Skanda Purana — Nagara Khanda, Shloka 23

Devanagari script

ब्राह्मणा ऊचुः । अस्माभिस्तेन दोषेण त्यक्तं स्थानं निजं हि तत् । बहुतीर्थसमोपेतं स्वर्गमार्गप्रदर्शकम्

Transliteration

brāhmaṇā ūcuḥ | asmābhistena doṣeṇa tyaktaṃ sthānaṃ nijaṃ hi tat | bahutīrthasamopetaṃ svargamārgapradarśakam

Translation

ब्राह्मण म्हणाले: त्या दोषामुळे आम्ही आमचेच निवासस्थान त्यागले—तेच स्थान अनेक तीर्थांनी युक्त असून स्वर्गमार्ग दाखविणारे आहे.

Word by Word

• ब्राह्मणाः: the brāhmaṇas
• ब्राह्मणाः: Karta (Speaker/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: ब्राह्मण (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गे प्रथमा-विभक्तिः, बहुवचनम्

• ऊचुः: said
• ऊचुः: Kriya (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: वच् (धातु)
• Form: लिट्-लकारः (Perfect), प्रथमपुरुषः (3rd person), बहुवचनम्; परस्मैपदम्

• अस्माभिः: by us
• अस्माभिः: Kartr (Agent/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: अस्मद् (सर्वनाम)
• Form: तृतीया-विभक्तिः, बहुवचनम्

• तेन: by that
• तेन: Visheshana (Qualifier)
• Type: Adjective
• Root: तद् (सर्वनाम)
• Form: पुं/नपुंसकलिङ्गे तृतीया-विभक्तिः, एकवचनम्; विशेषणम्

• दोषेण: by/through the fault
• दोषेण: Hetu (Cause/हेतु)
• Type: Noun
• Root: दोष (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गे तृतीया-विभक्तिः, एकवचनम्

• त्यक्तम्: abandoned; left
• त्यक्तम्: Kriya (Predicate action)
• Type: Verb
• Root: त्यज् (धातु) → त्यक्त (कृदन्त/प्रातिपदिक)
• Form: भूतकृदन्तः (PPP); नपुंसकलिङ्गे प्रथमा/द्वितीया, एकवचनम्; कर्मणि-प्रयोगः (passive/predicative)

• स्थानम्: place
• स्थानम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: स्थान (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्गे द्वितीया-विभक्तिः (2nd/Accusative), एकवचनम्

• निजम्: one's own
• निजम्: Visheshana (Qualifier)
• Type: Adjective
• Root: निज (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्गे द्वितीया-विभक्तिः, एकवचनम्; विशेषणम् (स्थानम् इति)

• हि: indeed
• हि: Sambandha (Discourse particle)
• Type: Indeclinable
• Root: हि (अव्यय)
• Form: निपातः (emphatic particle)

• तत्: that (place)
• तत्: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम)
• Form: नपुंसकलिङ्गे प्रथमा-विभक्तिः, एकवचनम्; निर्देशार्थम्

• बहुतीर्थसमोपेतम्: endowed with many sacred fords
• बहुतीर्थसमोपेतम्: Visheshana (Qualifier)
• Type: Adjective
• Root: बहु + तीर्थ + समुपेत (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्गे द्वितीया-विभक्तिः, एकवचनम्; विशेषणम् (स्थानम् इति)

• स्वर्गमार्गप्रदर्शकम्: showing the path to heaven
• स्वर्गमार्गप्रदर्शकम्: Visheshana (Qualifier)
• Type: Adjective
• Root: स्वर्ग + मार्ग + प्रदर्शक (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्गे द्वितीया-विभक्तिः, एकवचनम्; विशेषणम् (स्थानम् इति)

Speaker

Brāhmaṇas

Tirtha Mahatmya

Type: kshetra

Skanda Dialogue

Listener: Purandara (Indra)

Visual Art Cues

Scene: Brāhmaṇas with minimal belongings depart a beautiful tīrtha-laden homeland; behind them are multiple shrines/ghats; their faces show sorrow mixed with resolve; a distant celestial path motif suggests 'svarga-mārga'.

Characters & Entities

• Brāhmaṇas
• Svarga

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Even a tīrtha-rich sacred place can be left behind when one’s circumstances invite fault; safeguarding dharma is paramount.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

A ‘bahu-tīrtha’ (many-tīrtha) locale is praised, but its proper name is not included in this single verse.

What ritualistic prescription is mentioned?

No explicit ritual is prescribed; the verse emphasizes the tīrtha-character of the place and its heaven-leading merit.