Adhyaya 55
या अध्यायात गुप्त-क्षेत्राचे माहात्म्य ऐकून जिज्ञासू नारदांना अधिक विस्ताराने विचारतो. नारद प्रथम गौतमेश्वर लिंगाची उत्पत्ती व प्रभाव सांगतात—गौतम ऋषी (अक्षपाद) गोदावरीतीरी अहल्यासंबंधी प्रसंगासह कठोर तप करून योगसिद्धी प्राप्त करतात व लिंगाची प्रतिष्ठापना करतात. महालिंगाचे स्नान, चंदनलेपन, पुष्पार्चन आणि गुग्गुळधूप—ही पूजा पापशुद्धी करणारी व रुद्रलोकादी उत्तम गती देणारी म्हणून वर्णिली आहे। पुढे अर्जुनाच्या योगविषयक प्रश्नावर नारद योगाची व्याख्या ‘चित्तवृत्तिनिरोध’ अशी करून अष्टांगयोग सांगतात—यम (अहिंसा, सत्य, अस्तेय, ब्रह्मचर्य, अपरिग्रह) आणि नियम (शौच, तुष्टी/संतोष, तप, जप/स्वाध्याय, गुरु-भक्ती)। प्राणायामाचे प्रकार, मात्रा, फल व सावधगिरी; प्रत्याहार, धारणा (प्राणाचा अंतर्मुख प्रवाह व स्थैर्य), शिवकेंद्रित ध्यान आणि समाधीतील इंद्रियनिग्रह यांचे वर्णन येते। साधनेतील विघ्ने-उपसर्ग, सात्त्विक आहार, स्वप्न व देहचिन्हांवरून मृत्युलक्षणांची ओळख, तसेच सिद्धींचे विस्तृत वर्गीकरण—अखेर अणिमा इत्यादी अष्ट महा-सिद्धी—हीही दिली आहेत। सिद्धींमध्ये आसक्ती टाळण्याचा इशारा देऊन मोक्ष हा परमात्म्यात आत्मतादात्म्यरूप आहे असे प्रतिपादन केले आहे; आणि विशेषतः आश्विन महिन्यात कृष्ण चतुर्दशीला अहल्या-सरोवरात स्नान करून लिंगपूजा केल्यास शुद्धी व ‘अक्षय’ अवस्था प्राप्त होते, असे फलश्रुतीत सांगितले आहे।
Shlokas
Verse 1
सूत उवाच । इति बाभ्रव्यवचनमाकर्ण्य कुरुनन्दनः । प्राणमन्नारदं भक्त्या विस्मितः पुलकान्वितः
सूत म्हणाले—बाभ्रव्याची ही वचने ऐकून कुरुनंदनाने भक्तीने नारदांना प्रणाम केला. तो विस्मित झाला आणि अंगावर रोमांच उभे राहिले.
Verse 2
प्रशस्य च चिरं कालं पुनर्नारदमब्रवीत्
आणि बराच काळ स्तुती करून तो पुन्हा नारदांना म्हणाला.
Verse 3
गुप्तक्षेत्रस्य माहात्म्यं शृण्वानस्त्वन्मुखान्मुने । तृप्तिं नैवाधिगच्छामि भूयस्तद्वक्तुमर्हसि
हे मुने! तुमच्या मुखातून गुप्तक्षेत्राचे माहात्म्य ऐकूनही मला तृप्ती होत नाही; म्हणून कृपा करून ते पुन्हा अधिक विस्ताराने सांगावे.
Verse 4
नारद उवाच । महालिंगस्य वक्ष्यामि महिमानं कुरूद्वह । गौतमेश्वर लिंगस्य सावधानः शृणुष्व तत्
नारद म्हणाले—हे कुरुवंशातील श्रेष्ठा! मी महालिंगाची, विशेषतः गौतमेश्वर-लिंगाची महिमा सांगतो. ती सावधपणे ऐक.
Verse 5
अक्षपादो महायोगी गौतमाख्योऽभवन्मुनिः । गोदावरीसमानेता अहल्यायाः पतिः प्रभुः
अक्षपाद नावाचा एक महायोगी गौतम नावाने प्रसिद्ध असा मुनि झाला। तो अहल्येचा पती, प्रतापी प्रभु, आणि गोदावरीला प्रकट करणारा होता.
Verse 6
गुप्त क्षेत्रस्य माहात्म्यं स च ज्ञात्वा महोत्तमम् । योगसंसाधनं कुर्वन्नत्र तेपे तपो महत्
गुप्तक्षेत्राचे परम उत्कृष्ट माहात्म्य जाणून, त्यांनी योगसाधना केली आणि येथेच महान तप केले.
Verse 7
योगसिद्धिं ततः प्राप्य गौतमेन महात्मना । अत्र संस्थापितं लिंगं गौतमेश्वरसंज्ञया
त्यानंतर महात्मा गौतमाने योगसिद्धी प्राप्त करून, याच ठिकाणी ‘गौतमेश्वर’ या नावाने लिंगाची स्थापना केली.
Verse 8
संस्नाप्यैतन्महालिंगं चन्दनेन विलिप्य च । संपूज्य पुष्पैर्विविधैर्गुग्गुलं दाहयेत्पुरः । सर्वपापविनिर्मुक्तो रुद्रलोके महीयते
या महालिंगाला स्नान घालून, चंदनाचा लेप करून, विविध पुष्पांनी पूजन करून, समोर गुग्गुळाचा धूप जाळावा. तो सर्व पापांपासून मुक्त होऊन रुद्रलोकी मान पावतो.
Verse 9
अर्जुन उवाच । योगस्वरूपमिच्छामि श्रोतुं नारद तत्त्वतः । योगं सर्वे प्रशंसंति यतः सर्वोत्तमोत्तमम्
अर्जुन म्हणाला—हे नारद! योगाचे स्वरूप तत्त्वतः ऐकण्याची माझी इच्छा आहे; कारण सर्वजण योगाची प्रशंसा करतात, तो सर्वोत्तमांतीलही सर्वोत्तम आहे।
Verse 10
नारद उवाच । समासात्तव वक्ष्यामि योगतत्त्वं कुरूद्वह । श्रवणादपि नैर्मल्यं यस्य स्यात्सेवनात्किमु
नारद म्हणाला—हे कुरुवीर! मी तुला संक्षेपाने योगतत्त्व सांगतो. ज्याचे केवळ श्रवणही निर्मळता देईल, त्याच्या साधना-सेवनाचे तर काय वर्णन करावे!
Verse 11
चित्तवृत्तिनिरोधाख्यं योगतत्त्वं प्रकीर्त्यते । तदष्टांगप्रकारेण साधयंतीह योगिनः
योगतत्त्व ‘चित्तवृत्तींचा निरोध’ असे सांगितले जाते; आणि योगी येथे अष्टांग पद्धतीने त्याची साधना करतात।
Verse 12
यमश्च नियमश्चैव प्राणायामस्तृतीयकः । प्रत्याहारो धारणा च ध्येयं ध्यानं च सप्तमम्
यम आणि नियम हे प्रथम; प्राणायाम तिसरा. त्यानंतर प्रत्याहार व धारणा; ध्येय आणि ध्यान हे सातवे म्हटले आहे।
Verse 13
समाधिरिति चाष्टांगो योगः संपरिकीर्तितः । प्रत्येकं लक्षणं तेषामष्टानां शृणु पांडव
आणि समाधी हा योगाचा आठवा अंग म्हणून सांगितला आहे. हे पांडव! या आठही अंगांची वेगवेगळी लक्षणे ऐक।
Verse 14
अनुक्रमान्नरो येषां साधनाद्योगमश्नुते । अहिंसा सत्यमस्तेयं ब्रह्मचर्यापरिग्रहौ
या साधनांचे अनुक्रमे आचरण केल्याने मनुष्य योग प्राप्त करतो. ती साधने—अहिंसा, सत्य, अस्तेय, ब्रह्मचर्य आणि अपरिग्रह।
Verse 15
एते पंच यमाः प्रोक्ताः शृण्वेषामपि लक्षणम् । आत्मवत्सर्वभूतेषु यो हिताय प्रवर्तते
हे पाच यम सांगितले आहेत; आता त्यांची लक्षणेही ऐका. जो सर्व भूतांमध्ये आत्मवत् भाव ठेवून त्यांच्या हितासाठी प्रवृत्त होतो—
Verse 16
अहिंसैषा समाख्याता वेदसंविहिता च या । दृष्टं श्रुतं चानुमितं स्वानुभूतं यथार्थतः
हीच अहिंसा म्हणून सांगितली आहे आणि ती वेदांनीही विधिपूर्वक सांगितली आहे—जे पाहिले, ऐकले, अनुमानिले व स्वतः अनुभवलें, ते यथार्थ रीतीने (सांगणे)।
Verse 17
कथनं सत्यमित्युक्तं परपीडाविवर्जितम् । अनादानं परस्वानामापद्यपि कथंचन
परपीडा न करता यथार्थ बोलणे हे ‘सत्य’ म्हटले आहे. आणि ‘अस्तेय’ म्हणजे आपत्ती आली तरी कधीही परधन न घेणे.
Verse 18
मनसा कर्मणा वाचा तदस्तेयं प्रकीर्तितम् । अमैथुनं यतीनां च मनोवाक्कायकर्मभिः
मन, कर्म आणि वाणीने परधन न घेणे हे ‘अस्तेय’ म्हणून कीर्तिले आहे. तसेच यतींसाठी ‘अमैथुन’ (ब्रह्मचर्य) मन-वचन-कायाने पाळावे.
Verse 19
ऋतौ स्वदारगमनं गेहिनां ब्रह्मचर्यता । यतीनां सर्वसंन्यासो मनोवाक्कायकर्मणा
गृहस्थांसाठी ऋतुकाळी स्वतःच्या धर्मपत्नीसमागमासही ब्रह्मचर्य मानले आहे; परंतु यतींसाठी मन, वाणी व देहकर्माने सर्वथा संन्यासच धारण करावा।
Verse 20
गृहस्थानां च मनसा स्मृत एषोऽपरिग्रहः । एते यमास्तव प्रोक्ताः पंचैव नियमाञ्छृणु
गृहस्थांसाठी ‘अपरिग्रह’ हा मनातील अनासक्ती म्हणून स्मरणात आहे. हे यम तुला सांगितले; आता पाच नियम ऐक।
Verse 21
शौचं तुष्टिस्तपश्चैव जपो भक्तिर्गुरोस्तथा । एतेषामपि पंचानां पृथक्संशृणु लक्षणम्
शौच, तुष्टी, तप, जप आणि गुरुभक्ती—हे पाच नियम आहेत; यांची वेगवेगळी लक्षणे क्रमाने ऐक।
Verse 22
बाह्यमाभ्यतरं चैव द्विविधं शौचमुच्यते । बाह्यं तु मृज्जलैः प्रोक्तमांतरं शुद्धमानसम्
शौच दोन प्रकारचे सांगितले आहे—बाह्य आणि आभ्यंतर. बाह्य शौच मृत्तिका व जलाने शुद्धी; आभ्यंतर शौच म्हणजे मनाची निर्मळता।
Verse 23
न्यायेनागतया वृत्त्या भिक्षया वार्तयापि च । संतोषो यस्य सततं सा तुष्टिरिति चोच्यते
न्यायाने मिळालेल्या उपजीविकेने—भिक्षेने असो वा धर्मोचित व्यवसायाने—जो सदैव संतुष्ट असतो, त्यालाच ‘तुष्टी’ म्हणतात।
Verse 24
चांद्रायणादीनि पुनस्तपांसि विहितानि च । आहारलाघवपरः कुर्यात्तत्तप उच्यते
चांद्रायण इत्यादी तपे शास्त्राने विधिपूर्वक सांगितली आहेत. जो आहार लघु ठेवून साधना करतो, तेच तप म्हणतात.
Verse 25
स्वाध्यायस्तु जपः प्रोक्तः प्रणवाभ्यसनादिकः । शिवे ज्ञाने गुरौ भक्तिर्गुरुभक्तिरिति स्मृता
स्वाध्याय म्हणजेच जप असे सांगितले आहे—प्रणव (ॐ) याचा अभ्यास इत्यादी. शिव, ज्ञान आणि गुरु यांच्यावरील भक्तीला ‘गुरुभक्ती’ असे स्मृतित म्हटले आहे.
Verse 26
एवं संसाध्य नियमान्संयमांश्च विचक्षणः । प्राणायामाय संदध्यान्नान्यथा योगसाधकः
अशा रीतीने नियम व संयम नीट साधून विवेकी साधकाने प्राणायामात मन लावावे; योगसाधनेस दुसरा मार्ग नाही.
Verse 27
यतोऽशुचिशरीरस्य वायुकोपो महान्भवेत् । वायुकोपात्कुष्ठता च जडत्वादीनुपाश्नुते
कारण अशुद्ध शरीरात वायूचा मोठा प्रकोप होतो. वायूविकारामुळे कुष्ठ, जडत्व इत्यादी अनेक व्याधी होतात.
Verse 28
तस्माद्विचक्षणः शुद्धं कृत्वा देहं यतेत्परम् । प्राणायामस्य वक्ष्यामि लक्षणं शृणु पांडव
म्हणून विवेकी पुरुषाने देह शुद्ध करून परम प्रयत्न करावा. आता मी प्राणायामाची लक्षणे सांगतो—ऐक, हे पांडव.
Verse 29
प्राणापाननिरोधश्च प्राणायामः प्रकीर्तितः । लघुमध्योत्तरीयाख्यः स च धीरैस्त्रिधोदितः
प्राण व अपान यांचा निरोध हाच प्राणायाम म्हणून सांगितला आहे. धीर साधक त्यास त्रिविध म्हणतात—लघु, मध्यम आणि उत्तम।
Verse 30
लघुर्द्वादशमात्रस्तु मात्रा निमिष उन्मिषः । द्विगुणो मध्यमश्चोक्तस्त्रिगुणश्चोत्तमः स्मृतः
लघु प्राणायाम बारा मात्रांचा असतो; मात्रा म्हणजे निमिष-उन्मिष (पापणी लवणे व उघडणे). मध्यम त्याचा दुप्पट आणि उत्तम तिप्पट मानला आहे।
Verse 31
प्रथमेन जयेत्स्वेदं मध्यमेन तु वेपथुम् । विषादं च तृतीयेन जयेद्दोषाननुक्रमात्
प्रथमाने घाम जिंकावा, मध्यमाने कंप; आणि तृतीयाने विषाद—अशा रीतीने क्रमाने दोषांवर विजय मिळतो।
Verse 32
पद्माख्यमासनं कृत्वा रेचकं पूरकं तथा । कुंभकं च सुखासीनः प्राणायामं त्रिधाऽभ्यसेत्
पद्मासन करून सुखासीन होऊन प्राणायामाचा त्रिविध अभ्यास करावा—रेचक (श्वास सोडणे), पूरक (श्वास घेणे) आणि कुम्भक (धारण).
Verse 33
प्राणानामुपसंरोधात्प्राणायाम इति स्मृतः । यथा पर्वतधातूनां ध्मातानां दह्यते मलः
प्राणांचा निकट निरोध केल्यामुळे यास प्राणायाम म्हणतात. जसे पर्वतधातू भट्टीत धामून फुंकल्यावर त्यातील मल जळून जातो.
Verse 34
तथेंद्रियवृतो दोषः प्राणायामेन दह्यते । गोशतं कापिलं दत्त्वा यत्फलं तत्फलं भवेत्
तसेच इंद्रियांमुळे वेढलेला दोष प्राणायामाने दग्ध होतो। शंभर कपिला गायी दान दिल्याने जे फळ मिळते, तेच फळ याने प्राप्त होते।
Verse 35
प्राणायामेन योगज्ञस्तस्मात्प्राणं सदा यमेत् । प्राणायामेन सिद्ध्यन्ति दिव्याः शान्त्यादयः क्रमात्
प्राणायामाने योगज्ञता प्राप्त होते; म्हणून प्राणाचा नेहमी संयम करावा. प्राणायामाने शांती इत्यादी दिव्य सिद्धी क्रमाने सिद्ध होतात.
Verse 36
शांतिः प्रशान्तिर्दीप्तिश्च प्रसादश्च यथाक्रमम् स । हजागंतुकामानां पापानां च प्रवर्तताम्
शांती, प्रशांती, दीप्ती आणि प्रसाद हे यथाक्रम उत्पन्न होतात; आणि त्यामुळे विद्यमान व नव्याने उद्भवणाऱ्या पापांचा प्रवाह थांबतो.
Verse 37
वासनाशांतिरित्याख्यः प्रथमो जायते गुणः । लोभमोहात्मकान्दोषान्निराकृत्यैव कृत्स्नशः
लोभ-मोह रूपी दोष पूर्णपणे दूर केल्यावर ‘वासनाशांती’ नावाचा पहिला गुण उत्पन्न होतो.
Verse 38
तपसां च यदा प्राप्तिः सा शांतिरिति चोच्यते । सर्वेन्द्रियप्रसादश्च बुद्धेर्वै मरुतामपि
तपश्चर्येची सिद्धी जेव्हा प्राप्त होते, तिलाही ‘शांती’ असे म्हणतात. तेव्हा सर्व इंद्रियांना प्रसाद आणि बुद्धीलाही निर्मळ शांतता—प्राणवायूंच्या संयमाने—प्राप्त होते.
Verse 39
प्रसाद इति स प्रोक्तः प्राप्यमेवं चतुष्टयम् । एवंफलं सदा योगी प्राणायामं समभ्यसेत्
यालाच ‘प्रसाद’—निर्मळ कृपा—असे म्हटले आहे. अशा रीतीने चतुर्विध प्राप्ती होते; म्हणून हे फळ जाणून योगीने सदैव प्राणायामाचा अभ्यास करावा.
Verse 40
मृदुत्वं सेव्यमानास्तु सिंहशार्दूलकुंजराः । यथा यान्ति तथा प्राणो वश्यो भवति साधितः
जशी सेवा व प्रशिक्षणाने सिंह, वाघ व हत्तीही मृदू होतात, तशीच साधनेने प्राण वश होतो.
Verse 41
प्राणायामस्त्वयं प्रोक्तः प्रत्याहारं ततः शृणु । विषयेषु प्रवृत्तस्य चेतसो विनिवर्तनम्
प्राणायाम सांगितला; आता प्रत्याहार ऐक. विषयांकडे धावणाऱ्या चित्ताला परत फिरवून अंतर्मुख करणे हेच प्रत्याहार होय.
Verse 42
प्रत्याहारं विनिर्दिष्टतस्य संयमनं हि यत् । प्रत्याहारस्त्वयं प्रोक्तो धारणालक्षणं शृणु
जो संयम सांगितला आहे तोच प्रत्याहार. प्रत्याहार कथन झाला; आता धारणेचे लक्षण ऐक.
Verse 43
यथा तोयार्थिनस्तोयं पत्रनालादिभिः शनैः । आपिबेयुस्तथा वायुं योगी नयति साधितम्
जसे पाण्याचे इच्छुक लोक पानाच्या नळीने इत्यादीने हळूहळू पाणी पितात, तसेच योगी विधी साधून वायू (प्राण) हळुवारपणे नेऊन अंतरी ग्रहण करतो.
Verse 44
प्राग्नाभ्यां हृदये वायुरथ तालौ भ्रुवोंऽतरे । चतुर्दले षड्दशे च द्वादशे षोडशद्विके
प्रथम योगी नाभीप्रदेशातून प्राणवायू हृदयात स्थिर करतो; नंतर तो तालूवर व भ्रूमध्यात नेतो—चार दल, सोळा दल, बारा दल आणि दोनदा सोळा दल असलेल्या कमल-केन्द्रांत।
Verse 45
आकुंचनेनैव मूर्द्धमुन्नीय पवनं शनैः । मूर्धनि ब्रह्मरंध्रे तं प्राणं संधारयेत्कृती
फक्त आकुंचनानेच पवनाला हळूहळू मस्तकापर्यंत उचलून, कृतज्ञ साधकाने तो प्राण शिरोभागातील ब्रह्मरंध्रात धारण करावा।
Verse 46
प्राणायामा दश द्वौ च धारणैषा प्रकीर्त्यते । दशैता धारणाः स्थाप्य प्राप्नोत्यक्षरसाम्यताम्
ही धारणा बारा प्राणायामांनी युक्त अशी सांगितली आहे. या दहा धारणांना स्थापन केल्यावर साधक अक्षर (अविनाशी) तत्त्वाशी साम्य प्राप्त करतो।
Verse 47
धारणास्थस्य यद्ध्येयं तस्य त्वं शृणु लक्षणम् । ध्येयं बहुविधं पार्थ यस्यांतो नोपलभ्यते
धारणेत स्थित साधकाचे जे ध्येय, त्याचे लक्षण माझ्याकडून ऐक. हे पार्थ, ध्येय अनेक प्रकारचे आहे आणि त्याचा अंत पूर्णपणे कळत नाही।
Verse 48
केचिच्छिवं हरिं केचित्केचित्सूर्यं विधिं परे । केचिद्देवीं महद्भूतामुत ध्यायन्ति केचन
काही शिवाचे ध्यान करतात, काही हरिचे; काही सूर्याचे, तर काही विधाता ब्रह्म्याचे. काही महाभूता देवी-शक्तीचे चिंतन करतात—अशा रीतीने लोक वेगवेगळ्या प्रकारे उपासना करतात।
Verse 49
तत्र यो यच्च ध्यायेत स च तत्र प्रलीयते । तस्मात्सदा शिवं देवं पंचवक्त्रं हरं स्मरेत्
मनुष्य जे जे ध्यान करतो, त्यातच तो लीन होतो. म्हणून सदैव पंचवक्त्र हर-शिव देवाचे स्मरण करावे.
Verse 50
पद्मासनस्थं तं गौरं बीजपूरकरं स्थितम् । दशहस्तं सुप्रसन्नवदनं ध्यानमास्थितम्
त्यांना पद्मासनस्थ, गौरवर्ण, हातात बीजपूर (लिंबू) धारण केलेले—दशहस्त, अत्यंत प्रसन्न मुखवाले, गाढ ध्यानात स्थित—असे ध्यान करावे.
Verse 51
ध्येयमेतत्तव प्रोक्तं तस्माद्ध्यानं समाचरेत् । ध्यानस्य लक्षणं चैतन्निमेषार्धमपि स्फुटम्
हे ध्येय तुला सांगितले आहे; म्हणून ध्यानाचा अभ्यास कर. हेच ध्यानाचे स्पष्ट लक्षण आहे—पापणी लवण्याच्या अर्धक्षणातही.
Verse 52
न पृथग्जायते ध्येयाद्धारणां यः समास्थितः । एवमेतां दुरारोहां भूमिमास्थाय योगवित्
जो धारणेत दृढ स्थित आहे, त्याला ध्येयापासून वेगळेपणा उत्पन्न होत नाही. अशा रीतीने या दुर्गम भूमीवर आरूढ होऊन योगवेत्ता…
Verse 53
न किंचिच्चिंतयेत्पश्चात्समाधिरिति कीर्त्यते । समाधेर्लक्षणं सम्यग्ब्रुवतो मे निशामय
नंतर जेव्हा तो काहीच विचार करत नाही, त्याला समाधी म्हणतात. मी योग्य रीतीने सांगतो—समाधीचे लक्षण ऐक.
Verse 54
शब्दस्पर्शरसैर्हीनं गंधरूपविवर्जितम् । परं पुरुषं संप्राप्तः समाधिस्थः प्रकीर्तितः
जो शब्द, स्पर्श व रस यांपासून रहित आणि गंध व रूप यांपासूनही मुक्त होऊन परम पुरुषास प्राप्त होतो, तोच समाधिस्थ म्हणून कीर्तित होतो.
Verse 55
तां तु प्राप्य नरो विघ्नैर्नाभिभूयेत कर्हिचित् । समाधिस्थश्च दुःखेन गुरुणापि न चाल्यते
ती अवस्था प्राप्त झाल्यावर मनुष्य कधीही विघ्नांनी पराभूत होत नाही. समाधिस्थ तो जड दुःखानेही ढळत नाही.
Verse 56
शंखाद्याः शतशस्तस्य वाद्यन्ते यदि कर्णयोः । भेर्यश्च यदि हन्यंते शब्दं बाह्यं न विंदति
त्याच्या कानांजवळ शेकडो शंखादी वाद्ये वाजली आणि भेर्याही वाजवल्या तरी तो बाह्य शब्द जाणत नाही.
Verse 57
कशाप्रहाराभिहतो वह्निदग्धतनुस्तथा । शीताढ्येव स्थितो घोरे स्पर्शं बाह्यं न विन्दति
तो चाबकाच्या फटक्यांनी मारला गेला, अग्नीने देह दग्ध झाला, किंवा भयंकर थंडीत उभा राहिला तरी तो बाह्य स्पर्श जाणत नाही.
Verse 58
रूपे गंधे रसे बाह्ये तादृशस्य तु का कथा । दृष्ट्वा य आत्मनात्मानं समाधिं लभते पुनः
तो बाह्य स्पर्शानेही अप्रभावित असेल तर बाह्य रूप, गंध व रस यांची काय कथा! जो आत्म्याने आत्म्याला पाहून पुन्हा समाधी प्राप्त करतो.
Verse 59
तृष्णा वाथ बुभुक्षा वा बाधेते तं न कर्हिचित्
तृष्णा वा भूक—यांपैकी काहीही त्याला कधीही बाधत नाही।
Verse 60
न स्वर्गे न च पाताले मानुष्ये क्व च तत्सुखम् । समाधिं निश्चलं प्राप्य यत्सुखं विंदते नरः
ते सुख स्वर्गात नाही, पाताळात नाही, मनुष्यलोकीही कुठे नाही; निश्चल समाधी प्राप्त झाल्यावर जो आनंद नराला मिळतो तोच।
Verse 61
एवमारूढयोगस्य तस्यापि कुरुनदन । पंचोपसर्गाः कटुकाः प्रवर्तंते यथा शृणु
हे कुरुनंदना! अशा रीतीने योगमार्गावर आरूढ झालेल्यालाही पाच कटु उपसर्ग (विघ्ने) उद्भवतात; ते कसे होतात ते ऐक।
Verse 62
प्रातिभः श्रावणो दैवो भ्रमावर्तोऽथ भीषणः । प्रतिभा सर्वशास्त्राणां प्रातिभोऽयं च सात्त्विकः
ही (पाच) विघ्ने—प्रातिभ, श्रावण, दैव, भ्रमावर्त आणि भीषण। ‘प्रातिभ’ ही सात्त्विक शक्ती—सर्व शास्त्रांविषयीची सूक्ष्म अंतःप्रज्ञा।
Verse 63
तेन यो मदमादद्याद्योगी शीघ्रं च चेतसः । योजनानां सहस्रेभ्यः श्रवणं श्रावणस्तु सः
त्या प्रातिभामुळे जो योगी लवकरच मद (अहंकार) धारण करतो, त्याचे चित्त विचलित होते. आणि सहस्र योजन दूरूनही ऐकू येणे—यालाच ‘श्रावण’ (विघ्न) म्हणतात।
Verse 64
द्वितीयः सात्विकश्चायमस्मान्मत्तो विनश्यति । अष्टौ पश्यति योनीश्च देवानां दैव इत्यसौ
हा दुसराही सात्त्विक आहे; पण तो मदरूप (अहंकार) झाला की नष्ट होतो. जो देवांच्या आठ योन्या पाहतो, तोच ‘दैव’ (विघ्न) म्हणून ओळखला जातो.
Verse 65
अयं च सात्त्विको दोषो मदादस्माद्विनश्यति । आवर्त इव तोयस्य जनावर्ते यदाकुलः
हाही सात्त्विक दोष आहे; यापासून उठणाऱ्या मदाने (अहंकाराने) तो नष्ट होतो. जसा पाण्यातील भोवरा प्रवाहांच्या गर्दीतल्या आवर्तात व्याकुळ होतो.
Verse 66
आवर्ताख्यस्त्वयं दोषो राजसः स महाभयः । भ्राम्यते यन्निरालम्बं मनो दोषैश्च योगिनः
‘आवर्त’ नावाचा हा दोष राजस आहे आणि तो महाभयकारक आहे. या दोषांमुळे योगीचे मन आधाराविना फिरू लागते व भटकते.
Verse 67
समस्ताधारविभ्रंशाद्भ्रमाख्यस्तामसो गुणः । एतैर्नाशितयोगाश्च सकला देवयोनयः
सर्व आधारांचा भंग झाला की ‘भ्रम’ नावाचा तामस गुण उत्पन्न होतो. या तामस क्षोभांनी देवयोनित जन्मलेल्यांचाही योग पूर्णतः नष्ट होतो.
Verse 68
उपसर्गैर्महाघोरैरावर्त्यंते पुनः पुनः । प्रावृत्य कंबलं शुक्लं योगी तस्मान्मनोमयम्
अतिघोर उपसर्गांनी मन पुन्हा पुन्हा आवर्तित होते. म्हणून योगीने शुभ्र कंबळ पांघरून, मनोमय नियम—अंतर्मुख ध्यान—याचा आश्रय घ्यावा.
Verse 69
चिंतयेत्परमं ब्रह्म कृत्वा तत्प्रवणं मनः । आहाराः सात्त्विकाश्चैव संसेव्याः सिद्धिमिच्छता
परब्रह्माचे निरंतर चिंतन करावे आणि मन पूर्णपणे त्याच्याकडे झुकवावे। सिद्धी इच्छिणाऱ्याने केवळ सात्त्विक आहारच सेवन करावा।
Verse 70
राजसैस्तामसैश्चैव योगी सिद्धयेन्न कर्हिचित् । श्रद्दधानेषु दांतेषु श्रोत्रियेषु महात्मसु
राजस व तामस उपायांनी योगी कधीही सिद्धी प्राप्त करत नाही. श्रद्धावान, इंद्रियनिग्रही, वेदपारंगत व महात्म्यांच्या सान्निध्यात राहावे।
Verse 71
स्वधर्मादनपेतेषु भिक्षा याच्या च योगिना । भैक्षं यवान्नं तक्रं वा पयो यावकमेव वा
योग्याने भिक्षा फक्त स्वधर्मापासून न ढळलेल्या लोकांकडूनच मागावी. भिक्षेत यवाचे अन्न, किंवा ताक, किंवा दूध, अथवा केवळ यावक (पातळ खीर) असावे।
Verse 72
फलमूलं विपक्वं वा कणपिण्याकसक्तवः । श्रुता इत्येत आहारा योगिनां सिद्धिकारकाः
पिकलेली फळे व कंदमुळे, किंवा धान्यकण, कोंडा व सत्तू—हे आहार परंपरेने सांगितलेले, योग्यांना सिद्धी देणारे आहेत।
Verse 73
मृत्युकालं विदित्वा च निमित्तैर्योगसाधकः । योगं युञ्जीत कालस्य वंचनार्थं समाहितः
निमित्तांवरून मृत्यूचा काळ जाणून योगसाधकाने मन एकाग्र करून, काळ (मृत्यू)ला वंचित करण्यासाठी योगाचा निरंतर अभ्यास करावा।
Verse 74
निमित्तानि च वक्ष्यामि मृत्युं यो वेत्ति योगवित् । रक्तकृष्णांबरधरा गायंतीह सती च यम्
आता मी ती निमित्ते सांगतो, ज्यांद्वारे योगविद् मृत्यू ओळखतो—उदा. स्वप्नात लाल व काळे वस्त्र परिधान केलेली सती स्त्री येथे गाताना दिसणे।
Verse 75
दक्षिणाशां नयेन्नारी स्वप्ने सोऽपि न जीवति । नग्नं क्षपणकं स्वप्ने हसमानं प्रदृश्य च
स्वप्नात एखादी स्त्री जर मनुष्याला दक्षिण दिशेकडे नेते, तर तोही जिवंत राहत नाही. तसेच स्वप्नात नग्न क्षपणक संन्यासी हसताना दिसणे हेही (मृत्यूचे) लक्षण आहे।
Verse 76
एनं च वीक्ष्य वल्गन्तं तं विद्यान्मृत्युमागतम् । ऋक्षवानरयुग्यस्थो गायन्यो दक्षिणां दिशम्
तो हसत उड्या मारत असल्याचे पाहून मृत्यू आला आहे असे जाणावे. तसेच अस्वल व वानरांच्या जोडीवर आरूढ होऊन गात गात दक्षिण दिशेकडे जाणे हेही अपशकुन आहे।
Verse 77
याति मज्जेदधौ पंके गोमये वा न जीवति । केशांगारैस्तथा भस्मभुजंगैर्निजलां नदीम्
स्वप्नात मनुष्य दही, चिखल किंवा शेणात जाऊन बुडाला, तर तो जिवंत राहत नाही. तसेच ज्याचे पाणी पाणी नसून केस, निखारे व भस्माचे साप यांनी भरलेली नदी दिसणे हेही मृत्यूचे लक्षण आहे।
Verse 78
एषामन्यतमैः पूर्णां दृष्ट्वा स्वप्ने न जीवति । करालैर्विकटै रूक्षैः पुरुषैरुद्यतायुधैः
स्वप्नात यांपैकी कोणत्याही चिन्हांनी भरलेली जागा दिसली—भयानक, विकट, रूक्ष आणि उचललेली शस्त्रे धारण करणारे पुरुष—तर मनुष्य जिवंत राहत नाही।
Verse 79
पाषाणैस्ताडितः स्वप्ने सद्यो मृत्युं भजेन्नरः । सूर्योदये यस्य शिवा क्रोशंती याति सम्मुखम्
स्वप्नात दगडांनी मारले असता मनुष्य तत्काळ मृत्यू पावतो. तसेच सूर्योदयाच्या वेळी कोल्ही ओरडत समोर आल्यास ते मृत्यूचे लक्षण आहे.
Verse 80
विपरीतं परीतं वा स सद्यो मृत्युमृच्छति । दीपाधिगंधं नो वेत्ति वमत्यग्निं तथा निशि
ज्याला वस्तू उलट्या किंवा विपरीत दिसतात, त्याला लवकरच मृत्यू येतो. ज्याला दिव्याचा गंध येत नाही आणि जो रात्री अग्नी ओकतो, त्याचे मरण जवळ आले आहे.
Verse 81
नात्मानं परनेत्रस्थं वीक्षते न स जीवति । शक्रायुधं चार्धरात्रे दिवा वा ग्रहणं तथा
ज्याला दुसऱ्याच्या डोळ्यात स्वतःचे प्रतिबिंब दिसत नाही, तो जगत नाही. मध्यरात्री इंद्रधनुष्य किंवा दिवसा ग्रहण दिसणे हे मृत्यूचे लक्षण आहे.
Verse 82
दृष्ट्वा मन्येत स क्षीणमात्मजीवितमाप्तवान् । नासिका वक्रतामेति कर्णयोर्न्नमनोन्नती
हे पाहून समजावे की आपले आयुष्य क्षीण झाले आहे. जेव्हा नाक वाकडे होते आणि कान खाली-वर किंवा लोंबकळतात, तेव्हा ते मृत्यूचे लक्षण आहे.
Verse 83
नेत्रं च वामं स्रवति यस्य तस्यायुरुद्गतम् । आरक्ततामेति मुखं जिह्वा चाप्यसिता यदा
ज्याचा डावा डोळा पाझरतो, त्याचे आयुष्य संपले आहे असे समजावे. जेव्हा चेहरा लाल होतो आणि जीभ काळी पडते, तेव्हा मृत्यू जवळ आला आहे.
Verse 84
तदा प्राज्ञो विजानीयादासन्नं मृत्युमात्मनः । उष्ट्ररासभयानेन स्वप्ने यो याति दक्षिणाम्
तेव्हा ज्ञानी पुरुषाने आपल्या मृत्यूचा काळ जवळ आला आहे असे जाणावे. जो स्वप्नात उंट किंवा गाढवावर बसून दक्षिण दिशेकडे जातो, ते मरणसूचक लक्षण होय.
Verse 85
दिशं कर्णौ पिधायापि निर्घोषं शृणुयान्न च । न स जीवेत्तथा स्वप्ने पति तस्य पिधीयते
कान झाकूनही जर त्याला कोणताही आवाज ऐकू येत नसेल, तर तो जिवंत राहत नाही. तसेच स्वप्नात ज्याचा पती/स्वामी बंद पडतो किंवा आड होतो, तेही मरणनिमित्त आहे.
Verse 86
द्वारं न चोत्तिष्ठति च शुभ्रा दृष्टिश्च लोहिता । स्वप्नेऽग्निं प्रविशेद्यश्च न च निष्क्रमते पुनः
जर दार नीट उभे/उघडे दिसत नाही आणि दृष्टी आधी फिकी मग लाल होते, तर ते अशुभ. आणि जो स्वप्नात अग्नीत प्रवेश करून पुन्हा बाहेर येत नाही, तो जिवंत राहत नाही.
Verse 87
जलप्रवेशादपि वा तदंतं तस्य जीवितम् । यश्चाभिहन्यते दुष्टैर्भूतै रात्रावथो दिवा
पाण्यात प्रवेश केल्याने असो वा अन्य कोणत्याही प्रकारे, त्याचे जीवन समाप्त होते. आणि ज्याला दुष्ट भुते-प्रेत रात्री किंवा दिवसा आघात करतात, तोही तसाच नष्ट होतो.
Verse 88
प्रकृतैर्विकृतैर्वापि तस्यासन्नौ यमांतकौ । देवतानां गुरूणां च पित्रोर्ज्ञानविदां तथा
स्वाभाविक किंवा विकृत अशा निमित्तांनी त्याच्यासाठी यम व अंतक हे दोन मृत्युदाते जवळ येतात. तसेच देवता, गुरु, माता-पिता आणि ज्ञानविद यांच्या बाबतीतही प्रतिकूल अपशकुन दिसू लागतात.
Verse 89
निन्दामवज्ञां कुरुते भक्तो भूत्वा न जीवति । एवं दृष्ट्वा निमित्तानि विपरीतानि योगवित्
जो भक्त होऊनही निंदा व अवज्ञा करतो, तो दीर्घकाळ जगत नाही. अशी विपरीत निमित्ते पाहून योगविद् सावधपणे वागावा.
Verse 90
धारणां सम्यगास्थाय समाधावचलो भवेत् । यदि नेच्छति ते मृत्युं ततो नासौ प्रपद्यते
धारणा नीट स्थिर करून समाधीत अचल व्हावे. तेव्हा जर मृत्यु तुला ‘इच्छित’ नसेल, तर तो तुला गाठत नाही.
Verse 91
विमुक्तिमथवा वांछेद्विसृजेद्ब्रह्ममूर्धनि । संति देहे विमुक्ते च उपसर्गाश्च ये पुनः
मोक्षाची इच्छा करणाऱ्याने ब्रह्ममूर्ध्नी (शिरोभागी) प्राण-चेतना विसर्जित करावी. तरीही देह असताना आणि मुक्तीच्या क्षणीही जे उपसर्ग/विघ्न येतात, ते असतातच.
Verse 92
योगिनं समुपायांति शृणु तानपि पांडव । ऐशान्ये राक्षसपुरे यक्षो गन्धर्व एव च
ते योगीच्या जवळ येऊन पोहोचतात—त्यांचाही वृत्तांत ऐक, हे पांडव. ईशान कोनातील राक्षसपुरात यक्ष आणि गंधर्वही (तेथे) असतात.
Verse 93
ऐन्द्रे सौम्ये प्रजापत्ये ब्राह्मे चाष्टसु सिद्धयः । भवंति चाष्टौ शृणु ताः पार्थिवी या च तैजसी
ऐन्द्र, सौम्य, प्राजापत्य आणि ब्राह्म (लोक/दिशा) येथे सिद्धी अष्टक रूपाने प्रकट होतात. त्या आठ प्रकारच्या होतात—ऐक—पार्थिवी आणि तैजसी (भेद)ही.
Verse 94
वायवी व्योमात्मिका चैव मानसाहम्भवा मतिः । प्रत्येकमष्टधा भिन्ना द्विगुणा द्विगुणा क्रमात
तसेच वायवी, व्योमात्मिका आणि मन व अहंकारातून उत्पन्न अशा सिद्धीही असतात. त्या प्रत्येकी आठ प्रकारांनी विभागल्या असून क्रमाने द्विगुण-द्विगुण वाढत जातात.
Verse 95
पूर्वे चाष्टौ चतुःषष्टिरन्ते शृणुष्व तद्यथा । स्थूलता ह्रस्वता बाल्यं वार्धक्यं योवनं तथा
प्रारंभी आठ आणि शेवटी चौसष्ट—ते जसे आहेत तसे ऐक: स्थूलता, ह्रस्वता, बाल्य, वार्धक्य तसेच योवन इत्यादी.
Verse 96
नानाजाति स्वरूपं च चतुर्भिर्देहधारणम् । पार्थिवांशं विना नित्यमष्टौ पार्थिवसिद्धयः
नानाविध जातींचे रूप धारण करणे आणि चार (तत्त्वां)द्वारे देह धारण करणे—तरीही ‘पार्थिव अंशा’विना नेहमी आठ विशेष पार्थिव सिद्धी असतात.
Verse 97
विजिते पृथिवीतत्त्वे यदैशान्ये भवन्ति च । भूमाविव जले वासो नातुरोऽर्णवमापिबेत्
जेव्हा पृथिवी-तत्त्व जिंकले जाते आणि ईशानसदृश ऐश्वर्य-भाव प्राप्त होतो, तेव्हा पाण्यात वास करणेही भूमीवरच्या वासासारखे सहज होते; समुद्रही अशा साधकाला बुडवू वा पीडा देऊ शकत नाही.
Verse 98
सर्वत्र जलप्राप्तिश्च अपि शुष्कं द्रवं फलम् । त्रिभिर्देहस्य धरणं नदीर्वा स्थापयेत्करे
सर्वत्र जलप्राप्ती होते; कोरडे फळही द्रव देऊ लागते. या तीन (शक्तीं)नी देह धारण होतो, आणि हाताने नद्यांनाही रोखून स्थिर करता येते.
Verse 99
अव्रणत्वं शरीरस्य कांतिश्चाथाष्टकं स्मृतम् । अष्टौ पूर्वा इमाश्चाष्टौ राक्षसानां पुरे स्मृताः
शरीरास व्रण न होणे आणि तेजस्वी कांती—हे अष्टक म्हणून स्मरणात आहे. पूर्वीची ती आठ व ही आठ—राक्षसांच्या पुरीतील सिद्धी मानल्या आहेत.
Verse 100
देहादग्निविनिर्माणं तत्तापभयवर्जनम् । शक्तिदत्वं च लोकानां जलमध्येग्निज्वालनम्
स्वदेहातून अग्नीची निर्मिती करणे आणि त्या तापाचा भय व वेदना न होणे. लोकांना शक्तिदान करणे आणि जलामध्येही अग्नी प्रज्वलित करणे.
Verse 101
अग्निग्रहश्च हस्तेन स्मृतिमात्रेण पावनम् । भस्मीभूतस्य निर्माणं द्वाभ्यां देहस्य धारणम्
हाताने अग्नी धरणे आणि केवळ स्मरणमात्राने पावनता प्राप्त होणे. भस्म झालेल्याचे पुनर्निर्माण करणे आणि दोन (सिद्धींनी) देह धारण करणे.
Verse 102
पूर्वाः षोडश चाप्यष्टौ तेजसो यक्षसद्मनि । मनोगतित्वं भूतानामन्तर्निवेशनं तथा
पूर्वीच्या सोळा आणि या आठ—यक्षांच्या सद्मात तेजस-लोकातील सिद्धी म्हणून सांगितल्या आहेत. तेथे भूतांचे मनोगतीने गमन आणि अंतःप्रवेशही आहे.
Verse 103
पर्वतादिमहाभारवहनं लीलयैव च । लघुत्वं गौरवत्वं च पाणिभ्यां वायुवारणम्
पर्वतादि महाभार वाहणेही केवळ लीला होते. इच्छेनुसार लघुत्व व गौरवत्व धारण होते, आणि हातांनी वायूलाही आवरता येते.
Verse 104
अंगुल्यग्रनिपातेन भूमेः सर्वत्र कम्पनम् । एकेन देहनिष्पत्तिर्गांधर्वे वांति सिद्धयः
बोटाच्या अग्रभागाच्या केवळ स्पर्शाने पृथ्वी सर्वत्र कंपित होते. एका शक्तीनेच इच्छेनुसार देह-निर्मिती होते—गंधर्वलोकी अशा सिद्धी सांगितल्या आहेत.
Verse 105
चतुर्विंशतिः पूर्वाश्चाप्यष्टावेताश्च सिद्धयः । गन्धर्वलोके द्वात्रिंशदत ऊर्ध्वं निशामय
पूर्वी सांगितलेल्या चोवीस सिद्धी आणि या आठ—अशा गंधर्वलोकी बत्तीस सिद्धी आहेत. आता यापुढील (ऊर्ध्व) गोष्ट ऐक.
Verse 106
छायाविहीननिष्पत्तिरिंद्रियाणामदर्शनम् । आकाशगमनं नित्यमिंद्रियादिशमः स्वयम्
छाया न पडता देह प्रकट होणे, तसेच इंद्रियांचे अदृश्य होणे. नित्य आकाशमार्गे गमन, आणि स्वतःच इंद्रियादींचा शम व वशीकरण प्राप्त होणे.
Verse 107
दूरे च शब्दग्रहणं सर्वशब्दावगाहनम् । तन्मात्रलिंगग्रहणं सर्वप्राणिनिदर्शनम्
दूरवरूनही शब्द ग्रहण करणे, आणि सर्व प्रकारच्या शब्दांचे अवगाहन. तन्मात्रांचे सूक्ष्म लक्षण जाणणे, तसेच सर्व प्राण्यांचे दर्शन—या योगसिद्धी आहेत.
Verse 108
अष्टौ वातात्मिकाश्चैन्द्रे द्वात्रिंशदपि पूर्वकाः । यथाकामोपलब्धिश्च यथाकामविनिर्गमः
इंद्रलोकी वायुस्वरूप अशा आठ सिद्धी सांगितल्या आहेत, आणि पूर्वीच्या बत्तीसही. तेथे इच्छेनुसार प्राप्ती, तसेच इच्छेनुसार निर्गमन (प्रक्षेपण) होते.
Verse 109
सर्वत्राभिभवश्चैव सर्वगुह्यनिदर्शनम् । संसारदर्शनं चापि मानस्योऽष्टौ च सिद्धयः
सर्वत्र विजयाची क्षमता, सर्व गुप्त रहस्यांचे दर्शन, तसेच संसारगतीचे प्रत्यक्ष दर्शन—या देखील मनातून उत्पन्न झालेल्या आठ ‘मानसी’ सिद्धी आहेत.
Verse 110
चत्वारिंशच्च पूर्वाश्च सोमलोके स्मृतास्त्विमाः । छेदनं तापनं बन्धः संसारपरिवर्तनम्
सोमलोकी या पूर्वोक्तांसह चाळीस म्हणून स्मरणात आहेत—छेदन (विघ्न छेदणे), तापन (दाह/पीडा करणे), बंध (बांधणे) आणि पराच्या संसारस्थितीचा परिवर्तन.
Verse 111
सर्वभूत प्रसादत्वं मृत्युकालजयस्तथा । अहंकारोद्भवश्चाष्टौ प्राजापत्ये च पूर्विकाः
सर्व भूतांची प्रसन्नता मिळविणे, तसेच नियत मृत्युकाळावर विजय; आणि अहंकारातून उद्भवलेल्या आणखी आठ—ही सर्व, पूर्वोक्तांसह, प्राजापत्य लोकी सांगितली आहेत.
Verse 112
आकारेण जगत्सष्टिस्तथानुग्रह एव च । प्रलयस्याधिकारं च लोकचित्रप्रवर्तनम्
केवळ आकार/संकल्पाने जगत्सृष्टी, तसेच अनुग्रह देणे; प्रलयावरही अधिकार, आणि लोकांमध्ये विचित्र दिव्य दृश्यांचे प्रवर्तन—(या शक्ती गणिल्या आहेत).
Verse 113
असादृश्यमिदं व्यक्तं निर्वाणं च पृथक्पृथक् । शुभेतरस्य कर्तृत्वमष्टौ बुद्धिभवास्त्वमी
हे प्रकट अतुल्य वैशिष्ट्य, तसेच निर्वाणाचा पृथक्-पृथक् प्रकारे अनुभव; आणि शुभ-अशुभ दोन्हींवर कर्तृत्व—या बुद्धीतून उत्पन्न झालेल्या आठ सिद्धी म्हणतात.
Verse 114
षट्पंचाशत्तथा पूर्वाश्चतुःषष्टिरिमे गुणाः । ब्राह्मये पदे प्रवर्तंते गुह्यमेतत्तवेरितम्
छप्पन्न तसेच पूर्वोक्त गुण—हे चौसष्ट गुण ब्राह्म्य पदात प्रवर्ततात। हे तुझ्या द्वारा सांगितलेले गूढ उपदेश आहे।
Verse 115
जीवतो देहभेदे वा सिद्ध्यश्चैतास्तु योगिनाम् । संगो नैव विधातव्यो भयात्पतनसंभवात्
जिवंत असताना किंवा देहभेद झाल्यावरही या सिद्धी योगिनांना प्राप्त होतात. पण त्यांत आसक्ती कधी करू नये; आसक्तीमुळे पतन संभवते.
Verse 116
एतान्गुणान्निराकृत्य युञ्जतो योगिनस्तदा । सिद्धयोऽष्टौ प्रवर्तंते योगसंसिद्धिकारकाः
हे (कनिष्ठ) गुण बाजूला सारून योगी जेव्हा साधना करतो, तेव्हा योगसंसिद्धी घडविणाऱ्या आठ सिद्धी प्रकट होतात.
Verse 117
अणिमा लघिमा चैव महिमा प्राप्तिरेव च । प्राकाम्यं च तथेशित्वं वशित्वं च तथापरे
अणिमा, लघिमा, महिमा आणि प्राप्ती; तसेच प्राकाम्य, ईशित्व व वशित्व—आणि इतरही सिद्धी सांगितल्या आहेत.
Verse 118
यत्र कामावसायित्वं माहेश्वरपदस्थिताः । सूक्ष्मात्सूक्ष्मत्वमणिमा शीघ्रत्वाल्लघिमा स्मृता
माहेश्वर पदात स्थित जनांस कामावसायित्व—म्हणजे संकल्पाची पूर्ण सिद्धी—असते. सूक्ष्माहूनही सूक्ष्म होणे अणिमा, आणि शीघ्रतेमुळे लघिमा मानली आहे.
Verse 119
महिमा शेषपूज्यत्वात्प्राप्तिर्नाप्राप्यमस्य यत् । प्राकाम्यमस्य व्यापित्वादीशित्वं चेश्वरो यतः
महिमा असे म्हणतात, कारण तो सर्वांनी पूज्य आहे; प्राप्ति अशी की ज्यात काहीही अप्राप्य उरत नाही. प्राकाम्य सर्वव्यापीला; आणि ईशित्व त्याचेच, कारण तोच खरा ईश्वर आहे.
Verse 120
वशित्वाद्वशिता नाम सप्तमी सिद्धिरुत्तमा । यत्रेच्छा तत्र च स्थानं तत्र कामावसायिता
वशित्वामुळे ‘वशिता’ नावाची सातवी व श्रेष्ठ सिद्धी उत्पन्न होते. जिथे इच्छा, तिथेच स्थान; आणि तिथेच कामनेची पूर्ण सिद्धता होते.
Verse 121
ऐश्वरं पदमाप्तस्य भवंत्येताश्च सिद्धयः । ततो न जायते नैव वर्धते न विनश्यति
जो ऐश्वर्यपद प्राप्त करतो, त्याच्यात या सिद्धी प्रकट होतात. त्यानंतर तो न जन्मतो, न वाढतो, न नष्ट होतो.
Verse 122
एष मुक्त इति प्रोक्तो य एवं मुक्तिमाप्नुयात् । यथा जलं जलेनैक्यं निक्षिप्तमुपगच्छति
जो अशा प्रकारे मुक्ती प्राप्त करतो, तोच ‘मुक्त’ असे म्हटले आहे. जसे पाणी पाण्यात टाकल्यावर त्याच्याशी एकरूप होते.
Verse 123
तथैवं सात्म्यमभ्येति योगिनामात्मा परात्मना । एवं ज्ञात्वा फलं योगी सदा योगं समभ्यसेत्
तसेच योग्यांचा आत्मा परात्म्याशी पूर्ण सात्म्य व एकरूपता प्राप्त करतो. हे फळ जाणून योगीने सदैव योगाचा अभ्यास करावा.
Verse 124
अत्रोपमां व्याहरंति योगार्थं योगिनोऽ मलाः । शशांकरश्मिसंयोगादर्ककांतो हुताशनम्
येथे योगार्थ उलगडण्यासाठी निर्मळ योगी एक उपमा सांगतात—चंद्रकिरणांच्या संयोगाने अर्ककांत मणी अग्नी प्रज्वलित करतो।
Verse 125
समुत्सृजति नैकः सन्नुपमा सास्ति योगिनः । कपिंजलाखुनकुला वसंति स्वामिव द्गृहे
एकच उपमा मांडली जात नाही; योगिनासाठी अनेक उपमा आहेत—जसे तीतर, उंदीर व मुंगूस स्वामीच्या घरातच आपले घर समजून राहतात।
Verse 126
ध्वस्ते यांत्यन्यतो दुःखं न तेषां सोपमा यतेः । मृद्देहकल्पदेहोऽपि मुखाग्रेण कनीयसा
ते नष्ट झाले की दुःखाने दुसरीकडे जातात—ही यतीची (योग्याची) उपमा नाही. देह मातीसारखा असो वा कल्पदेहासारखा, तरीही परम अग्र (उच्च अनुभूती)पुढे तो कनिष्ठच आहे।
Verse 127
करोति मृद्भागचयमुपदेशः स योगिनः । पशुपक्षिमनुष्याद्यैः पत्रपुष्पफलान्वितम्
योगीच्या उपदेशाने मातीच्या भागांचा ढिग रचला जातो; तो पान-फूल-फळांनी युक्त होऊन पशु-पक्षी-मनुष्य आदींसाठी नैवेद्यरूप अर्पण ठरतो।
Verse 128
वृक्षं विलुप्यमानं च लब्ध्वा सिध्यंति योगिनः । रुरुगात्रविषाणाग्रमालक्ष्य तिलकाकृतिम्
सोलले जात असलेले झाड मिळवून योगी सिद्धी प्राप्त करतात; आणि हरिणाच्या शिंगाच्या टोकाकडे पाहून तिलकासारखी आकृती असलेले चिन्ह ओळखतात।
Verse 129
सह तेन विवर्धेत योगी सिद्धिमुपाश्नुते । द्रव्यं पूर्णमुपादाय पात्रमारोहते भुवः
त्या साधनचिन्हासह वाढत जाऊन योगी सिद्धी प्राप्त करतो. द्रव्याने परिपूर्ण पात्र उचलून तो भूमीवरून वर उठतो, जणू लौकिक मर्यादा ओलांडतो.
Verse 130
तुंगमार्गं विलोक्यैवं विज्ञातं कि न योगिनाम् । तद्गेहं यत्र वसति तद्भोज्यं येन जीवति
असा उंच मार्ग पाहिल्यावर योगिनांना काय अज्ञात राहील? तो कुठे राहतो ते घर, आणि ज्याने तो जगतो ते अन्नही ते जाणतात.
Verse 131
येन निष्पाद्यते चार्थः स्वयं स्याद्योगसिद्धये । तथा ज्ञानमुपासीत योगी यत्कार्यसाधकम्
ज्याने हेतू प्रत्यक्ष सिद्ध होतो आणि योगसिद्धी आपोआप प्रकट होते—असे कार्यसाधक ज्ञान योगीने उपासावे.
Verse 132
ज्ञानानां बहुता येयं योगविघ्नकरी हि सा । इदं ज्ञेयमिदं ज्ञेयमिति यस्तृषितश्चरेत्
ज्ञानांची ही अती बहुलता योगाला विघ्न करणारी आहे. ‘हे जाणावे, ते जाणावे’ असे म्हणत तृषित होऊन जो फिरतो, तो अडथळ्यात पडतो.
Verse 133
अपि कल्पसहस्रायुर्नैव ज्ञेयमवाप्नुयात् । त्यक्तसंगो जितक्रोधो लब्धाहारो जितेंद्रियः
हजार कल्पे आयुष्य लाभले तरी केवळ साठवणीने ‘ज्ञेय’ मिळत नाही. म्हणून संगत्याग करावा, क्रोध जिंकावा, जेवढे मिळेल तेवढाच आहार घ्यावा, आणि इंद्रिये जिंकावीत.
Verse 134
पिधाय बुद्ध्या द्वाराणि मनो ध्याने निवेशयेत् । आहारं सात्त्विकं सेवेन्न तं येन विचेतनः
विवेकाने इंद्रियांची दारे बंद करून मन ध्यानात स्थिर करावे। सात्त्विक आहारच सेवन करावा; ज्याने चित्त जड व अचेत होते असा आहार कधीही घेऊ नये।
Verse 135
स्यादयं तं च भुंजानो रौरवस्य प्रियातिथिः । वाग्दण्डः कर्मदण्डश्च मनोदंडश्च ते त्रयः
असा तामस आहार करणारा रौरव नरकाचा प्रिय अतिथी होतो. वाग्दंड, कर्मदंड आणि मनोदंड—हे तिन्ही संयमाचे दंड आहेत.
Verse 136
यस्यैते नियता दंडाः स त्रिदंडी यतिः स्मृतः । अनुरागं जनो याति परोक्षे गुणकीर्तनम्
ज्याचे हे दंड दृढपणे नियत असतात तो त्रिदंडी यती म्हणून स्मरणात आहे. लोक त्याच्यावर अनुराग करतात आणि तो नसतानाही त्याचे गुणगान करतात.
Verse 137
न बिभ्यति च सत्त्वानि सिद्धेर्लक्षणमुच्यते
सिद्धीचे हे लक्षण सांगितले आहे की सजीव त्याला पाहून भयभीत होत नाहीत.
Verse 138
अलौल्यमारोग्यमनिष्ठुरत्वं गंधः शुभो मूत्रपुरीषयोश्च । कांतिः प्रसादः स्वरसौम्यता च योगप्रवृत्तेः प्रथमं हि चिह्नम्
अस्थिरतेचा अभाव, आरोग्य, कोमलता, मूत्र-पुरीषालाही शुभ गंध, कांति, वाणीतील प्रसन्नता व स्वरातील माधुर्य—ही योगप्रवृत्तीची पहिली चिन्हे आहेत.
Verse 139
समाहितो ब्रह्मपरोऽप्रमादी शुचिस्तथैकांतरतिर्जितेन्द्रियः । समाप्नुयाद्योगमिमं महामना विमुक्तिमाप्नोति ततश्च योगतः
जो मन समाहित करून ब्रह्मपरायण, सदैव सावध, शुद्ध, एकांतप्रिय व जितेंद्रिय असतो—तो महामना हा योग प्राप्त करतो; आणि त्या योगामुळेच तो मोक्षही प्राप्त करतो।
Verse 140
कुलं पवित्रं जननी कृतार्था वसुन्धरा भाग्यवती च तेन । अवाह्यमार्गे सुखसिन्धुमग्नं लग्नं परे ब्रह्मणि यस्य चेतः
ज्याचे चित्त आनंदसागरात निमग्न होऊन, सर्व लौकिक मार्गांपलीकडील परम ब्रह्मात दृढपणे लागलेले असते—त्याच्यामुळे कुल पवित्र होते, जननी कृतार्थ होते आणि ही वसुंधराही भाग्यवती ठरते।
Verse 141
विशुद्धबुद्धिः समलोष्टकांचनः समस्तभूतेषु वसन्समो हि यः । स्थानं परं शाश्वतमव्ययं च यतिर्हि गत्वा न पुनः प्रजायते
ज्याची बुद्धी विशुद्ध आहे, जो मातीचा ढेकूळ आणि सोनं समान मानतो, आणि जो सर्व भूतांमध्ये समभावाने वास करतो—तो यती परम, शाश्वत, अव्यय पदाला जाऊन पुन्हा जन्म घेत नाही।
Verse 142
इदं मया योगरहस्यमुक्तमेवंविधं गौतमः प्राप योगम् । तेनैतच्च स्थापितं पार्थ लिंगं संदर्शनादर्चनात्कल्मषघ्नम्
हे योगरहस्य मी यथार्थ सांगितले. याच प्रकारे गौतमाने योग प्राप्त केला; म्हणून, हे पार्थ, त्याने हे लिंग स्थापित केले—जे केवळ दर्शनाने व अर्चनेनेही कल्मष नष्ट करते।
Verse 143
यश्चाश्विने कृष्णचतुर्दशीदिने रात्रौ समभ्यर्चति लिंगमेतन् । स्नात्वा अहल्यासरसि प्रधाने श्रद्धाय सर्वं प्रविधाय भक्तितः
आणि जो कोणी आश्विन महिन्यातील कृष्णपक्ष चतुर्दशीच्या रात्री या लिंगाची सम्यक् पूजा करतो—प्रधान अहल्या-सरोवरात स्नान करून, श्रद्धा व भक्तीने सर्व विधी पार पाडून—
Verse 144
महोपकारेण विमुक्तपापः स याति यत्रास्ति स गौतमो मुनिः
या महान उपकाराने पापमुक्त होऊन तो तेथे जातो, जिथे मुनि गौतम विराजमान आहेत।
Verse 145
इदं मया पार्थ तव प्रणीतं गुप्तस्य क्षेत्रस्य समासयोगात् । माहात्म्यमेतत्सकलं शृणोति यः स स्याद्विशुद्धः किमु वच्मि भूयः
हे पार्थ, गुप्त क्षेत्राचे हे संक्षिप्त वर्णन मी तुला सांगितले आहे। जो हे संपूर्ण माहात्म्य ऐकतो तो शुद्ध होतो—आणखी काय सांगू?
Verse 146
य इदं शृणुयाद्भक्त्या गौतमाख्यानमुत्तमम् । पुत्रपौत्रप्रियं प्राप्य स याति पदमव्ययम्
जो भक्तीने गौतमाचे हे उत्तम आख्यान ऐकतो, तो पुत्र-पौत्रांचे प्रिय फल मिळवून अव्यय पदाला पोहोचतो।