यायां गोप्रतारे विशेषतः

आणि विशेषतः कार्तिकेत, जितेन्द्रियांनी स्नान करावे. हे विप्रश्रेष्ठ! कार्तिक महिन्यात इंद्रासह सर्व देव अयोध्येत स्नानास येतात—विशेष करून गोप्रता‍र येथे.

Verse 181

गोप्रतारसमं तीर्थं न भूतं न भविष्यति । यत्र प्रयागराजोऽपि स्नातुमायाति कार्तिके

गोप्रतारासमान तीर्थ कधी झाले नाही, पुढेही होणार नाही; जिथे कार्तिकमासी तीर्थराज प्रयागही स्नानास येतो।

Verse 182

निष्पापः कलुषं त्यक्त्वा शुक्लांगः सितकंचुकः । शुद्ध्यर्थं साधुकामोऽसौ प्रयागे मुनिसत्तमः

तो मुनिश्रेष्ठ पापरहित, कलुषता टाकून, शुभ्र अंगांचा व शुभ्र वस्त्रधारी होऊन, शुद्धी व साधुकल्याणासाठी प्रयागास येतो।

Verse 183

यानि कानि च तीर्थानि भूमौ दिव्यानि सुव्रत । कार्तिक्यां तानि सर्वाणि गोप्रतारे वसन्ति वै

हे सुव्रत! भूमीवर जी जी दिव्य तीर्थे आहेत, ती सर्व कार्तिकीमध्ये निश्चयाने गोप्रतारात वास करतात।

Verse 184

गोप्रतारे जपो होमः स्नानं दानं च शक्तितः । सर्वमक्षयतां याति श्रद्धया नियमव्रतम्

गोप्रतारात जप, होम, स्नान व दान—शक्तीनुसार—श्रद्धा व नियमव्रताने केले असता सर्व पुण्य अक्षय होते।

Verse 185

कार्तिके प्राप्य तद्यन्ति तीर्थानि सकलान्यपि । गोप्रतारं गमिष्यामः पापं त्यक्तुमितीच्छया

कार्तिक येताच सर्व तीर्थेही तिकडे निघतात—‘पाप त्यागण्याच्या इच्छेने आपण गोप्रतारास जाऊ’—असा संकल्प करून।

Verse 186

गोप्रतारे कृतं स्नानं सर्वपापप्रणाशनम् । गोप्रतारे नरः स्नात्वा दृष्ट्वा गुप्तहरिं विभुम् । सर्वपापैः प्रमुच्येत नात्र कार्या विचारणा

गोप्रतार येथे केलेले स्नान सर्व पापांचा नाश करणारे आहे. जो मनुष्य गोप्रतारात स्नान करून विभू ‘गुप्तहरी’चे दर्शन घेतो, तो सर्व पापांतून मुक्त होतो—येथे विचार करण्याची गरज नाही.

Verse 187

विष्णुमुद्दिश्य विप्राणां पूजनं च विशेषतः । कर्त्तव्यं श्रद्धया युक्तैः स्नानपूर्वं यतव्रतैः

विष्णूचे स्मरण करून विशेषतः विप्रांचे पूजन करावे. श्रद्धायुक्त व संयमित व्रतधारी जनांनी प्रथम स्नान करून मग हे कर्तव्य करावे.

Verse 189

अन्नं बहुविधं हेम वासांसि विविधानि च । दातव्यानि हरेः प्राप्त्यै भक्त्या परमया युतैः

हरेची प्राप्ती व्हावी म्हणून परम भक्तीने युक्त जनांनी अनेक प्रकारचे अन्न, सुवर्ण आणि विविध वस्त्रे दान करावीत.

Verse 190

सूर्यग्रहे कुरुक्षेत्रे नर्मदायां शशिग्रहे । तुलादानस्य यत्पुण्यं तदत्र दीपदानतः

सूर्यग्रहणकाळी कुरुक्षेत्रात किंवा चंद्रग्रहणकाळी नर्मदेत तुलादानाने जे पुण्य मिळते, तेच पुण्य येथे दीपदानाने प्राप्त होते.

Verse 191

घृतेन दीपको यस्य तिलतैले न वा पुनः । ज्वलते मुनिशार्दूल हयमेधेन तस्य किम्

हे मुनिशार्दूल! ज्याचा दीप घृताने किंवा तिळाच्या तेलाने जळतो, त्याला अश्वमेध यज्ञाची काय गरज आहे?

Verse 192

तेनेष्टं क्रतुभिः सर्वैः कृतं तीर्थावगाहनम् । दीपदानं कृतं येन कार्त्तिके केशवाग्रतः

जो कार्तिकमासी केशवाच्या समोर दीपदान करतो, त्याने जणू सर्व यज्ञ केलेले ठरतात आणि सर्व तीर्थांत स्नान केल्याचे फळ मिळते।

Verse 193

नानाविधानि तीर्थानि भुक्तिमुक्तिप्रदानि च । गोप्रतारस्य तान्यत्र कलां नार्हंति षोडशीम्

भोग व मोक्ष देणारी अनेक तीर्थे आहेत; पण येथे ती गोप्रताराच्या महिमेच्या सोळाव्या अंशालाही समकक्ष नाहीत।

Verse 194

स्वर्णमल्पं च यो दद्याद्ब्राह्मणे वेदपारगे । शुभां गतिमवाप्नोति ह्यग्निवच्चैव दीप्यते

जो वेदपारंगत ब्राह्मणाला थोडेसेही सुवर्ण दान देतो, तो शुभ गती प्राप्त करतो आणि अग्नीप्रमाणे तेजाने दीप्त होतो।

Verse 195

गोप्रताराभिधे तीर्थे त्रिलोकीविश्रुते द्विज । दत्त्वान्नं च विधानेन न स भूयोऽभिजायते

हे द्विजा! त्रिलोकीत प्रसिद्ध गोप्रतार नावाच्या तीर्थात जो विधिपूर्वक अन्नदान करतो, तो पुन्हा जन्म घेत नाही।

Verse 196

तत्र स्नानं तु यः कुर्याद्विप्रान्संतर्पयेन्नरः । सौत्रामणेश्च यज्ञस्य फलं प्राप्नोति मानवः

जो तेथे स्नान करतो आणि ब्राह्मणांना तृप्त करतो, तो मनुष्य सौत्रामणि यज्ञाचे फळ प्राप्त करतो।

Verse 197

एकाहारस्तु यस्तिष्ठेन्मासं तत्र यतव्रतः । यावज्जीवकृतं पापं सहसा तस्य नश्यति

जो तेथे एक महिना संयमित व्रताने राहून दिवसातून एकदाच आहार करतो, त्याचे आयुष्यभर साचलेले पाप तत्क्षणी नष्ट होते।

Verse 198

अग्निप्रवेशं ये कुर्युर्गोप्रतारे विधानतः । ते विशंति पदं विष्णोर्निःसंदग्धं तपोधन

हे तपोधन! जे विधिपूर्वक गोप्रतार येथे अग्निप्रवेश करतात, ते न दग्ध होता विष्णूच्या परम पदात प्रवेश करतात।

Verse 199

कुर्वंत्यनशनं येऽत्र विष्णुभक्त्या सुनिश्चिताः । न तेषां पुनरावृत्तिः कल्पकोटिशतैरपि

जे येथे विष्णुभक्तीने दृढनिश्चय करून अनशन (प्राणत्यागापर्यंत उपवास) करतात, त्यांना कल्पकोटीशतांनीही पुनरागमन होत नाही।

Verse 200

अर्चयेद्यस्तु गोविंदं गोप्रतारे हि मानवः । दशसौवर्णिकं पुण्यं गोप्रतारे प्रकथ्यते

हे मानव! जो गोप्रतार या पवित्र तीर्थी गोविंदाची पूजा करतो, गोप्रतारात त्या अर्चनेचे फळ दहा सुवर्णदानाइतके पुण्य असे सांगितले आहे।

Verse 201

अग्निहोत्रफलो धूपो गोविंदस्य समर्पितः । भूमिदानेन सदृशं गंधदानफलं स्मृतम्

गोविंदाला अर्पण केलेला धूप अग्निहोत्राचे फळ देतो; आणि गंधदानाचे पुण्य भूमिदानासारखेच मानले गेले आहे।

Verse 202

अत्यद्भुतमिदं विद्वन्स्थानमेतत्प्रकीर्तितम् । कार्त्तिक्यां तु विशेषेण अत्र स्नात्वा शुचिव्रतः

हे विद्वन्! हे स्थान अत्यंत अद्भुत असे कीर्तित आहे. विशेषतः कार्तिक महिन्यात येथे स्नान करून जो शुचिव्रत पाळतो…