Adhyaya 58

Verse 1

अर्जुन उवाच । गुप्तक्षेत्रमिदं कस्मात्कस्माद्गुप्तं च नारद । यस्य प्रभावः सुमहान्नैव कस्यापि संस्तुतः

अर्जुन म्हणाला—हे नारद! हे ‘गुप्तक्षेत्र’ का म्हणतात? आणि ते का गुप्त राहिले? ज्याचा प्रभाव अत्यंत महान आहे, त्याची तर कोणीही स्तुती केलेली नाही।

Verse 2

नारद उवाच । पुरातनामत्र कथां गुप्तक्षेत्रस्य कारणे । शृणु पांडव शापेन गुप्तमासीदिदं यथा

नारद म्हणाला—या गुप्तक्षेत्राच्या कारणाविषयी येथे एक प्राचीन कथा आहे। हे पांडव! ऐक—शापामुळे हे कसे गुप्त झाले ते।

Verse 3

पुरा निमित्ते कस्मिंश्चित्सर्वतीर्थाधिदैवताः । प्रणामाय ब्रह्मसदो ब्रह्माणं सहिता ययुः

एकदा एका प्रसंगी सर्व तीर्थांचे अधिदेवता एकत्र झाले। ब्रह्मसभेत विराजमान ब्रह्मदेवाला प्रणाम करण्यासाठी ते सर्वजण एकत्र गेले।

Verse 4

पुष्करस्य प्रभासस्य निमिषस्यार्बुदस्य च । कुरुक्षेत्रस्य क्षेत्रस्य धर्मारण्यस्य देवताः

त्यांत पुष्कर, प्रभास, निमिष आणि आर्बुद—तसेच कुरुक्षेत्र व धर्मारण्य क्षेत्राचे अधिदेवताही होते।

Verse 5

वस्त्रापथस्य श्वेतस्य फल्गुतीर्थं स्य चापि याः । केदारस्य तथान्येषां क्षेत्राणां कोटिशोऽपि याः

वस्त्रापथ, श्वेत व फल्गुतीर्थ येथील देवताही आले; तसेच केदार व इतर कोट्यवधी पवित्र क्षेत्रांतील देवताही आले.

Verse 6

सिंधुसागरयोगस्य महीसागरकस्य च । गंगासागरयोगस्य अधिपाः सूकरस्य च

सिंधू–सागर संगम, महीसागरक, गंगा–सागर संगम (गंगासागर) तसेच सूकर-तीर्थ यांचे अधिपती देवही तेथे उपस्थित झाले.

Verse 7

गंगारेवामुखीनां तु नदीनामधिदेवताः । शोणह्रदपुरोगाणां ह्रदानां चाधिदेवताः

गंगा व रेवा आदी नद्यांचे अधिदेव, तसेच शोणह्रद आदी सरोवरांचेही अधिदेव तेथे आले.

Verse 8

ते सर्वे संघशो भूत्वा श्रैष्ठ्य ज्ञानाय चात्मनः । समुपाजग्मुरमला महतीं ब्रह्मणः सभाम्

ते सर्व निर्मळ देवगण संघबद्ध होऊन, आत्मकल्याणासाठी श्रेष्ठत्व व सम्यक् ज्ञान मिळावे म्हणून ब्रह्म्याच्या महान सभेत आले.

Verse 9

तत्र तीर्थानि सर्वाणि समायातानि वीक्ष्य सः । उत्तस्थौ सहितः सर्वैः सभासद्भिः पितामहः

तेथे सर्व तीर्थे एकत्र आलेली पाहून, पितामह ब्रह्मा सर्व सभासदांसह उभे राहिले.

Verse 10

प्रणम्य सर्वतीर्थेभ्यः प्रबद्धकरसंपुटः । तीर्थानि भगवानाह विस्मयोत्फुल्ललोचनः

सर्व तीर्थांना हात जोडून नमस्कार करून, विस्मयाने फुललेल्या नेत्रांनी भगवान् (ब्रह्मा) तीर्थांना संबोधू लागले।

Verse 11

अद्य नः सद्म सकलं युष्माभिरतिपावितम् । वयं च पाविता भूयो युष्माकं दर्शनादपि

आज आमचे संपूर्ण धाम तुमच्यामुळे अत्यंत पावन झाले; आणि तुमचे दर्शन होताच आम्हीही अधिकच पवित्र झालो।

Verse 12

तीर्थानां दर्शनं श्रेयः स्पर्शनं स्नानमेव च । कीर्तनं स्मरणं चापि न स्यात्पुण्यं विना परम्

तीर्थांचे दर्शन, स्पर्श आणि त्यांत स्नान—तसेच त्यांचे कीर्तन व स्मरण—हे सर्व परम पुण्य देणारे आहे।

Verse 13

महापापान्विता रौद्रास्त्वपि ये स्युः सुनिष्ठुराः । तेऽपि तीर्थैः प्रपूयंते किं पुनर्धर्मसंस्थिताः

महापापांनी युक्त, उग्र व अत्यंत क्रूर असे लोकही तीर्थांमुळे शुद्ध होतात; मग धर्मात स्थित असलेल्यांचे काय सांगावे!

Verse 14

एवमुक्त्वा पुलस्त्यं स पुत्रमभ्यादिदेश ह । शीघ्रमर्घं तीर्थहेतोः समानय यथार्चये

पुलस्त्याला असे सांगून त्याने पुत्राला आज्ञा केली—“लवकर तीर्थांसाठी अर्घ्य आण, म्हणजे मी विधिपूर्वक त्यांची अर्चना करीन।”

Verse 15

पुलस्त्य उवाच । असंख्यानीह तीर्थानि दृश्यंते पद्मसंभव । यथा दिशसि मां तात अर्घमेकमुपानये

पुलस्त्य म्हणाला—हे पद्मसम्भव (ब्रह्मदेवा)! येथे असंख्य तीर्थे दिसतात. तात, जशी तू आज्ञा करशील तशी मी एकच अर्घ्य आणून अर्पण करीन.

Verse 16

धर्मप्रवचने श्लोको यत एष प्रगीयते

धर्मप्रवचनांत हाच श्लोक परंपरेने प्रमाणवचन म्हणून गाइला जातो.

Verse 17

भवेयुर्यद्यसंख्याता अर्घयोग्याः समर्चने । ततस्तेषां वरिष्ठाय दातव्योऽर्घः किलैकतः

जर पूजेत अर्घ्ययोग्य असे असंख्य पात्र असतील, तर त्यांतील जो श्रेष्ठ असेल त्यालाच निश्चयाने एकच अर्घ्य द्यावे.

Verse 18

ब्रह्मोवाच । साभिप्रायं साधु वत्स त्वया प्रोक्तमिदं वचः । एवं कुरुष्वैकमर्घमानय त्वं सुशीघ्रतः

ब्रह्मा म्हणाला—वत्सा, तू हे वचन उत्तम अभिप्रायाने योग्यच बोललास. तसेच कर; एक अर्घ्य आण, आणि फार लवकर आण.

Verse 19

नारद उवाच । ततः पुलस्त्यो वेगेन समानिन्येऽर्घमुत्तमम् । तं च ब्रह्मा करे गृह्य तीर्थान्याहेति भारतीम्

नारद म्हणाला—मग पुलस्त्य वेगाने उत्तम अर्घ्य घेऊन आला. ब्रह्माने ते हातात घेऊन आपल्या वाणीने तीर्थांना संबोधिले.

Verse 20

सर्वैर्भवद्भिः संहत्य मुख्यस्त्वेकः प्रकीर्त्यताम् । तस्मै चार्घं प्रयच्छामि नैवं मामनयः स्पृशेत्

तुम्ही सर्वांनी एकत्र येऊन तुमच्यातील एक परममुख्य कोण ते घोषित करा. त्यालाच मी अर्घ्य अर्पण करीन, जेणेकरून या कर्मात मला कोणताही अनय स्पर्श करणार नाही.

Verse 21

तीर्थान्यूचुः । न वयं श्रेष्ठतां विद्मः कथंचन परस्परम् । अस्माद्धेतोश्च संप्राप्ता ज्ञात्वा देहि त्वमेव तत्

तीर्थांनी म्हटले—आम्ही परस्परांतील श्रेष्ठता कशीही जाणत नाही. म्हणूनच आम्ही येथे आलो आहोत; तुम्हीच निर्णय करून ते अर्घ्य द्या.

Verse 22

ब्रह्मोवाच । नाहं वेद्मि श्रेष्ठतां वः कथंचन नमोऽस्तु वः । सर्वे चापारमाहात्म्यं स्वयं मे वक्तुमर्हथ

ब्रह्मा म्हणाले—मी तुमची श्रेष्ठता कशीही जाणत नाही; तुम्हा सर्वांना नमस्कार. तुमच्यापैकी प्रत्येकाचे माहात्म्य अपार आहे; म्हणून तुम्हीच तुमचे अमर्याद महत्त्व मला सांगावे.

Verse 23

यत्र गंगा गया काशी पुष्करं नैमिषं तथा । कुरुक्षेत्रं तथा रेवा महीसागरसंगमः

जिथे गंगा, गया, काशी, पुष्कर आणि नैमिष आहेत; जिथे कुरुक्षेत्र आणि रेवा आहेत—तिथेच मही (पृथ्वी) व सागर यांचा संगमही आहे.

Verse 24

प्रभासाद्यानि शतशो यत्र नस्तत्र का मतिः

जिथे प्रभास इत्यादी शेकडो तीर्थे उपस्थित आहेत, तिथे मग कोणती शंका किंवा प्रतिवाद उरतो?

Verse 25

नारद उवाच । एवमुक्ते पद्मभुवा कोपि नोवाच किंचन । चिरेणेदं ततः प्राह महीसागरसंगमः

नारद म्हणाले—पद्मभू (ब्रह्मा) असे बोलल्यावर कोणीही काहीच बोलले नाही. बराच वेळ गेल्यावर महीसागर-संगम यांनी हे वचन उच्चारले.

Verse 26

ममैनमर्घं त्वं यच्छ चतुरानन शीघ्रतः । यतः कोटिकलायां वा मम कोऽपि न पूर्यते

हे चतुरानन! मला हे अर्घ्य त्वरेने द्या; कारण कोट्यवधी कलांच्या काळातही माझ्यासमान कोणीही आढळत नाही.

Verse 27

यतश्चेन्द्रद्युम्नराज्ञा ताप्यमाना वसुंधरा । सर्वतीर्थद्रवीभूता महीनामाभवन्नदी

कारण राजा इन्द्रद्युम्नाच्या तापाने वसुंधरा दग्ध झाली; ती सर्व तीर्थांच्या साररूपाने द्रवित होऊन ‘मही’ नावाची नदी झाली.

Verse 28

सा च सर्वाणि तीर्थानि संयुक्तानि मया सह । सर्वतीर्थमयस्तस्मादस्मि ख्यातो जगत्त्रये

आणि ती मही माझ्यासह सर्व तीर्थांना एकत्र जोडून धारण करते; म्हणून मी त्रिलोकीत ‘सर्वतीर्थमय’ म्हणून प्रसिद्ध आहे.

Verse 29

गुहेन च महालिंगं कुमारेश्वरमीश्वरम् । संस्थाप्य तीर्थमुख्यत्वं मम दत्तं महात्मना

आणि गुह (स्कंद) यांनी महालिंग—ईश्वर कुमारेश्वर यांची स्थापना केली; स्थापना करून त्या महात्म्याने मला तीर्थांमध्ये मुख्यत्व प्रदान केले.

Verse 30

नारदेनापि मत्तीरे स्थानं संस्थाप्य शोभनम् । सर्वेभ्यः पुण्यक्षेत्रेभ्यो दत्तं श्रैष्ठ्यं पुरा मम

नारदांनीही माझ्या तीरावर एक शोभन पवित्र स्थान स्थापन केले. पूर्वी सर्व पुण्यक्षेत्रांपेक्षा मला श्रेष्ठत्व प्रदान झाले होते.

Verse 31

एवं त्रिभिर्हेतुवरैर्ममेवार्घः प्रदीयताम् । गुणैकदेशेऽपि समं मम तीर्थं न वै परम्

म्हणून या तीन उत्तम कारणांमुळे अर्घ्य केवळ मलाच अर्पण करावे. माझ्या तीर्थाच्या गुणांचा एक अंश तरी कोणत्याही अन्य तीर्थास सम नाही—श्रेष्ठ तर दूरच.

Verse 32

इत्युक्ते वचने पार्थ तीर्थराजेन भारत । सर्वे नोचुः किंचनापि किं ब्रह्मा वक्ष्यतीति यत्

तीर्थराजाने असे बोलताच, हे पार्थ—हे भारत—कोणीही काही बोलले नाही; ‘ब्रह्मा काय म्हणतील?’ असेच सर्वांच्या मनात होते.

Verse 33

ततो ब्रह्मसुतो ज्येष्ठः श्वेतमाल्यानुलेपनः । दक्षिणं बाहुमुद्धत्य धर्मो वचनमब्रवीत्

मग ब्रह्माचा ज्येष्ठ पुत्र धर्म—श्वेत माळा व चंदनादि लेपनाने शोभित—याने उजवा बाहू उंचावून हे वचन उच्चारले.

Verse 34

अहो कष्टमिदं कूक्तं तीर्थराजेन मोहतः । सन्तोऽपि न गुणा वाच्याः स्वयं सद्भिः स्वका यतः

अहो, मोहाने ‘तीर्थराजा’ने उच्चारलेले हे वचन किती क्लेशकारक आहे! कारण गुण असले तरी सज्जन स्वतःचे गुण स्वतः सांगत नाहीत; ते तर स्वकीयच असतात.

Verse 35

स्वीयान्गुणान्स्वयं यो हि सम्पत्सु प्रक्षिपन्परान् । ब्रवीति राजसस्त्वेष ह्यहंकारो जुगुप्सितः

जो समृद्धीत स्वतःचे गुण स्वतःच सांगत इतरांना कमी लेखतो—तो राजस अहंकार, घृणास्पद दर्प आहे.

Verse 36

तस्मादस्मादहंकारात्सत्स्वप्येषु गुणेषु च । अप्रख्यातं ध्वस्तरूपमिदं तीर्थं भविष्यति

म्हणून या अहंकारामुळे—गुण असले तरी—हे तीर्थ अप्रसिद्ध होईल आणि त्याचे पूर्ववैभव नष्ट होईल.

Verse 37

स्तंभतीर्थमिति ख्यातं स्तम्भो गर्वः कृतो यतः । स्तंभस्य हि फलं सद्यो ब्रह्मापि प्राप किं परः

हे ‘स्तंभतीर्थ’ म्हणून ख्यात होईल, कारण तेथे गर्वाला ‘स्तंभ’ केले गेले. दर्पाचे फळ तत्क्षणी मिळते—ब्रह्मालाही ते भोगावे लागले, मग इतरांची काय कथा.

Verse 38

इत्युक्ते धर्मदेवेन हाहेति रव उत्थितः । ततः शीघ्रं समायातो योगीशोऽहं च पांडव

धर्मदेव असे बोलताच ‘हाहा!’ असा आक्रोश उठला. मग शीघ्रच योगीश्वर आले—आणि मीही, हे पांडवा.

Verse 39

गुहस्ततो वचः प्राह धर्मदेवसमागमे । अयुक्तमेतच्छापोऽयं दत्तो यद्धर्म धार्ष्ट्यतः

मग गुहाने धर्मदेवांच्या समोर म्हटले—“हे धर्मा! हा शाप योग्य नाही; तो उतावळेपणाने दिला आहे.”

Verse 40

ब्रवीतु कोऽपि सर्वेषां तीर्थानां तेषु वर्तताम् । यद्यैश्वर्यं नार्हतेसौ महीसागरसंगमः

कोणीही सर्व तीर्थांची महिमा सांगो; जर हा भूमी-समुद्र-संगमच ऐश्वर्य व श्रेष्ठत्वास पात्र नसेल, तर मग कोण पात्र ठरेल?

Verse 41

तिष्ठत्वात्मगुणो यच्च तीर्थराजेन वर्णितः । तत्र को विगुणो नाम मिथ्यावादी यतो गुणः

तीर्थराजाने वर्णिलेला आत्मगुण जसा आहे तसाच स्थिर राहो. तिथे ‘विगुण’ कोण म्हणावा? कारण गुण कधीही मिथ्यावादी ठरत नाही.

Verse 42

अहो न युक्तं पालानां यदि तेऽप्यविमृश्य च । एवमर्थान्करिष्यंति कं यांति शरणं प्रजाः

अहो, पालकांना हे शोभत नाही की अशा विषयांत तेही विचार न करता वागतील. असेच निर्णय करतील तर प्रजा कोणाच्या शरण जाईल?

Verse 43

एवमुक्ते गुहेनाथ धर्मो वचनमब्रवीत् । सत्यमेतद्यदर्होऽयं महीसागरसंगमः

गुहेनाथ असे बोलताच धर्म म्हणाला—हे सत्य आहे; हा भूमी-समुद्र-संगम निःसंशय परम पूज्यत्वास पात्र आहे.

Verse 44

मुख्यत्वं सर्वतीर्थानामर्घं चापि पितामहात् । किंतु नात्मगुणा वाच्याः सतामेतत्सदा व्रतम् । परोक्षेपि स्वप्रशंसा ब्रह्माणमपि चालयेत्

हे स्थान सर्व तीर्थांत मुख्य असून पितामह (ब्रह्मा) कडूनही अर्घ्य-सन्मान प्राप्त झाले आहे; तरीही स्वतःचे गुण स्वतः सांगू नयेत—हे सत्पुरुषांचे नित्य व्रत आहे. परोक्ष आत्मप्रशंसा ब्रह्मालाही विचलित करू शकते.

Verse 45

स्वप्रशंसां प्रकुर्वाणः पराक्षेपसमन्विताम् । किं दिवः पृथिवीं पूर्वं ययातिर्न पपात ह । यानि पूर्वं प्रमाणानि कृतानीशेन धीमता

जो स्वतःची स्तुती करीत आणि परनिंदा मिसळीत बोलतो, तो पूर्वी राजा ययातीप्रमाणे स्वर्गातून पृथ्वीवर पडत नाही काय? म्हणून धीर बुद्धिमान ईश्वराने पूर्वी घालून दिलेली प्रमाण-नियमावलीच प्रामाण्य मानावी।

Verse 46

तानि सम्पालनीयानि तानि कोऽति क्रमेद्बुधः । तव पित्रा समादिश्य यदर्थं स्थापिता वयम्

ती विधी नीट जपून पाळाव्यात—कोणता बुध्दिमान त्यांचा अतिक्रम करील? तुझ्या पित्याच्या आज्ञेने याच हेतूसाठी आम्हाला नेमले आहे।

Verse 47

पालयामास एतच्च त्वं पालयितुमर्हसि । ईश्वराः स्वप्रमाणेन भवंतो यदि कुर्वते

त्यांनी पूर्वी हेही जपले; तूही हे पाळणे योग्य आहेस। जर श्रेष्ठ ईश्वरगण आपल्या प्रमाणानुसार आचरण करतील, तर व्यवस्था स्थिर राहते।

Verse 48

तदस्माभिरिदं युक्तं शासनं दिश्यतां परम् । एवमुक्त्वा स्वीयमुद्रां मोक्तुकामं वृषं तदा

म्हणून आमच्याकडून हे परम व युक्त शासनादेश दिला जावा। असे म्हणून तेव्हा (धर्म) आपली मुद्रा/चिन्ह सोडण्याची इच्छा करून वृषभाकडे वळला।

Verse 49

अहं प्रस्तावमन्वीक्ष्य वाक्यमेतदुदैरयम् । नमो धर्माय महते विश्वधात्रे महात्मने

प्रसंग नीट पाहून मी हे वचन उच्चारले—“महान धर्माला नमस्कार, विश्वधाता त्या महात्म्यास प्रणाम।”

Verse 50

ब्रह्मविष्णुशिवैर्नित्यं पूजितायाघनाशिने । यदि मुद्रां भवान्धर्म परित्यक्ष्यति कर्हिचित्

हे धर्मा! पापनाशक, ब्रह्मा-विष्णु-शिवांनी नित्य पूजिलेल्या! जर तू कधी आपली मुद्रा, धर्मचिन्ह सोडशील तर…

Verse 51

तदस्माकं कुतो भावो मा विश्वं नाशय प्रभो । योगीश्वरं गुहं चापि संमानयितुमर्हसि

मग आमच्यासाठी आशा तरी कुठे उरेल? हे प्रभो, विश्वाचा नाश करू नकोस. योगीश्वर गुहाचाही सन्मान करणे तुला योग्य आहे.

Verse 52

शिववन्माननीयो हि यतः साक्षाच्छिवात्मजः । त्वां च देवो गुहः स्वामी संमानयितुमर्हति

तो शिवासारखाच माननीय आहे, कारण तो साक्षात् शिवपुत्र आहे. आणि देवस्वामी गुहही तुला सन्मान देण्यास योग्य आहे.

Verse 53

युवयोरैक्यभावेन सुखं जीवेदिदं जगत् । त्वया प्रदत्तः शापोऽयं मा प्रत्याख्यातिलक्षणः

तुमच्या दोघांच्या ऐक्यभावाने हे जग सुखाने जिवंत राहो. आणि तू दिलेला हा शाप परत घेण्याचे किंवा नाकारण्याचे लक्षण ठरू नये.

Verse 54

अनुग्रहश्च क्रियतां तीर्थराजस्य मानद

हे मानद! तीर्थराजावरही कृपादृष्टी करा.

Verse 56

एवमुच्चरमाणं मां प्रशस्याहापि पद्मभूः । साध्वेतन्नारदेनोक्तं धर्मैतद्वचनं कुरु । सम्मानय गुहं चापि गुहः स्वामी यतो हि नः । एवमुक्ते ब्रह्मणा च धर्मो वचनमब्रवीत्

अशा प्रकारे मी बोलत असता पद्मभू ब्रह्मदेवांनी माझी प्रशंसा करून म्हटले— “साधु; नारदाने योग्यच सांगितले आहे. हे धर्मा, हे वचन कार्यरूपाने पूर्ण कर आणि गुहाचाही सन्मान कर; कारण गुहच आमचा स्वामी आहे.” असे ब्रह्मदेव बोलताच धर्माने उत्तर दिले।

Verse 57

नमो गुहाय सिद्धाय किंकरायस्य ते वयम् । मदीयां स्कन्द विज्ञप्तिं नाथैनामवधारय

सिद्ध गुहाला नमस्कार। आम्ही तुमचे दास आहोत। हे नाथ स्कंदा, माझी ही विनंती कृपया ध्यानात घ्या।

Verse 58

स्तंभादेतन्महातीर्थमप्रसिद्धं भविष्यति । स्तंभतीर्थमिति ख्यातं सुप्रसिद्धं भविष्यति

या स्तंभावरून हे महातीर्थ आता अप्रसिद्ध राहणार नाही। ‘स्तंभतीर्थ’ या नावाने ते अत्यंत प्रसिद्ध होईल।

Verse 59

स्तम्भतीर्थमिति ख्यातं सर्वतीर्थफलप्रदम् । यश्चात्र स्नानदानानि प्रकरिष्यति मानवः

‘स्तंभतीर्थ’ म्हणून ख्यात हे तीर्थ सर्व तीर्थांचे फळ देणारे आहे. आणि जो मनुष्य येथे स्नान व दान करील—

Verse 60

यथोक्तं च फलं तस्य स्फुटं सर्वं भविष्यति । शनिवारे ह्यमावास्या भवेत्तस्याः फलं च यत्

त्याच्यासाठी जे फळ सांगितले आहे ते सर्व निःसंशय स्पष्टपणे प्रकट होईल. आणि अमावस्या जर शनिवारी आली, तर तिचे जे पुण्यफळ—

Verse 61

महीसागरयात्रायां भवेत्तच्चावधारय । प्रभासदशयात्राभिः सप्तभिः पुष्करस्य च

हे नीट जाणून ठेव—महीसागराची यात्रा केल्याने जे पुण्य मिळते, ते प्रभासाच्या दहा यात्रांच्या आणि पुष्कराच्या सात यात्रांच्या पुण्याइतकेच आहे.

Verse 62

अष्टाभिश्च प्रयागस्य तत्फलं प्रभविष्यति । पंचभिः कुरुक्षेत्रस्य नकुलीशस्य च त्रिभिः

तेच फळ प्रयागाच्या आठ यात्रांइतके, कुरुक्षेत्राच्या पाच यात्रांइतके आणि नकुलीशाच्या तीन दर्शन/यात्रांइतके होते.

Verse 63

अर्बुदस्य च यत्षड्भिस्तत्फलं च भविष्यति । वस्त्रापथस्य तिसृभिर्गंगायाः पंचभिश्च यत्

आणि तेच पुण्य अर्बुदाच्या सहा यात्रांइतके, वस्त्रापथाच्या तीन यात्रांइतके तसेच गंगेच्या पाच स्नान/यात्रांच्या पुण्याइतके होते.

Verse 64

कूपोदर्याश्चतुर्भिश्च तत्फलं प्रभविष्यति । काश्याः षड्भिस्तथा यत्स्याद्गोदावर्याश्च पंचभिः

इथेही तेच आध्यात्मिक फळ मिळते—कूपोदरी येथे चार (स्नान/यात्रा) केल्याने, काशी येथे सहा केल्याने आणि गोदावरी येथे पाच केल्याने जे पुण्य मिळते तेवढेच.

Verse 65

तत्फलं स्तंभतीर्थे वै शनिदर्शे भविष्यति । एवं दत्ते वरे स्कंदस्तदा प्रीतमनाभवत्

तेच फळ निश्चयाने स्तंभतीर्थ येथे, शनिदर्शाच्या पवित्र स्थानी प्राप्त होईल. असा वर दिल्यावर स्कंद अंतःकरणी प्रसन्न झाला.

Verse 66

ब्रह्मापि स्तंभतीर्थाय ददावर्घं समाहितः । ददौ च सर्वतीर्थानां श्रेष्ठत्वममितद्युतिः

ब्रह्म्यानेही समाहितचित्ताने स्तंभतीर्थास अर्घ्य अर्पण केले। त्या अमिततेजस्वीने त्यास सर्व तीर्थांमध्ये श्रेष्ठत्व प्रदान केले॥

Verse 67

तीर्थानि च गुहं नाथं सम्मान्य विससर्ज सः । एवमेतत्पुरा वृत्तं गुप्तक्षेत्रस्य कारणम्

त्याने तीर्थे आणि नाथ गुह (स्कंद) यांचा यथाविधी सन्मान करून मग त्यांना निरोप दिला। असेच प्राचीनकाळी घडले—यामुळेच हे ‘गुप्तक्षेत्र’ म्हणून प्रसिद्ध झाले॥

Verse 68

भूयश्चापि प्रसिद्ध्यर्थं प्रेषिताप्सरसोऽत्र मे । विमोक्षिता ग्राहरूपात्त्वया ताश्च कुरूद्वह

पुन्हा या क्षेत्राच्या अधिक प्रसिद्धीसाठी माझ्या अप्सरा येथे पाठविल्या गेल्या; हे कुरुश्रेष्ठा, तू त्यांना ग्राह (मगर)रूपातून मुक्त केलेस॥

Verse 69

यतो धर्मस्य सर्वस्य नानारूपैः प्रवर्ततः । परित्राणाय भवतः कृष्णस्य च भवो भवे

कारण तुझ्यापासूनच नानारूपांनी सर्व धर्म प्रवर्ततो। तुझ्या आणि कृष्णाच्या रक्षणासाठी शिव जन्मोजन्मी सहाय्यक ठरोत॥

Verse 70

तदिदं वर्णितं तुभ्यं सर्वतीर्थफलं महत् । श्रुत्वैतदादितः पूर्वं पुमान्पापैः प्रमुच्यते

अशा प्रकारे तुला सर्व तीर्थांचे हे महान फळ वर्णिले आहे। जो मनुष्य हे आरंभापासून ऐकतो, तो पापांपासून मुक्त होतो॥

Verse 71

सूत उवाच । श्रुत्वेति विजयो धीमान्प्रशशंस सुविस्मितः । विसृष्टो नारदाद्यैश्च द्वारकां प्रति जग्मिवान्

सूत म्हणाले—हे ऐकून धीरबुद्धी विजय (अर्जुन) अत्यंत विस्मित झाला व त्या वृत्तान्ताची प्रशंसा केली. नंतर नारद आदींनी निरोप दिल्यावर तो द्वारकेकडे प्रस्थानास निघाला।