Adhyaya 43

Verse 1

श्रीनारद उवाच । ततोऽहं पार्थ भूयोऽपि जनानुग्रहकाम्यया । प्रत्यक्षदेवं मार्तंडमत्रानेतुमियेष ह

श्री नारद म्हणाले—त्यानंतर, हे पार्थ, लोकांच्या कल्याणाची इच्छा धरून मी पुन्हा प्रत्यक्ष देव मार्तंड (सूर्य) याला येथे आणण्याचा संकल्प केला।

Verse 2

सर्वेषां प्राणिनां यस्मादुडुपो भगवान्रविः । इहामुत्र च कौंतेय विश्वद्धारी रविर्मतः

कारण भगवान रवि सर्व प्राण्यांसाठी उद्धार-नौकेसारखा आहे, हे कौंतेय; म्हणून इहलोक व परलोक—दोन्ही ठिकाणी—रविलाच विश्वधारक मानतात।

Verse 3

ये स्मरंति रविं भक्त्या कीर्तयंति च ये नराः । पूजयंति च ये नित्यं कृतार्थास्ते न संशयः

जे लोक भक्तीने रविचे स्मरण करतात, त्याची कीर्ती करतात आणि नित्य पूजा करतात—ते कृतार्थ आहेत; यात संशय नाही।

Verse 4

सूर्यभक्तिपरा ये च नित्यं तद्गतमानसाः । ये स्मरंति सदा सूर्यं न ते दुःखस्य भाजिनः

जे सूर्यदेवांचे भक्त आहेत, ज्यांचे मन सदैव त्यांच्यातच तल्लीन असते आणि जे निरंतर सूर्यस्मरण करतात—ते दुःखाचे भागीदार होत नाहीत।

Verse 5

भवनानि मनोज्ञानि विविधाभरणाः स्त्रियः । धनं चादृष्टपर्यंतं सूर्यपूजाविधेः फलम्

मनास आनंद देणारी घरे, विविध अलंकारांनी भूषित स्त्रिया, आणि अदृष्ट (भावी) भाग्यापर्यंत विस्तारलेले धन—हे सूर्यपूजा-विधीचे फळ सांगितले आहे।

Verse 6

दुर्लभा भक्तिः सूर्ये वा दुर्लभं तस्य चार्चनम् । दानं च दुर्लभं तस्मै ततो होमश्च दुर्लभः

सूर्यदेवांवरील भक्ती दुर्लभ आहे, त्यांचे अर्चनही दुर्लभ आहे; त्यांच्या निमित्त दान करणेही दुर्लभ, आणि त्याहूनही अधिक दुर्लभ त्यांच्या हेतु होम करणे आहे।

Verse 7

नमस्कारादिसंयुक्तं रविरित्यक्षरद्वयम् । जिह्वाग्रे वर्तते यस्य सफलं तस्य जीवितम्

ज्याच्या जिभेच्या अग्रभागी नमस्कारादिसह ‘रवि’ हे द्व्यक्षर सदैव वास करते, त्याचे जीवन सफल होते।

Verse 8

इत्यहं हृदि संचिंत्य माहात्म्यं रविजं महत् । पूर्णं वर्षशतं पार्थ रविं भक्त्या ह्यतोषयम्

अशा रीतीने, हे पार्थ, रविजन्य हे महान माहात्म्य हृदयात धारण करून, मी पूर्ण शंभर वर्षे भक्तीने भगवान् रविला संतुष्ट केले।

Verse 9

जपेन सुविशुद्धेन च्छन्दसां वायुभोजनः । ततः खाद्द्वितीयां मूर्तिं कृत्वा योगबलाद्विभुः

छंदांचे अतिशय शुद्ध जप करून, वायूलाच आहार मानून, मग योगबलाने त्या विभूने दुसरी मूर्ती घडविली आणि आकाशात स्थित राहिला।

Verse 10

तेजसा दुर्दृशो भास्वान्प्रत्यक्षः समजायत

मग आपल्या प्रखर तेजामुळे पाहणे कठीण असा भास्वान् (सूर्यदेव) प्रत्यक्ष प्रकट झाला।

Verse 11

तमहं प्रांजलिर्भूत्वा नमस्कृत्य रविं प्रभुम् । सामभिर्विविधैर्देवं पर्यतोषयमीश्वरम्

त्याला पाहून मी हात जोडून उभा राहिलो; प्रभु रविला नमस्कार करून, विविध सामगानांनी त्या देव-ईश्वरास संतुष्ट केले।

Verse 12

तुष्टो मामाह वरदो देवर्षे सुचिरं त्वया । तपसाराधितोऽस्मीति वरं वृणु यथेप्सितम्

प्रसन्न होऊन वरद प्रभू मला म्हणाला—“हे देवर्षे! तू दीर्घकाळ तपाने माझी आराधना केलीस; मी संतुष्ट आहे—जसा वर इच्छितोस तसा माग।”

Verse 13

इत्युक्तोऽहं लोकनाथं प्रांजलिः प्रास्तुवं वचः । यदि तुष्टो भवान्मह्यं यदि देयो वरो मम

हे ऐकून मी हात जोडून लोकनाथाची स्तुती केली आणि म्हणालो—“जर आपण माझ्यावर प्रसन्न असाल, जर मला वर देणे योग्य असेल…”

Verse 14

ततस्ते कामरूपे या कला नाथ प्रवर्तते । राजवर्धनराज्ञा याऽराधिता च जनैः पुरा

म्हणून, हे नाथा! कामरूपात जी तुझी कला प्रवर्तते—जिची पूर्वी राजवर्धनराजा व जनांनी भक्तिभावाने आराधना केली—तीच येथे नित्य प्रतिष्ठित राहो।

Verse 15

तया च कलया भानो सदात्र स्थातुमर्हसि । ततस्तथेति देवेन प्रोक्ते तुष्टेन भारत

हे भानो! त्या कलासहित तू येथे सदैव वास करावा. मग, हे भारत, तुष्ट देवाने म्हटले—“तथास्तु।”

Verse 16

अस्थापयमहं सूर्यं भट्टादित्याभिधानकम् । भट्टेनस्थापितं यस्मान्मया तस्माद्रविर्जगौ

मी सूर्याला ‘भट्टादित्य’ या नावाने प्रतिष्ठित केले. तो रवी माझ्या—भट्टाच्या—हस्ते स्थापिला गेल्यामुळे तो त्या नावानेच प्रसिद्ध झाला।

Verse 17

ततः संपूज्य तं पुष्पैः कृतावेशमहं रविम् । भक्त्युद्रेकाप्लुतांगोऽथ स्तुतिमेतामथाचरम्

मग मी पुष्पांनी त्या रविची सम्यक पूजा केली व आवाहन केले. भक्तीच्या उन्मेषाने देह पुलकित-आप्लुत झाला आणि मी ही स्तुती आरंभिली।

Verse 18

सर्ववेदरहस्यैश्च नामभिश्च शताष्टभिः । सप्तसप्तिरचिंत्यात्मा महाकारुणिकोत्तमः

सर्व वेदांच्या रहस्यरूप अशा एकशे आठ नामांनी मी त्या सूर्याची स्तुती केली—जो सप्तसप्ति, अचिंत्यस्वरूप आणि महाकरुणेचा परम आश्रय आहे।

Verse 19

संजीवनो जयो जीवो जीवनाथो जगत्पतिः । कालाश्रयः कालकर्ता महायोगी महामतिः

तोच संजीवन, तोच जय, तोच जीव; तोच जीवननाथ व जगत्पती आहे। तोच काळाचा आश्रय व काळाचा कर्ता—महायोगी, महामती आहे॥

Verse 20

भूतांतकरणो देवः कमलानन्दनन्दनः । सहस्रपाच्च वरदो दिव्यकुण्डलमण्डितः

तो देव भूतांच्या भयाचा अंत करणारा; कमला (लक्ष्मी) व आनंद यांचा नंदन-स्वरूप आहे। सहस्रकिरण, वरदायक, दिव्य कुंडलांनी मंडित आहे॥

Verse 21

धर्मप्रियोचितात्मा च सविता वायुवाहनः । आदित्योऽक्रोधनः सूर्यो रश्मिमाली विभावसुः

तो धर्मप्रिय, योग्य व उदात्त स्वभावाचा; वायुवाहन सविता आहे। तो आदित्य, क्रोधरहित; किरणमाळ धारण करणारा सूर्य—विभावसु, तेजस्वी आहे॥

Verse 22

दिनकृद्दिनहृन्मौनी सुरथो रथिनांवरः । राज्ञीपतिः स्वर्णरेताः पूषा त्वष्टा दिवाकरः

तो दिवसाचा कर्ता व दिवसातील अंधार हरिणारा; मौनी मुनि आहे। शुभ रथी, रथींमध्ये श्रेष्ठ; राज्ञी-शक्तीचा पती, स्वर्णरेतस् (स्वर्णमय तेज)धारी; पूषा पोषक, त्वष्टा दिव्य शिल्पी, आणि दिवाकर आहे॥

Verse 23

आकाशतिलको धाता संविभागी मनोहरः । प्रज्ञः प्रजापतिर्धन्यो विष्णुः श्रीशो भिषग्वरः

तो आकाशतिलक, धाता पालनकर्ता; सर्वांचे संविभागी, मनोहर आहे। प्रज्ञावान, प्रजापती, धन्य; विष्णु, श्रीश, आणि भिषग्वर—परम वैद्य आहे॥

Verse 24

आलोककृल्लोकनाथो लोकपालनमस्कृतः । विदिताशयश्च सुनयो महात्मा भक्तवत्सलः

तो प्रकाशकर्ता, लोकनाथ, लोकपालांनीही नमस्कृत; सर्वांच्या अंतःकरणातील भाव जाणणारा; सन्मार्गदर्शक; महात्मा आणि भक्तवत्सल आहे।

Verse 25

कीर्तिकीर्तिकरो नित्यो रोचिष्णुः कल्मषापहः । जितानन्दो महावीर्यो हंसः संहारकारकः

तो स्वतः कीर्ती आणि कीर्ती देणारा; नित्य; तेजस्वी; कल्मषहर; आनंदाने शोक जिंकणारा; महावीर्यवान; शुद्ध हंसस्वरूप; आणि यथाकाळ संहार करणारी शक्ति आहे।

Verse 26

कृतकृत्यः सुसंगश्च बहुज्ञो वचसां पतिः । विश्वपूज्यो मृत्युहारि घृणी धर्मस्य कारणम्

तो कृतकृत्य असून इतरांचेही कार्य सिद्ध करणारा; सत्संगस्वरूप; सर्वज्ञ; वाणीचा स्वामी; विश्वपूज्य; मृत्युभय हरिणारा; घृणी—करुणामय तेजस्वी; आणि धर्माचे कारण आहे।

Verse 27

प्रणतार्तिहरोऽरोग आयुष्यमान्सुखदः सुखी । मङ्गलं पुण्डरीकाक्षो व्रती व्रतफलप्रदः

तो शरणागतांचे दुःख हरिणारा; निरोग व आरोग्यदाता; दीर्घायुष्य देणारा; सुख देणारा व स्वतः सुखस्वरूप; मंगलमय; कमळनयन; व्रती; आणि व्रतांचे फल देणारा आहे।

Verse 28

शुचिः पूर्णो मोक्षमार्गदाता भोक्ता महेश्वरः । धन्वंतरिः प्रियाभाषी धनुर्वेदविदेकराट

तो शुचि व पूर्ण; मोक्षमार्गदाता; यज्ञभोगांचा भोक्ता; महेश्वर; धन्वंतरी—लोकवैद्य; प्रिय वचन बोलणारा; आणि धनुर्वेद जाणणारा अद्वितीय सम्राट आहे।

Verse 29

जगत्पिता धूमकेतुर्विधूतो ध्वांतहा गुरुः । गोपतिश्च कृतातिथ्यः शुभाचारः शुचिप्रियः

तो जगत्पिता आहे; धूमकेतू-ध्वजासारखा तेजस्वी; पाप झटकून दूर करणारा; अंधाराचा नाश करणारा; गुरु; गोधनाचा स्वामी व रक्षक; अतिथी-सत्कार करणारा; शुभ आचरणी आणि शुचितेचा प्रिय आहे।

Verse 30

सामप्रियो लोकबन्धुर्नैकरूपो युगादिकृत् । धर्मसेतुर्लोकसाक्षी खेटतऋ सर्वदः प्रभुः

तो सामगानाचा प्रिय आहे; जगाचा बंधु आहे; अनेक रूपांचा आहे; युगांच्या आदिचा कर्ता आहे; धर्माचा सेतू आहे; लोकांचा साक्षी आहे; दीप्त चक्र (खेट) धारण करणारा आहे; सर्व देणारा, प्रभु-स्वामी आहे।

Verse 31

मयैवं संस्तुतो भानुर्नाम्नामष्टशतेन च । तुष्यतां सर्वलोकानां सर्वलोकप्रियो विभुः

अशा प्रकारे मी भानूची एकशे आठ नावांनी स्तुती केली; सर्वव्यापी, सर्वलोकप्रिय तो विभू—सर्व लोकांच्या कल्याणासाठी—प्रसन्न होवो।

Verse 32

इत्येवं संस्तवात्प्रीतो भास्करो मामवोचत । सदात्र कलया स्थास्ये देवर्षे त्वत्प्रियेप्सया

या स्तवाने प्रसन्न होऊन भास्कर मला म्हणाला—“हे देवर्षे! तुझ्या प्रियाची सिद्धी व्हावी म्हणून मी सदैव येथे माझ्या कला (अंश-तेज) सहित वास करीन।”

Verse 33

यो मामत्र महाभक्त्या भट्टादित्यं प्रपूजयेत् । सहस्रशः का मरूपे संपूज्याप्नोति तत्फलम्

जो येथे महाभक्तीने मला ‘भट्टादित्य’ रूपाने पूजेल, तो काऽमरूपात सहस्र वेळा पूजन केल्यासारखेच फळ प्राप्त करतो।

Verse 34

मामुद्दिश्य च यो विप्रः स्वल्पं वा यदि वा बहु । दास्यतेऽत्राक्षयं तच्च ग्रहीष्ये करजं यथा

जो ब्राह्मण मला उद्देशून येथे थोडे वा पुष्कळ दान देतो, ते दान अक्षय होते; मी ते योग्य देय कराप्रमाणे स्वीकारतो।

Verse 35

रक्तोत्पलैश्च कह्लारैः केसरैः करवीरकैः । शतत्रयैर्महाप्दमै रविवारेण मानवः

रक्तोत्पल, कह्लार (नीलोत्पल), केशर व करवीर यांच्या पुष्पांनी, तसेच तीनशे महापद्मांसह—रविवारी मनुष्याने (माझी) पूजा करावी।

Verse 36

सप्तम्यामथ षष्ठ्यां वा येऽर्चयिष्यंति मामिह । यान्यान्प्रार्थयते कामांस्तांतान्प्राप्स्यति निश्चितम्

जे येथे सप्तमी किंवा षष्ठीला माझी अर्चना करतील, ते जे जे इच्छित काम मागतील, ते ते निश्चयाने प्राप्त करतील।

Verse 37

दर्शनान्मम भक्त्या च नाशो व्याधिदरिद्रयोः । प्रणामात्स्वर्गमाप्नोति श्रुत्वा मोक्षं च नित्यशः

माझ्या दर्शनाने व भक्तीने व्याधी व दारिद्र्य नष्ट होते. प्रणामाने स्वर्ग मिळतो, आणि ही महिमा नित्य ऐकल्याने मोक्षही प्राप्त होतो.

Verse 38

अभक्तिं यश्च कर्ता मे स गच्छेन्निश्चिंतं क्षयम् । अष्टोत्तरशतं नाम ममाग्रे यत्त्वयेरितम्

जो माझ्याविषयी अभक्ती वा अवमानना करतो, तो निश्चयाने नाशाला जातो. आणि तू माझ्यासमोर जे माझे एकशे आठ नाम उच्चारलेस—

Verse 39

त्रिकालमेककालं वा पठतः श्रृणुयत्फलम् । कीर्तिमान्सुभगो विद्वान्सुसुखी प्रियदर्शनः

जो हे स्तोत्र त्रिकाळ किंवा एकदाही पठण करतो वा श्रवण करतो, त्याचे फळ ऐक—तो कीर्तिमान, सुभग, विद्वान, अतिशय सुखी व प्रियदर्शन होतो।

Verse 40

भवेद्वर्षशतायुश्च सर्वरोगविवर्जितः । यस्त्विदं श्रृणुयान्नित्यं पठेद्वा प्रयतः शुचिः

जो संयमी व शुद्ध राहून नित्य हे श्रवण करतो किंवा पठण करतो, तो शंभर वर्षे जगतो आणि सर्व रोगांपासून मुक्त होतो।

Verse 41

अक्षयं स्वल्पमप्यन्नं भवेत्तस्योपसाधितम् । विजयी च भवेन्नित्यं तथा जातिस्मरो भवेत्

त्याच्यासाठी थोडेसे अन्नही अक्षय होते, जणू उत्तम रीतीने सिद्ध झालेले; तो नित्य विजयी होतो आणि पूर्वजन्मस्मरणही प्राप्त करतो।

Verse 42

तस्मादेतत्त्वया जाप्यं परं स्वस्त्ययनं महत् । तथा ममाग्रे कुंडं च कुरु स्नानार्थमुत्तमम्

म्हणून तू हे परम व महान स्वस्त्ययन जप कर; तसेच माझ्या समोर स्नानासाठी एक उत्तम कुंडही तयार कर।

Verse 43

कामरूपकला यत्र तत्र कुंडं वने भवेत् । एवं दत्त्वा वरान्भानुस्तत्रैवां तरधीयत

जिथे कामरूप-शक्ती होती, तिथे वनात एक कुंड प्रकट झाले; असे वर देऊन भानु (सूर्य) तेथेच अंतर्धान पावला।

Verse 44

ततो भास्करवाक्येन सिद्धेशस्य च सव्यतः । वनमध्ये मया कुंडं कृतं दर्भशलाकया

मग भास्कराच्या वचनानुसार आणि सिद्धेशाच्या डाव्या बाजूस, वनाच्या मध्यभागी मी दर्भाच्या शलाकेनें एक कुंड निर्माण केले।

Verse 45

कामरूपभवं कुंडं वृक्षास्ते चापि भारत । संलीनास्तन्महाश्चर्यं ममाजायत चेतसि

हे भारत! कामरूपातून उत्पन्न झालेले ते कुंड आणि ते वृक्षही जणू एकरूप झाले; ते पाहून माझ्या मनात महान आश्चर्य उत्पन्न झाले।

Verse 46

माघमासस्य शुक्लायां सप्तम्यां स्त्री नरोऽपि वा । स्नानं कुंडे शुभं कृत्वा भट्टादित्यं प्रपश्यति

माघ महिन्याच्या शुक्ल पक्षातील सप्तमीला, स्त्री असो वा पुरुष, कुंडात शुभ स्नान करून भट्टादित्य (सूर्यदेव) यांचे दर्शन घेतो।

Verse 47

तस्यानंतं भवेत्पुण्यं रथं यश्च प्रपूजयेत् । रथयात्रां च कुरुते यस्मिन्यस्मिन्नसौ पथि

जो त्या रथाची विधिपूर्वक पूजा करतो त्याला अनंत पुण्य मिळते; आणि तो ज्या-ज्या मार्गाने जातो त्या मार्गावर रथयात्रा जो करतो त्यालाही पुण्य लाभते।

Verse 48

ये च पश्यंति लोकास्ते धन्याः सर्वे न संशयः । पुत्रधान्यधनैर्युक्ता नीरुजस्तेजसाऽन्विताः

आणि जे लोक ते दर्शन घेतात ते सर्व निःसंशय धन्य आहेत—पुत्र, धान्य व धन यांनी युक्त, निरोगी आणि तेजाने संपन्न।

Verse 49

भविष्यंति नरास्ते ये कारयंति रथोत्सवम् । गंगादिसर्वतीर्थेषु यत्फलं कीर्तितं बुधैः

जे पुरुष रथोत्सव घडवून आणतात व करवितात, त्यांना गंगा इत्यादी सर्व तीर्थांत स्नान-पूजनाने जे फळ पंडितांनी सांगितले आहे, तेच फळ प्राप्त होते।

Verse 50

भट्टादित्यस्य कुंडे च तत्फलं सप्तमीदिने । तत्र कुंडे च यः स्नात्वा सूर्यार्घ्यं प्रयच्छति । कपिला गोशतस्यासौ दत्तस्य फलमश्नुते

भट्टादित्याच्या कुंडात सप्तमीच्या दिवशी तेच फळ मिळते। जो तेथे कुंडात स्नान करून सूर्याला अर्घ्य अर्पण करतो, तो शंभर कपिला गायी दान केल्याचे फळ भोगतो।

Verse 51

अर्जुर उवाच । वासुदेवादयः सर्वे वदंत्येवं महामुने

अर्जुर म्हणाला—हे महामुने, वासुदेव इत्यादी सर्वजण असेच म्हणतात।

Verse 52

भास्करार्घं विना पातः कृतं सर्वं च निष्फलम् । तस्याहं श्रोतुमिच्छामि विधिं विधिविदां वर

भास्कराला अर्घ्य न दिल्यास केलेला पाठ आणि व्रतादि सर्व निष्फळ ठरते। म्हणून, हे विधिज्ञांतील श्रेष्ठ, मला त्याची विधी ऐकायची आहे।

Verse 53

नारद उवाच । यथा ब्रह्मादयो देवा यच्छंत्यर्घं महात्मने । भास्कराय श्रृणु त्वं तं विधिं सर्वाघनाशनम्

नारद म्हणाले—ज्या विधीने ब्रह्मा इत्यादी देव महात्मा भास्कराला अर्घ्य अर्पण करतात, ती तू ऐक; ती विधी सर्व पापांचा नाश करणारी आहे।

Verse 54

प्रथमं तावत्प्रत्युषे उदिते सूर्ये शुचिर्भूत्वा गोमयकृतमंडलस्योपरि रक्तचंदनेन मंडलकं कृत्वा ततस्ताम्रपात्रे रक्तचंदनोदकश्वेतचंदनादिद्रव्यैः प्रपूरणं कृत्वा तन्मध्ये हेमाक्षतदूर्वादधिसर्पीषि परिक्षिप्य स्थापयेत्

प्रथम प्रातःकाळी सूर्य उदित झाल्यावर शुद्ध होऊन गोमयाने केलेल्या मंडलावर रक्तचंदनाने लहान मंडलक काढावे। नंतर ताम्रपात्रात रक्तचंदनयुक्त जल व श्वेतचंदनादी द्रव्ये मिसळून भरावे; त्यात सुवर्णवर्ण अक्षत, दूर्वा, दही व तूप शिंपडून ते पात्र तेथे स्थापावे।

Verse 55

स्वशरीरमालभेत् अनेन मंत्रेण । ओंखखोल्काय नमः । सप्तवारानुच्चार्य स्थातव्यम् । तेन शुद्धिरुपसंजायते देहस्यार्चार्हता भवति । पश्चादासनस्थं देवं सवितारं मंडलमध्ये द्वादशात्मकं सुरादिभिः संपूज्यमानं ध्यात्वा पूर्वोक्तमर्घपात्रं शिरसि कृत्वा भूमौ जानुनी निपात्य सूर्याभिमुखस्तद्गतमनाभूत्वार्घमंत्रमुदाहरेत् । तदुच्यते सूर्यवक्त्राद्विनिर्गतमिति

या मंत्राने स्वतःच्या शरीरास स्पर्श/लेपन करावे—“ॐ खखोल्काय नमः।” तो सात वेळा जपून स्थिर राहावे; त्यामुळे देहाची शुद्धी होते व तो अर्चनेस योग्य होतो। नंतर मंडलाच्या मध्यभागी आसनस्थ द्वादशात्मक देव सविता, देवांनी पूजिला जात आहे असा ध्यान करून; पूर्वोक्त अर्घ्यपात्र शिरावर ठेवून, भूमीवर दोन्ही गुडघे टेकून, सूर्याभिमुख होऊन, मन त्याच्यात एकाग्र करून अर्घ्यमंत्र उच्चारावा—तो सूर्याच्या मुखातून निघाला असे म्हणतात।

Verse 56

यस्योच्चारणशब्देन रथं संस्थाप्य भास्करः । प्रतिगृह्णाति चैवार्घ्यं वरमिष्टं च यच्छति

ज्याच्या उच्चारणाच्या ध्वनीमात्राने भास्कर आपला रथ स्थिर करतात, अर्घ्य स्वीकारतात आणि इच्छित वर देतात।

Verse 57

ओंयस्याहुः सप्त च्छंदांसि रथे तिष्ठंति वाजिनः । अरुणः सारथिर्यस्य रथवाहोऽग्रतः स्थितः

ॐ। असे म्हणतात की त्याच्या रथात सात छंदच अश्वरूपाने उभे आहेत; आणि अरुण हा त्याचा सारथी असून रथवाहक म्हणून अग्रभागी स्थित असतो।

Verse 58

जया च विजया चैव जयंती पापनाशनी । इडा च पिंगला चैव वहंतोऽश्वमुखास्तथा

जया व विजया, तसेच पापांचा नाश करणारी जयन्ती; त्याचप्रमाणे इडा व पिंगला—या देखील वहन करणाऱ्या असून त्यांचे मुख अश्वासारखे आहे।

Verse 59

डिंडिश्च शेषनागश्च गणाध्यक्षस्तथैव च । स्कंदरेवंततार्क्ष्याश्च तथा कल्माषपक्षिणौ

डिंडी, शेषनाग व गणाध्यक्ष; तसेच स्कंद, रेवंत व तार्क्ष्य; आणि कल्माष नावाचे दोन्ही पक्षी—हे सर्व या परिकरात आवाहिले जातात।

Verse 60

राज्ञी च निक्षुभा देवी ललिता चैव संज्ञिका । तथा यज्ञभुजो देवा ये चान्ये परिकीर्तिताः

राज्ञी, देवी निक्षुभा आणि ललिता या नावाने प्रसिद्ध; तसेच यज्ञभाग घेणारे देव आणि जे इतर परिकीर्तित आहेत—ते सर्वही येथे आवाहिले जातात।

Verse 61

एभिः परिवृतो योऽसावधरोत्तरवासिभिः । तमहं लोककर्तारमाह्वयामि तमोपहम्

अधो-ऊर्ध्व लोकात वसणाऱ्यांनी परिवृत जो आहे, त्या लोककर्त्या, तमोनाशक प्रभूला मी आवाहन करतो।

Verse 62

अम्मयो भगवान्भानुरमुं यज्ञं प्रवर्तयन् । इदमर्घ्यं च पाद्यं च प्रगृहाण नमोनमः

हे अमृतमय भगवान् भानु! जो हा यज्ञ प्रवर्तित करीत आहात—हे अर्घ्य व हे पाद्य स्वीकारा। आपल्याला पुनःपुन्हा नमस्कार।

Verse 63

आवाहनम् । सहस्रकिरण वरद जीवनरूप ते नमः । इति सांनिध्यकरणम् ओंवषट् इत्युच्चार्य सूर्यस्य चरणयुगलं पश्यन् भुवि पद्म्यां पात्रीं निर्वापयेत् पाद्यं तदुच्यते । एवं पाद्यं दत्त्वा बद्धांजलिः सुस्वागतमिति कुर्यात् । स्वागतं भगवन्नेहि मम प्रसादं विधाय आस्यताम् । इह गृहाण पूजां च प्रसादं च धिया कुरु । तिष्ठ त्वं तावदत्रैव यावत्पूजां करोम्यहम्

आवाहन—“सहस्रकिरण, वरद, जीवनरूप! तुला नमस्कार.” असे म्हणत सान्निध्य करावे. नंतर “ॐ वषट्” असा उच्चार करून, सूर्याच्या चरणयुगलाचे ध्यान करीत, भूमीवर ठेवलेल्या पद्मचिन्हित पात्रात जल ओतावे—यास पाद्य म्हणतात. पाद्य अर्पण करून हात जोडून “सुस्वागतम्” म्हणावे—“स्वागत आहे, हे भगवन्! या; माझ्यावर प्रसन्न होऊन आसन ग्रहण करा. येथे ही पूजा व प्रसाद स्वीकारा; शुभ बुद्धीने अनुग्रह करा. जोपर्यंत मी पूजा करतो, तोपर्यंत येथेच विराजमान रहा.”

Verse 64

एवं विज्ञापनं दद्यादनेन मंत्रेण कमलासनम् । तत्कमलासनं कमलनंदन उपाविशति । आसन उपविष्टस्य शेषां पूजां नियोजयेत् अनेन विधानेन । ओंसोममूर्तिक्षीरोदपतये नमः । इति क्षीरादिस्नपनम् । ओंभास्कराय नीरव सिने नमः । इति जलस्नानम् ततो वासोयुगं शुभ्रं दद्यात् अनेन मंत्रेण । इदं वासोयुगं सूर्य गृहाण कृपया मम । कटिभूषणमेकं ते द्वितीयं चांगप्रावरणम्

अशा प्रकारे विनंती करून या मंत्राने कमलासन अर्पण करावे. कमलनंदन सूर्यदेव त्या कमलासनावर विराजमान होतात. ते आसनस्थ झाल्यावर या विधीनुसार उर्वरित पूजा करावी. ‘ॐ सोममूर्तिक्षीरोदपतये नमः’—असे म्हणत दूध इत्यादींनी स्नपन करावे. ‘ॐ भास्कराय नीरव-शान्तये नमः’—असे म्हणत जलस्नान करावे. नंतर शुभ्र वस्त्रयुग अर्पण करावे—‘हे सूर्य, कृपया माझ्याकडून हे वस्त्रयुग स्वीकारा; एक कटिभूषणासाठी व दुसरे अंगप्रावरणासाठी।’

Verse 65

ततो यज्ञोपवीतं दद्यात् अनेन मंत्रेण । सूत्रतंतुमयं शुद्धं पवित्रमिदमुत्तमम् । यज्ञोपवीतं देवेश प्रगृहाण नमोऽस्तु ते

त्यानंतर या मंत्राने यज्ञोपवीत अर्पण करावे—‘शुद्ध सूत्रतंतूंनी बनलेले हे उत्तम, परम पवित्र यज्ञोपवीत; हे देवेश, कृपया स्वीकारा; आपल्याला नमस्कार असो।’

Verse 66

ततो यथाशक्ति श्वेतमुकुटमुद्रिकादिभूषणानि दद्यात् अनेन मंत्रेण । मुकुटो रत्ननद्धोऽयं मुद्रिकां भूषणानि च । अलंकारं गृहणेमं मया भक्त्या समर्पितम्

त्यानंतर यथाशक्ती श्वेत मुकुट, मुद्रिका इत्यादी भूषणे या मंत्राने अर्पण करावीत—‘हा मुकुट रत्नांनी जडलेला आहे, तसेच अंगठ्या व इतर भूषणे; भक्तीने समर्पित हा अलंकार स्वीकारा।’

Verse 67

एवमलंकारं निवेद्य पश्चात्केशरकुंकुमकर्पूररक्तचंदनमिश्रमनुलेपनं दद्यात्

अशा प्रकारे अलंकार निवेदून, नंतर केशर, कुंकुम, कापूर व रक्तचंदन मिश्रित सुगंधी अनुलेपन अर्पण करावे।

Verse 68

ओंतवातिप्रिय वृक्षाणां रसोऽयं तिग्मदीधिते । स तवैवोचितः स्वामिन्गृहाण कृपया मम

ॐ। हे तीक्ष्णकिरणधारी प्रभो! तुझ्या अतिप्रिय वृक्षांपासून मिळालेला हा रस आहे; तो खरोखर तुझ्याच योग्य आहे. हे स्वामी, कृपया माझ्याकडून अर्पित हा रस स्वीकार।

Verse 69

ततश्चंपकजपाकरवीरकर्णककेसरकोकनदादिभिः पूजां कुर्यात्

त्यानंतर चंपक, जपा, करवीर, कर्णिका, केसर, कोकनद इत्यादी पुष्पांनी पूजा करावी।

Verse 70

ओंवनस्पतिरसो दिव्यो गंधाढ्यो गंध उत्तमः । आहारः सर्वदेवानां धूपोऽयं प्रतिगृह्यताम्

ॐ हा धूप वनस्पतींचा दिव्य रस आहे, सुगंधाने परिपूर्ण व उत्तम गंधयुक्त आहे; हा सर्व देवांचा आहार आहे—हा धूप स्वीकारावा।

Verse 71

शल्लकीधूपमंत्रः । ततः पायसादिनिष्पन्नं नैवेद्यं निवेदयेदनेन मंत्रेण । नैवेद्यममृतं सर्वभूतानां प्राणवर्धनम् । पूर्णपात्रे मया दत्तं प्रतिगृह्ण प्रसीद मे

हा शल्लकी-धूपाचा मंत्र आहे. त्यानंतर पायस इत्यादींनी सिद्ध केलेला नैवेद्य या मंत्राने अर्पण करावा—“हा नैवेद्य अमृततुल्य असून सर्व प्राण्यांचे प्राण वाढविणारा आहे. पूर्ण पात्रात मी दिलेला—तो स्वीकारून माझ्यावर प्रसन्न व्हा.”

Verse 72

ततः शौचोदकतांबूलदीपारार्तिकशीतलिकापुनः पूजादि निवेद्य यथाशक्त्या स्तुत्वा सुकृतं दुष्कृतं वा क्षमस्वेति प्रोच्य विसर्जयेत् । ततो भूयो नमस्य हेमवस्त्रोपवीतालंकारान् ब्राह्मणाय निवेद्य निर्माल्यं संहृत्यांभसि निक्षिपेत्

मग शौचोदक, तांबूल, दीप, आरती, शीतलिका व पुनःपूजा इत्यादी अर्पण करून यथाशक्ती स्तुती करावी आणि “माझ्याकडून झालेले सुकृत वा दुष्कृत क्षमा करा” असे म्हणून विसर्जन करावे. नंतर पुन्हा नमस्कार करून ब्राह्मणास सुवर्ण, वस्त्र, उपवीत व अलंकार अर्पण करावेत; निर्माल्य गोळा करून पाण्यात विसर्जित करावे।

Verse 73

इत्यर्घ्यदानविधिः य एवं भास्करायार्घ्यं मूर्तौ मंडलकेऽपि वा । नित्यं निवेदयेत्प्रातः स्याद्रवेरात्मवत्प्रियः

अशी अर्घ्यदानाची विधी आहे. जो या प्रकारे भास्कराला—मूर्तीसमोर किंवा मंडलातही—दररोज सकाळी अर्घ्य अर्पण करतो, तो रविला आत्म्यासारखा प्रिय होतो।

Verse 74

अनेन विधिना कर्णो भास्करार्घ्यं प्रयच्छति । ततः सूर्यस्य पार्थासावात्मवद्वल्लभो मतः

याच विधीने कर्ण भास्कराला अर्घ्य अर्पण करतो. म्हणून पृथापुत्र तो सूर्यदेवाला आत्म्यासारखा अत्यंत प्रिय मानला जातो.

Verse 75

अशक्तश्चेन्नित्यमेकमर्घ्यं दद्याद्दिवाकृते । ततोऽत्र रथसप्तम्यां कुंडे देयः प्रयत्नतः

कोणी अशक्त असेल तरी नित्य दिवाकराला किमान एक अर्घ्य द्यावे. पण या व्रतात रथसप्तमीच्या दिवशी कुंडात विशेष प्रयत्नाने अर्घ्य अर्पावे.

Verse 76

अश्वमेधफलं प्राप्य सूर्यलोक मवाप्नुयात् । तस्मात्सर्वप्रयत्नेन दातव्योऽर्घोऽत्र भारत

अश्वमेध यज्ञाचे फळ मिळवून मनुष्य सूर्यलोकास प्राप्त होतो. म्हणून, हे भारत, येथे सर्व प्रयत्नांनी अर्घ्य अर्पण करावे.

Verse 77

एवंविधस्त्वसौ देवो भट्टादित्योऽत्र तिष्ठति । भूयानतोऽपि बहुशः पापहा धर्मवर्धनः

असाच तो देव—भट्टादित्य—येथे विराजमान आहे. वारंवार पूजिला असता तो अधिक महान फल देतो, पापांचा नाश करतो आणि धर्म वाढवतो.

Verse 78

दिव्यमष्टविधं चात्र सद्यः प्रत्ययकारकम् । पापानां चोपभुक्तं हि यथा पार्थ हलाहलम्

आणि येथे ‘दिव्य’ अशा आठ प्रकारच्या परीक्षा आहेत, ज्या तत्काळ सत्याचा प्रत्यय देतात. त्या पापांनाही नष्ट करतात—जसे, हे पार्थ, हलाहल विषाचे उपभोगाने निरसन झाले.