Adhyaya 12

Verse 1

प्रह्लाद उवाच । ततो गच्छेद्द्विजश्रेष्ठा गोप्रचारमतः परम् । यत्र स्नात्वा नरो भक्त्या लभेद्गोदानजं फलम्

प्रह्लाद म्हणाला—हे द्विजश्रेष्ठांनो! त्यानंतर गोप्रचार नावाच्या परम तीर्थास जावे. तेथे भक्तीने स्नान केल्यास गोदानासारखे फळ मिळते.

Verse 2

यत्र स्नातो जगन्नाथो नभस्ये दैवतैर्वृतः । कटदानं च तत्प्रोक्तं द्वादश्यां द्विजसत्तमाः

जिथे नभस्य मासात देवांनी वेढलेल्या जगन्नाथांनी स्नान केले. आणि हे द्विजसत्तमांनो! तेथे द्वादशीस कटदान (कटिवस्त्रदान) सांगितले आहे.

Verse 3

ऋषय ऊचुः । कथं तु तत्र दैत्येन्द्राऽभवद्वै गोप्रचारकम् । तीर्थं कथय तत्त्वेन यत्र स्नातो जनार्द्दनः

ऋषी म्हणाले—हे दैत्येन्द्र! ते स्थान गोप्रचारक असे कसे प्रसिद्ध झाले? ज्या तीर्थात जनार्दनांनी स्नान केले, त्या तीर्थाचे तत्त्व आम्हाला यथार्थ सांगावे.

Verse 4

प्रह्लाद उवाच । हते कंसे भोजराजे कृष्णेनामिततेजसा । उग्रसेने चाभिषिक्ते मधुपुर्य्यां महात्मना

प्रह्लाद म्हणाला—अमित तेजस्वी श्रीकृष्णाने भोजराज कंसाचा वध केला आणि महात्म्याने मधुपुरी (मथुरा) येथे उग्रसेनास राज्याभिषेक करून सिंहासनावर बसविले, तेव्हा…

Verse 5

उद्धवं प्रेषयामास गोकुले गोकुलप्रियः । सुहृदां प्रियकामार्थं गोपगोपीजनस्य च

गोकुलप्रिय श्रीकृष्णाने आपल्या सुहृद—गोप व गोपीजन—यांची अभिलाषा पूर्ण व्हावी म्हणून उद्धवाला गोकुळात पाठविले।

Verse 6

नमस्कृत्य च गोविदं प्रययौ नंदगोकुलम् । स तत्सदृशवेषेण वस्त्रालंकारभूषणैः

गोविंदाला नमस्कार करून तो नंदगोकुळाकडे निघाला; तेथील जनांस अनुरूप असा वेश धारण करून वस्त्रालंकार-भूषणांनी सज्ज होता।

Verse 7

तं दृष्ट्वा दिवसस्यांते गोविंदानुचरं प्रियम् । उद्धवं पूजयामास वस्त्रालंकारभूषणैः

दिवसाच्या शेवटी गोविंदाचा प्रिय अनुचर उद्धव दिसताच त्यांनी वस्त्रालंकार-भूषणांनी त्याचा सन्मान केला।

Verse 8

तं भुक्तवंतं विश्रांतं यशोदा पुत्रवत्सला । आनंदबाष्पपूर्णाक्षी पप्रच्छानामयं हरेः

तो भोजन करून विश्रांती घेतल्यावर, पुत्रवत्सला यशोदा आनंदाश्रूंनी भरलेल्या डोळ्यांनी हरिचे कुशलमंगल विचारू लागली।

Verse 9

कच्चिद्धि स्तः सुखं पुत्रौ रामकृष्णौ यदूत्तमौ । कच्चित्स्मरति गोविंदो वयस्यान्गोपबालकान्

यदूंमध्ये श्रेष्ठ असे आपले दोन्ही पुत्र राम व कृष्ण कुशल व सुखी आहेत काय? गोविंद आपल्या बालसखा गवळ्यांच्या मुलांना स्मरतो काय?

Verse 10

कच्चिदेष्यति गोविंदो गोकुलं मधुरेश्वरः । तारयिष्यति पुत्रोऽसौ गोकुलं वृजिनार्णवात्

मधुरेश्वर गोविंद पुन्हा कधी गोकुळात येईल काय? तो आपला पुत्र दुःख-दुर्दशेच्या या सागरातून गोकुळाला तारेल काय?

Verse 11

इत्युक्त्वा बाष्पपूर्णाक्षौ यशोदा नंद एव च । दीर्घं रुरुदतुर्दीनौ पुत्रस्नेहवशंगतौ

असे बोलून अश्रूंनी भरलेल्या डोळ्यांनी यशोदा व नंद, पुत्रस्नेहाच्या वश होऊन, दीन होऊन फार वेळ रडत-विलाप करत राहिले.

Verse 12

उद्धवस्तौ ततो दृष्ट्वा प्राणसंशयमागतौ । मधुरैः कृष्णसंदेशैः स्नेहयुक्तैरजीवयत्

तेव्हा उद्धवाने त्यांना प्राणसंशयास आलेले पाहून, स्नेहयुक्त कृष्णाचे मधुर संदेश सांगून त्यांना पुन्हा सावरले, जिवंतपणा दिला.

Verse 13

नमस्करोति भवतीं भवंतं च सहाग्रजः । अनामयं पृष्टवांश्च तौ च क्षेमेण तिष्ठतः

तो आपल्या अग्रजासह आप दोघांना नमस्कार करतो. त्याने तुमची आरोग्यकुशल विचारली आहे आणि तुम्ही दोघेही क्षेमाने, सुरक्षितपणे आहात ना, असे विचारतो.

Verse 14

क्षिप्रमेष्यति दाशार्हो रामेण सहितो विभुः । अत्रागत्य जगन्नाथो विधास्यति च वो हितम्

लवकरच पराक्रमी दाशार्ह प्रभू बलरामासह येतील। येथे येऊन जगन्नाथ निश्चयच तुमचे हित साधतील।

Verse 15

इत्येवं कृष्णसंदेशैः समाश्वास्योद्धवस्तदा । सुखं सुष्वाप शयने नन्दाद्यैरभिनंदितः

अशा रीतीने कृष्णाच्या संदेशांनी धीर मिळाल्यावर उद्धव तेव्हा नंदादींनी सत्कार केल्याने शय्येवर सुखाने झोपला।

Verse 16

गोप्यस्तदा रथं दृष्ट्वा द्वारे नंदस्य विस्मिताः । कोऽयं कोऽयमिति प्राहुः कृष्णागमनशंकया

तेव्हा नंदाच्या दाराशी रथ पाहून गोपी विस्मित झाल्या। ‘हा कोण, हा कोण?’ असे म्हणत कृष्ण आला की काय अशी शंका त्यांना आली।

Verse 17

गोपालराजस्य गृहे रथेनादित्यवर्चसा । समागतो महाबाहुः कृष्णवेषानुगस्तथा

गोपालराज नंदाच्या घरी सूर्यसमान तेजस्वी रथावर एक महाबाहु आला; तो कृष्णासारखा वेश धारण केलेला होता।

Verse 18

परस्परं समागम्य सर्वास्ता व्रजयोषितः । विविक्ते कृष्णदूतं तं पप्रच्छुः शोककर्षिताः

मग व्रजातील सर्व स्त्रिया एकमेकींना भेटून एकत्र झाल्या; शोकाने व्याकुळ होऊन त्यांनी एकांतात त्या कृष्णदूताला विचारले।

Verse 19

श्रीगोप्य ऊचुः । कस्मात्त्वमिह संप्राप्तः किं ते कार्य्यमिहाद्य वै । दस्युरूपप्रतिच्छन्नो ह्यस्मान्संहर्तुमिच्छसि

श्री गोपी म्हणाल्या—तू इथे कशासाठी आला आहेस? आज इथे तुझे काय कार्य आहे? दरोडेखोराचे रूप घेऊन काय तू आम्हांला संहारू इच्छितोस?

Verse 20

पूर्वमेव हतं तेन कृष्णेन हृदयादिकम् । पाययित्वाऽधरविषं योषिद्व्रातं पलायितः

त्या कृष्णाने तर आधीच आमचे हृदय व सर्व अंतःकरण मारून टाकले आहे। ओठांचे विष पाजून स्त्रियांच्या समूहाला तो पळून गेला।

Verse 21

इत्येवमुक्त्वा ता गोप्यो मुमुहुः शोकविह्वलाः । ईक्षंत्यः कृष्णदासं तं निपेतुर्धरणीतले

असे बोलून त्या गोपी शोकाने व्याकुळ होऊन मूर्छित झाल्या. कृष्णाच्या त्या दासाकडे पाहत पाहत त्या भूमीवर कोसळल्या.

Verse 22

उद्धवस्तं जनं दृष्ट्वा कृष्णस्नेहहृताशयम् । आश्वासयामास तदा वाक्यैः श्रोत्रसुखावहैः

कृष्णस्नेहाने ज्यांचे अंतःकरण हरपले होते त्या लोकांना पाहून उद्धवाने तेव्हा कानांना सुखावणाऱ्या वचनांनी त्यांना धीर दिला.

Verse 23

उद्धव उवाच । भगवानपि दाशार्हः कन्दर्पशरपीडितः । न भुंक्ते न स्वपिति च चिन्तयन्वस्त्वहर्निशम्

उद्धव म्हणाला—भगवान दाशार्हही कामदेवाच्या बाणांनी पीडित आहेत; त्या विषयाचे अहोरात्र चिंतन करीत ते ना खातात ना झोपतात.

Verse 24

तच्छ्रुत्वा वचनं तस्य ललिता क्रोधमूर्छिता । उद्धवं ताम्रनयना प्रोवाच रुदती तदा

त्याचे वचन ऐकून ललिता क्रोधाने मूर्च्छित झाली; डोळे तांबडे झाले, आणि रडत रडत तेव्हा उद्धवाला म्हणाली।

Verse 25

ललितोवाच । असत्यो भिन्नमर्य्यादः क्रूरः क्रूरजनप्रियः । त्वं मा कृथा नः पुरतः कथां तस्याऽकृतात्मनः

ललिता म्हणाली—तो असत्य, मर्यादा भंग करणारा; क्रूर आणि क्रूरजनप्रिय आहे. त्या असंयमी मनुष्याची कथा आमच्या पुढे करू नकोस।

Verse 26

धिग्धिक्पापसमाचारो धिग्धिग्वै निष्ठुराशयः । हित्वा यः स्त्रीजनं मूढो गतो द्वारवतीं हरिः

धिक्कार असो त्या पापाचारीला, धिक्कार असो त्या निष्ठुरहृदयाला! स्त्रीजनांचा संग सोडून तो मूढ हरि द्वारवतीस गेला।

Verse 27

श्यामलोवाच । किं तस्य मन्दभाग्यस्य अल्पपुण्यस्य दुर्मतेः । मा कुरुध्वं कथाः साध्व्यः कथां कथयताऽपराम्

श्यामला म्हणाली—त्या मंदभाग्य, अल्पपुण्य, दुर्मतीची कथा करून काय उपयोग? हे साध्वी स्त्रियांनो, त्याची कथा करू नका; दुसरा विषय सांगा।

Verse 28

धन्योवाच । केनायं हि समानीतो दूतो दुष्टजनस्य च । यातु तेन पथा पापः पुनर्नायाति येन च

धन्या म्हणाली—त्या दुष्ट माणसाचा हा दूत इथे कोणी आणला? हा पापी ज्या वाटेने आला, त्याच वाटेने जाऊ दे; पुन्हा कधीही परत येऊ नये।

Verse 29

विशाखोवाच । न शीलं न कुलं यस्य नास्ति पापकृतं भयम् । तस्य स्त्रीहनने साध्व्यो ज्ञायते जन्म कर्म च । हीनस्य पुरुषार्थेन तेन संगो निरर्थकः

विशाखा म्हणाली—ज्याच्यात न शील आहे, न कुलमर्यादा, आणि ज्याला पापकर्माचे भय नाही; त्याच्या स्त्री-हननामुळे, हे साध्वींनो, त्याचा जन्म व कर्म उघड होते. असा हीन, केवळ स्वार्थसाधक पुरुष—त्याचा संग व्यर्थ आहे.

Verse 30

राधोवाच । भूतानां घातने यस्य नास्ति पापकृतं भयम् । तस्य स्त्रीहनने साध्व्यः शंका कापि न विद्यते

राधा म्हणाली—जो प्राण्यांच्या वधातही पापाचे भय मानत नाही, हे साध्वींनो, अशा पुरुषाच्या स्त्री-हननाबाबत कोणतीही शंका राहत नाही.

Verse 31

शैब्योवाच । सत्यं ब्रूहि महाभाग किं करोति यदूत्तमः । संगतो नागरस्त्रीभिरस्माकं किं कथां स्मरेत्

शैब्या म्हणाली—हे महाभाग, सत्य सांग; यदूंमध्ये श्रेष्ठ तो काय करीत आहे? नगरस्त्रियांच्या संगतीत असताना तो आमची कथा कशी स्मरेल?

Verse 32

पद्मोवाच । कदोद्धव महाभाग नागरीजनवल्लभः । समेष्यतीह दाशार्हः पद्मपत्रायतेक्षणः

पद्मा म्हणाली—हे उद्धव महाभाग, नगरजनांचा लाडका, कमलपर्णासारख्या नेत्रांचा दाशार्ह कधी येथे येईल?

Verse 33

भद्रोवाच । हा कृष्ण हा गोपवर हा गोपीजनवल्लभ । समुद्धर महाबाहो गोपीः संसारसागरात्

भद्रा म्हणाली—हा कृष्ण! हा गोपश्रेष्ठ! हा गोपीजनवल्लभ! हे महाबाहो, गोपींना या संसारसागरातून उध्दर.

Verse 34

प्रह्लाद उवाच । इति ता विविधैर्वाक्यैर्विलपंत्यो व्रजस्त्रियः । रुरुदुः सुस्वरं देव्यः स्मरंत्यः कृष्ण चेष्टितम्

प्रह्लाद म्हणाला—अशा रीतीने नानाविध वचनांनी विलाप करीत व्रजातील स्त्रिया, त्या दिव्यांगना, मधुर स्वरात मोठ्याने रडू लागल्या, श्रीकृष्णांच्या लीलांचे स्मरण करीत।

Verse 35

तासां तद्रुदितं श्रुत्वा भक्तिस्नेहसमन्वितः । विस्मयं परमं गत्वा साधुसाध्विति चाब्रवीत्

त्यांचे ते रुदन ऐकून, भक्ती व स्नेहाने युक्त तो परम विस्मयास पावला आणि म्हणाला—“साधु! साधु!”

Verse 36

उद्धव उवाच । यं न ब्रह्मा न च हरो न देवा न महर्षयः । स्वभावमनुगच्छंति सर्वा धन्या व्रजस्त्रियः

उद्धव म्हणाला—ज्याच्या स्वभावाचा मागोवा न ब्रह्मा घेऊ शकतो, न हर (शिव), न देव, न महर्षी; तरीही व्रजातील सर्व स्त्रिया धन्य आहेत, कारण त्या सहजच त्याच्याशी एकरूप होऊन चालतात.

Verse 37

सर्वासां सफलं जन्म जीवितं यौवनं धनम् । यासां भवेद्भगवति भक्तिरव्यभिचारिणी

ज्यांच्या अंतःकरणात भगवंतांवरील अव्यभिचारी (अढळ) भक्ती उत्पन्न होते, त्यांचे जन्म, जीवन, यौवन आणि धन—हे सर्वच खरेच सफल होते.

Verse 39

प्रह्लाद उवाच । तासां तद्भाषितं श्रुत्वा तथा विलपितं बहु । बाढमित्येव ता ऊच उद्धवः स्नेहविह्वलाः

प्रह्लाद म्हणाला—त्यांचे बोलणे आणि पुष्कळ विलाप ऐकून, स्नेहाने व्याकुळ झालेला उद्धव त्यांना फक्त एवढेच म्हणाला—“बाढम्” (हो, तसेच होवो).

Verse 40

उद्धवेन समं सर्वास्ततस्ता व्रजयोषितः । अनुजग्मुर्मुदा युक्ताः कृष्णदर्शनलालसाः

तेव्हा व्रजातील सर्व गोपी उद्धवाबरोबर आनंदाने युक्त होऊन, श्रीकृष्णदर्शनाची उत्कंठा धरून, त्याच्या मागोमाग निघाल्या।

Verse 41

गायन्त्यः प्रियगीतानि तद्बालचरितानि च । जग्मुः सहैव शनकैरुद्धवेन व्रजांगनाः

प्रिय गीते गात आणि त्याच्या बाललीलांच्या कथा म्हणत, व्रजांगना उद्धवाबरोबर हळूहळू एकत्र चालत गेल्या।

Verse 42

यदुपुर्य्यां ततो दृष्ट्वा उद्यानविपिनावलीः । अद्य देवं प्रपश्यामः कृष्णाख्यं नंदनंदनम्

मग यदुपुरीतील उद्याने व उपवने यांच्या रांगा पाहून त्या म्हणाल्या— “आज आपण देव, नंदनंदन श्रीकृष्णाचे दर्शन घेऊ।”

Verse 43

द्वारवत्यां तु गमनाद्ध्यानाल्लक्ष्मीपतेस्तदा । अशेषकल्मषान्मुक्ता विध्वस्ताखिलबन्धनाः

परंतु द्वारवतीला जाऊन आणि लक्ष्मीपतीचे ध्यान केल्याने त्या तेव्हा सर्व कल्मषांपासून मुक्त झाल्या; त्यांची सर्व बंधने पूर्णतः नष्ट झाली।

Verse 44

संप्राप्तास्तास्ततः सर्वास्तीरे मयसरस्य च । प्रणिपत्योद्धवः प्राह गोपिकाः कृष्णदेवताः

त्यानंतर त्या सर्वजणी मयसरसाच्या तीरावर पोहोचल्या। प्रणाम करून उद्धवाने कृष्णालाच आराध्य मानणाऱ्या गोपींना सांगितले।

Verse 45

स्थीयतां मातरश्चात्रात्रैवेष्यति महाभुजः । कृष्णः कमलपत्राक्षो विधास्यति च वो हितम्

हे मातांनो, इथेच थांबा; इथेच महाबाहु कमलनयन श्रीकृष्ण येतील. ते निश्चयाने तुमचे हित साधतील.

Verse 46

गोप्य ऊचुः । कस्योद्धव इदं चात्र सरः सारसशोभितम् । संपूर्णं पंकजैश्चित्रैः कल्हारकुमुदोत्पलैः

गोपिका म्हणाल्या—हे उद्धवा, इथे हंसांनी शोभलेले हे सरोवर कोणाचे? हे तर नानाविध पंकज, कल्हार, कुमुद व उत्पलांनी परिपूर्ण आहे.

Verse 47

उद्धव उवाच । मयो नाम महादैत्यो मायावी लोकविश्रुतः । कृतं तेन सरः शुभ्रं तस्य नाम्ना च विश्रुतम्

उद्धव म्हणाला—मय नावाचा एक महादैत्य होता, मायावी म्हणून लोकप्रसिद्ध. त्यानेच हे शुभ्र सरोवर निर्माण केले, आणि ते त्याच्या नावानेच विख्यात आहे.

Verse 48

श्रीगोप्य ऊचुः । शीघ्रमानय गोविंदं साधु दर्शय चाच्युतम् । नयनानंदजननं तापत्रयविनाशनम्

श्रीगोपिका म्हणाल्या—लवकर गोविंदाला आणा; कृपा करून अच्युताचे दर्शन घडवा. तो नेत्रांना आनंद देणारा आणि त्रिताप नाश करणारा आहे.

Verse 49

तच्छ्रुत्वा वचनं तासां गोपिकानां तदोद्धवः । दूतैः समानयामास श्रीकृष्णं शीघ्रयायिभिः

त्या गोपिकांचे वचन ऐकून, तेव्हा उद्धवाने वेगाने जाणाऱ्या दूतांद्वारे श्रीकृष्णाला बोलावून आणले.

Verse 50

आयांतं शीघ्रयानेन दृष्ट्वा देवकिनंदनम् । भ्राजमानं सुवपुषा वनमालाविभूषितम्

शीघ्र यानाने येणाऱ्या देवकीनंदनाला पाहून, दिव्य देहाने तेजस्वी व वनमालेने विभूषित त्या प्रभूचे त्यांनी दर्शन घेतले।

Verse 51

ज्वलत्किरीटमुकुटं स्फुरन्मकरकुण्डलम् । श्रीवत्सांकं महाबाहुं पीतकौशेयवाससम्

त्यांनी प्रभूचे दर्शन घेतले—ज्वलंत किरीट-मुकुटाने शोभित, मकराकृती कुंडलांनी झळाळणारे; वक्षस्थळी श्रीवत्सचिन्ह, महाबाहू, आणि पीत कौशेय वस्त्रधारी।

Verse 52

आतपत्रैर्वृतं मूर्ध्नि संवृतं वृष्णिपुंगवैः । संस्तुतं बंदिमुख्यैश्च गीतवादित्रनिस्वनैः

त्यांच्या मस्तकावर राजछत्रे धरली होती; ते वृष्णींच्या श्रेष्ठ वीरांनी वेढले होते, आणि गीत-वाद्यांच्या निनादात प्रमुख बंदींनी त्यांची स्तुती केली।

Verse 53

पौरजानपदैर्लोकैर्वैष्णवैः सर्वतो वृतम् । पश्यन्तं हंसमिथुनैः सरः सारसशोभितम्

नगर-ग्रामातील वैष्णव लोकांनी त्यांना सर्व बाजूंनी वेढले होते; आणि ते हंसांच्या जोड्यांनी व सारसांनी शोभलेल्या सरोवराकडे पाहत होते।

Verse 54

तं दृष्ट्वाऽच्युतमायांतं लोककांतं मनोहरम् । प्रियं प्रियाश्चिराद्दृष्ट्वा मुमुहुस्ता व्रजांगनाः

अच्युत येताना—जगाला प्रिय व मनोहर—असे पाहून, व्रजांगना आपल्या प्रियाला फार काळानंतर पाहून मूर्च्छित झाल्या।

Verse 55

चिराय संज्ञां संप्राप्य विलेपुश्च सुदुःखिताः । हा नाथ कांत हा कृष्ण हा व्रजेश मनोहर

खूप वेळाने शुद्धीवर येऊन त्या अतिशय दुःखी होऊन विलाप करू लागल्या— “हा नाथ! हा कांत! हा कृष्ण! हा व्रजेश! मनोहर!”

Verse 56

संवर्धितोऽसि यैर्बाल्ये क्रीडितो वत्सपालकैः । तेऽपि त्वया परित्यक्ताः कथं दुष्टोऽसि निर्घृणः

ज्यांनी बालपणी तुला वाढवले आणि वत्सपालक मुलांबरोबर ज्यांच्यासह तू खेळलास— त्यांनाही तू टाकून दिलेस काय? तू असा दुष्ट, निर्दयी कसा होऊ शकतोस?

Verse 57

न ते धर्मो न सौहार्द्दं न सत्यं सख्यमेव च । पितृमातृपरित्यागी कथं यास्यसि सद्गतिम्

तुझ्यात ना धर्म आहे, ना सौहार्द, ना सत्य, ना मैत्रीही. आई-वडिलांना सोडून तू सद्गतीला कसा जाशील?

Verse 58

स्वामिन्भक्तपरित्यागः सर्वशास्त्रेषु गर्हितः । त्यजताऽस्मान्वने वीर धर्मो नावेक्षितस्त्वया

हे स्वामी, भक्तांचा परित्याग सर्व शास्त्रांत निंद्य आहे. हे वीर, वनात आम्हाला सोडताना तू धर्माकडे किंचितही पाहिले नाहीस.

Verse 59

प्रह्लाद उवाच । श्रुत्वा तासां विलपितं गोपीनां नंद नंदन । अनन्यशरणाः सर्वा भावज्ञो भगवान्विभुः । सांत्वयामास वचनैर्व्रजेशस्ता व्रजांगनाः

प्रह्लाद म्हणाला— हे नंदनंदना! गोपींचा तो विलाप ऐकून, त्या सर्वजणी तुझ्याशिवाय दुसरी शरण नाहीत हे जाणून, भावज्ञ सर्वशक्तिमान भगवान व्रजेशाने व्रजांगनांना मधुर वचनांनी सांत्वन केले.

Verse 60

अध्यात्मशिक्षया गोपीः प्रभुस्ता अन्वशिक्षयत्

तेव्हा प्रभूंनी त्या गोपींना अध्यात्मशिक्षेने, म्हणजे आत्मतत्त्वाच्या उपदेशाने, सम्यक् शिक्षण दिले।

Verse 61

श्रीभगवानुवाच । भवतीनां वियोगो मे न हि सर्वात्मना क्वचित् । वसामि हृदये शश्वद्भूतानामविशेषतः

श्रीभगवान म्हणाले—तुमचा आणि माझा वियोग कधीही सर्वथा होत नाही। मी सर्व भूतांच्या हृदयात सदैव, भेदभाव न ठेवता, वास करतो।

Verse 62

अहं सर्वस्य प्रभवो मत्तो देवाः सवासवाः । आदित्या वसवो रुद्राः साध्या विश्वे मरुद्गणाः

मीच सर्वांचा उगम आहे; माझ्यापासूनच देव उत्पन्न होतात—इंद्रासह वसु, तसेच आदित्य, रुद्र, साध्य, विश्वेदेव आणि मरुतगण।

Verse 63

ब्रह्मा रुद्रश्च विष्णुश्च सनकाद्या महर्षयः । इंद्रियाणि मनो बुद्धिस्तथा सत्त्वं रजस्तमः

ब्रह्मा, रुद्र आणि विष्णु; सनकादि महर्षी; इंद्रिये, मन व बुद्धी; तसेच सत्त्व, रज व तम—हे सर्व माझ्यातच प्रतिष्ठित आहे।

Verse 64

कामः क्रोधश्च लोभश्च मोहोऽहंकार एव च । एतत्सर्वमशेषेण मत्तो गोप्यः प्रवर्त्तते

काम, क्रोध, लोभ, मोह आणि अहंकारही—हे गोपींनो, हे सर्व काही पूर्णतः माझ्यापासूनच प्रवृत्त होते।

Verse 65

एतज्ज्ञात्वा महाभागा मा स्म कृध्वं मनः शुचि । सर्वभूतेषु मां नित्यं भावयध्वमकल्मषाः

हे महाभागांनो, हे जाणून तुमचे शुद्ध मन शोकात घालू नका। सर्व भूतांमध्ये मला नित्य भावा, आणि निर्मळ राहा।

Verse 66

प्रह्लाद उवाच । ताः कृष्णवचनं श्रुत्वा गोप्यो विध्वस्तबन्धनाः । विमुक्तसंशयक्लेशा दर्शनानन्दसंप्लुताः । ऊचुश्च गोपवध्वस्ताः कृष्णं निर्मलमानसाः

प्रह्लाद म्हणाला—कृष्णाचे वचन ऐकून गोपींची बंधने तुटली. त्या संशय व क्लेशातून मुक्त होऊन, दर्शनाच्या आनंदाने परिपूर्ण झाल्या; आणि निर्मळ मनाने कृष्णाला बोलल्या.

Verse 67

गोप्य ऊचुः । अद्य नः सफलं जन्म अद्य नः सफला दृशः । यत्त्वां पश्याम गोविन्द नागरीजनवल्लभम्

गोप्या म्हणाल्या—आज आमचा जन्म सफल झाला, आज आमचे नेत्र सफल झाले; कारण आम्ही गोविंदाला, द्वारका-नगरीजनांच्या प्रियाला, पाहत आहोत.

Verse 68

पुण्यहीना न पश्यंति कृष्णाख्यं पुरुषं परम् । वाक्यैर्हेत्वर्थसंयुक्तैर्यदि संबोधिता वयम् । तथापि माया हृदयान्नापैति मधुसूदन

पुण्यहीनांना ‘कृष्ण’ नावाचा परम पुरुष दिसत नाही. हेतु व अर्थयुक्त वचनांनी आम्हाला बोध केला तरीही, हे मधुसूदना, माया हृदयातून जात नाही.

Verse 69

श्रीकृष्ण उवाच । दर्शनात्स्पर्शनाच्चास्य विमुक्ताऽशेषबन्धनाः । स्नात्वा च सकलान्कामानवाप्स्यथ व्रजांगनाः

श्रीकृष्ण म्हणाला—याचे दर्शन व स्पर्श केल्याने तुम्ही सर्व बंधनांतून मुक्त व्हाल. आणि स्नान करून, हे व्रजांगनांनो, तुम्हाला सर्व शुभ कामनांची सिद्धी मिळेल.

Verse 70

गोप्य ऊचुः । अद्भुतो हि प्रभावस्ते सरसोऽस्य उदाहृतः । विधिं ब्रूहि जगन्नाथ विस्तराद्वृष्णिनन्दन

गोपिका म्हणाल्या—तुम्ही सांगितल्याप्रमाणे या पवित्र सरोवराचा प्रभाव खरोखरच अद्भुत आहे। हे जगन्नाथा, हे वृष्णिनंदना, याची विधी आम्हांस सविस्तर सांगावी।

Verse 71

श्रीकृष्ण उवाच । भवतीनां मया सार्द्धं सञ्जातमत्र दर्शनम् । तस्मान्मया सदा ह्यत्र स्नातव्यं नियमेन हि

श्रीकृष्ण म्हणाले—येथे तुमच्यासह माझे शुभ दर्शन-समागम घडले आहे। म्हणून मी सदैव याच ठिकाणी नियमाने स्नान करीन।

Verse 72

यः स्नात्वा परया भक्त्या पितॄन्सन्तर्पयिष्यति । श्रावणस्य सिते पक्षे द्वादश्यां नियतः शुचिः

जो पराभक्तीने स्नान करून, श्रावण मासाच्या शुक्ल पक्षातील द्वादशीस, संयमी व शुद्ध होऊन पितरांचे तर्पण करील—

Verse 73

दत्त्वा दानं स्वशक्त्या च मामुद्दिश्य तथा पितॄन् । लभते वैष्णवं लोकं पितृभिः परिवारितः

स्वशक्तीनुसार दान देऊन, ते मला व पितरांना उद्देशून अर्पण केल्यास, तो पितरांनी परिवेष्टित होऊन वैष्णव लोक प्राप्त करतो।

Verse 74

मय तीर्थं समासाद्य कृत्वा च करयोः कुशान् । फलमेकं गृहीत्वा तु मन्त्रेणार्घ्यं प्रदापयेत्

मयतीर्थास जाऊन, दोन्ही हातांत कुश धारण करून, एक फळ घेऊन, मंत्राने अर्घ्य अर्पण करावे।

Verse 75

गृहान्धकूपे पतितं माया पाशशतैर्वृतम् । मामुद्धर महीनाथ गृहाणार्घ्यं नमोऽस्तु ते

संसाररूपी अंध कूपात पडलेला, मायेच्या शेकडो पाशांनी बांधलेला मी आहे। हे महीनाथ, मला उद्धरा; हे अर्घ्य स्वीकारा—आपणांस नमस्कार असो।

Verse 76

अर्घ्यमन्त्रः । स्नात्वा यः परया भक्त्या पितॄन्संतर्प्य भावतः । कुर्याच्छ्राद्धं च परया पितृभक्त्या समन्वितः

अर्घ्य-मंत्र: जो स्नान करून परम भक्तीने, भावपूर्वक पितरांना तृप्त करतो, आणि नंतर परिपूर्ण पितृभक्तीने युक्त होऊन श्राद्ध करतो—

Verse 77

दक्षिणां च ततो दद्याद्रजतं रुक्ममेव च । विशेषतः प्रदातव्यं पायसं च सशर्करम्

त्यानंतर दक्षिणा द्यावी—चांदी व सोनंही; आणि विशेषतः साखरेसह पायस (खीर) अर्पण करावा।

Verse 78

नवनीतं घृतं छत्रं कंबलाजिनमेव च । भवतीभिः समं यस्मात्संजातं मम दर्शनम् । आगंतव्यं मया तस्मात्सदा ह्यस्मिञ्जलाशये

लोणी, तूप, छत्र, कांबळे व अजिन—ही अर्पण करण्यास योग्य आहेत। कारण तुमच्यासह येथेच माझे दर्शन झाले, म्हणून मला सदैव याच जलाशयात यावे लागते।

Verse 79

योऽत्र स्नानं प्रकुरुते मयस्य सरसि प्रियाः । गंगास्नानफलं तस्य विष्णुलोकस्तथाऽक्षयः

हे प्रियजनांनो, जो येथे मायेच्या सरोवरात स्नान करतो, त्याला गंगास्नानाचे फळ मिळते; आणि तो अक्षय विष्णुलोक प्राप्त करतो।

Verse 80

मुक्तिं प्रयांति तस्यैव पितरस्त्रिकुलोद्भवाः । पुत्रपौत्रसमायुक्तो धनधान्यसमन्वितः । यावज्जीवं सुखं भुक्त्वा चान्ते हरिपुरं व्रजेत्

त्याच्याच त्रिकुलोत्पन्न पितरांना मोक्ष प्राप्त होतो. तो पुत्र-पौत्रांनी युक्त, धन-धान्याने समृद्ध, आयुष्यभर सुख भोगून शेवटी हरिपुरास (विष्णुलोकास) जातो.