Adhyaya 2

Verse 1

सूत उवाच । ततो द्विजौः परिवृतं नारदं देवपूजितम् । अभिगम्योपजग्राह सर्वानथ स पाण्डवः

सूत म्हणाले—त्यानंतर पांडव देवांनीही पूजिलेल्या व द्विज ऋषींनी वेढलेल्या नारद मुनींकडे गेला आणि विधिपूर्वक सर्वांना नमस्कार करून आदराने अभिवादन केले।

Verse 2

ततस्तं नारदः प्राह जयारातिधनंजय । धर्मे भवति ते बुद्धिर्देवेषु ब्राह्मणेषु च

मग नारद म्हणाले—“हे धनंजया, शत्रूंवर जय मिळविणाऱ्या! देव आणि ब्राह्मण यांच्याविषयी तुझी बुद्धी धर्मात दृढपणे स्थिर आहे.”

Verse 3

कच्चिदेतां महायात्रां वीर द्वादशवारषिकीम् । आचरन्खिद्यसे नैवमथ वा कुप्यसे न च

हे वीरा! बारा वर्षांची ही महायात्रा आचरित असताना तू थकत तर नाहीस ना? किंवा रागावत तर नाहीस ना?

Verse 4

मुनीनामपि चेतांसि तीर्थयात्रासु पांडव । खिद्यंति परिकृप्यंति श्रेयसां विघ्नमूलतः

हे पांडवा! तीर्थयात्रांत मुनींचीही मने खिन्न व व्याकुळ होतात; कारण श्रेयाच्या मुळाशीच विघ्ने उत्पन्न होतात।

Verse 5

कच्चिन्नैतेन दोषेण समाश्लिष्टोऽसि पांडव । अत्र चांगिरसा गीतां गाथामेतां हि शुश्रुम

हे पांडवा! तू या दोषाने ग्रासलेला तर नाहीस ना? कारण येथे आम्ही आंगिरसांनी गायिलेली ही उपदेशपर गाथा नक्कीच ऐकली आहे।

Verse 6

यस्य हस्तौ च पादौ च मनश्चैव सुसंयतम् । निर्विकाराः क्रियाः सर्वाः स तीर्थफलमश्नुते

ज्याचे हात, पाय व मन उत्तम रीतीने संयमित आहेत, आणि ज्याच्या सर्व क्रिया निर्विकार आहेत—तोच खरोखर तीर्थयात्रेचे फळ प्राप्त करतो।

Verse 7

तदिदं हृदि धार्यं ते किं वा त्वं तात मन्यसे । भ्राता युधिष्ठिरो यस्य सखा यस्य स केशवः

म्हणून हा उपदेश हृदयात धारण कर. सांग बरे, ताता—ज्याचा भाऊ युधिष्ठिर आणि मित्र केशव आहे, तो काय मानेल?

Verse 8

पुनरेतत्समुचितं यद्विप्रैः शिक्षणं नृणाम् । वयं हि धर्मगुरवः स्थापितास्तेन विष्णुना

पुन्हा हेच योग्य आहे की विप्रांनी लोकांना शिक्षण द्यावे; कारण आम्ही धर्मगुरू आहोत, आणि स्वयं विष्णूंनी आम्हाला त्या पदावर स्थापित केले आहे।

Verse 9

विष्णुना चात्र श्रृणुमो गीतां गाथां द्विजान्प्रति

आणि येथे द्विजांप्रति विष्णूंनी गायलेली एक गाथा आम्ही ऐकतो।

Verse 10

यस्यामलामृतयशःश्रवणावगाहः सद्यः पुनाति जगदा श्वपचाद्विकुंठः । सोहं भवद्भिरुपलब्ध सुतीर्थकीर्तिश्छद्यां स्वबाहुमपि यः प्रतिकूलवर्ती

ज्याच्या विकुण्ठाच्या निर्मळ, अमृततुल्य यशाचे श्रवणरूपी स्नान जगाला क्षणार्धात, श्वपचापर्यंत, पवित्र करते—तो मीच आहे; तुम्ही ज्याला सुतीर्थकीर्तीने ओळखता; आणि जो धर्मविरुद्ध वागणारा असेल तर स्वतःचा बाहूही छाटून टाकीन।

Verse 11

प्रियं च पार्थ ते ब्रूमो येषां कुशलकामुकः । सर्वे कुशलिनस्ते च यादवाः पांडवास्तथा

हे पार्थ, तुला प्रिय वचन सांगतो—ज्यांचे कल्याण तू इच्छितोस ते सर्व कुशल-मंगल आहेत; यादव आणि पांडव—दोघेही।

Verse 12

अधुना भीमसेनेन कुरूणामुपतापकः । शासनाद्धृतराष्ट्रस्य वीरवर्मा नृपो हतः

आत्ताच भीमसेनाने—कुरूंना त्रास देणारा—राजा वीरवर्मा याला धृतराष्ट्राच्या आज्ञेने ठार केले आहे।

Verse 13

स हि राज्ञामजेयोऽभूद्यथापूर्वं बलिर्बली । कंटकं कंटकेनेव धृतराष्ट्रो जिगाय तम्

तो राजांमध्ये अजेय होता, जसा पूर्वीचा पराक्रमी बली; तरी धृतराष्ट्राने त्याला जिंकले—जसे काटा काट्यानेच काढतात.

Verse 14

इत्यादिनारदप्रोक्तां वाचमाकर्ण्य फाल्गुनः । अतीव मुदितः प्राह तेषामकुशलं कुतः

नारदांनी सांगितलेली ही वाणी ऐकून फाल्गुन (अर्जुन) अत्यंत आनंदित होऊन म्हणाला—“त्यांना अकुशल कुठून होईल?”

Verse 15

ये ब्राह्मणमते नित्यं ये च ब्राह्मणपूजकाः । अहं च शक्त्या नियतस्तीर्थानि विचरन्ननु

जे नेहमी ब्राह्मणांच्या मतानुसार वागतात आणि जे ब्राह्मणांची पूजा-सेवा करतात; आणि मीही माझ्या शक्तीनुसार नित्य तीर्थांचे परिभ्रमण करीत…

Verse 16

आगतस्तीर्थमेतद्धि प्रमोदोऽतीव मे हृदि । तीर्थानां दर्शनं धन्यमवगाहस्ततोऽधिकः

खरोखर मी या पवित्र तीर्थस्थानी आलो आहे; माझ्या हृदयात अतिशय आनंद भरून आला आहे। तीर्थांचे दर्शन धन्य आहे; परंतु त्यात स्नान-अवगाहन त्याहून अधिक फलदायी आहे।

Verse 17

माहात्म्यश्रवणं तस्मादौर्वोपि मुनिरब्रवीत् । तदहं श्रोतुमिच्छामि तीर्थस्यास्य गुणान्मुने

म्हणूनच मुनि और्व यांनीही तीर्थमाहात्म्य-श्रवणाचे महत्त्व सांगितले आहे। म्हणून, हे मुने, मला या तीर्थाचे गुणवैभव ऐकायचे आहे।

Verse 18

एतेनैव श्राव्यमेतद्यत्त्वयांगीकृतं मुने । त्वं हि त्रिलोकीं विचरन्वेत्सि सर्वां हि सारताम्

हे मुने, आपण मान्य केले आहे म्हणून हे वर्णन नक्कीच सांगितले पाहिजे। कारण आपण त्रिलोकीत विचरत सर्व गोष्टींचे सारतत्त्व जाणता।

Verse 19

तदेतत्सर्वतीर्थेभ्योऽधिकं मन्ये त्वदा हृतम्

म्हणून मी याला सर्व तीर्थांपेक्षा अधिक श्रेष्ठ मानतो—ही महिमा आपल्या द्वारे प्रकट झाली आहे।

Verse 20

नारद उवाच । उचितं तव पार्थैतद्यत्पृच्छसि गुणिन्गुणान् । गुणिनामेव युज्यन्ते श्रोतुं धर्मोद्भवा गुणाः । साधूनां धर्मश्रवणैः कीर्तनैर्याति चान्वहम्

नारद म्हणाले—हे पार्थ, गुणीजनांचे गुण तू विचारतोस, हे तुझ्यासाठी योग्यच आहे। धर्मातून उत्पन्न झालेले गुण ऐकणे हे गुणीजनांनाच शोभते। साधुजन धर्मश्रवण व धर्मकीर्तनाने दररोज उन्नती पावतात।

Verse 21

पापानामसदालापैरायुर्याति यथान्वहम् । तदहं कीर्तयिष्यामि तीर्थस्यास्य गुणान्बहून्

जसे पापी जन असत् व निरर्थक बोलण्यात दिवसेंदिवस आयुष्य घालवितात, तसेच मी आता या पवित्र तीर्थाचे अनेक गुण कीर्तन करीन।

Verse 22

यथा श्रुत्वा विजानासि युक्तमंगीकृतं मया । पुराहं विचरन्पार्थ त्रिलोकीं कपिलानुगः

ऐकून तुला कळावे की माझी संमती युक्त आहे—हे पार्थ, पूर्वी मी कपिलांचा अनुगामी होऊन त्रिलोकीत विचरत होतो।

Verse 23

गतवान्ब्रह्मणो लोकं तत्रापश्यं पितामहम् । स हि राजर्षिदेवर्षिमूर्तामूर्तैः सुसंवृतः

मी ब्रह्मलोकास गेलो आणि तेथे पितामह ब्रह्मदेवांना पाहिले. ते राजर्षी व देवर्षी—मूर्त व अमूर्त अशा सर्वांनी—सुशोभित व वेढलेले होते।

Verse 24

विभाति विमलो ब्रह्मा नक्षत्रैरुडुराडिव । तमहं प्रणिपत्याथ चक्षुषा कृतस्वागतः

निर्मळ ब्रह्मा नक्षत्रांमध्ये चंद्रम्यासारखे शोभत होते. मी त्यांना प्रणाम केला; तेव्हा त्यांनी कृपापूर्ण मान्यतादृष्टीने माझे स्वागत केले।

Verse 25

उविष्टः प्रमुदितः कपिलेन सहैव च । एतस्मिन्नंतरे तत्र वार्तिकाः समुपागताः

मी कपिलांसह आनंदाने बसलो होतो; तेवढ्यातच तेथे वार्ता घेऊन येणारे दूत येऊन पोहोचले।

Verse 26

प्रहीयंते हि ते नित्यं जगद्द्रष्टुं हि ब्रह्मणा । कृतप्रणामानथ तान्समासीनान्पितामहः

ते नित्य ब्रह्म्याने जगत् पाहण्यासाठी पाठविले जातात. मग पितामह ब्रह्मदेवांनी त्यांना प्रणाम करून बसलेले पाहून (त्यांना) संबोधिले.

Verse 27

चक्षुषामृतकल्पेन प्लावयन्निव चाब्रवीत् । कुत्र कुत्र विचीर्णं वो दृष्टं श्रुतमथापि वा

अमृतासारख्या दृष्टीने जणू त्यांना स्नान घालून तो म्हणाला—“तुम्ही कुठे कुठे फिरलात? काय पाहिलं, किंवा काय ऐकलं?”

Verse 28

किंचिदेवाद्भुतं ब्रूत श्रवणाद्येन पुण्यता । एवमुक्ते भगवता तेषां यः प्रवरो मतः

“काही तरी खरोखर अद्भुत सांगा, ज्याचे श्रवण केल्याने पुण्य लाभेल.” भगवंतांनी असे म्हटल्यावर त्यांच्यात जो श्रेष्ठ मानला जात होता तो पुढे आला.

Verse 29

सुश्रवानाम ब्रह्माणं प्रणिपत्येदमूचिवान् । प्रभोरग्रे च विज्ञप्तिर्यथा दीपो रवेस्तथा

सुश्रवा नावाच्या (दूताने) ब्रह्मदेवांना प्रणाम करून म्हटले—“प्रभो! तुमच्या समोर माझी निवेदनं सूर्यापुढे दिव्यासारखी आहे.”

Verse 30

तथापि खलु वाच्यं मे परार्थं प्रेरितेन ते । मुनिः कात्यायनोनाम श्रुत्वा धर्मान्पुनर्बहून्

“तरीही, तुमच्या प्रेरणेने परमार्थासाठी मला बोलणे आवश्यक आहे. कात्यायन नावाचे एक मुनि आहेत; त्यांनी वारंवार अनेक धर्मोपदेश ऐकले आहेत…”

Verse 31

सारजिज्ञासया तस्थावेकांगुष्ठः शतं समाः । ततः प्रोवाच तं दिव्या वाणी कात्यायन श्रृणु

सारतत्त्व जाणण्याच्या जिज्ञासेने तो एक पायाच्या अंगठ्यावर स्थिर राहून शंभर वर्षे तप करीत राहिला। तेव्हा दिव्य वाणी म्हणाली— “कात्यायन, ऐक।”

Verse 32

पुण्ये सरस्वतीतीरे पृच्छ सारस्वतं मुनिम् । स ते सारं धर्मसाध्यं धर्मज्ञोऽभिवदिष्यति

पुण्य सरस्वतीच्या तीरावर जाऊन सारस्वत मुनींना विचार. तो धर्मज्ञ तुला धर्माने साध्य होणारे सारतत्त्व सांगेल.

Verse 33

इति श्रुत्वा मुनिवरो मुनिश्रेष्ठमुपेत्य तम् । प्रणम्य शिरसा भूमौ पप्रच्छेदं हृदि स्थितम्

हे ऐकून तो मुनिवर त्या मुनिश्रेष्ठाकडे गेला। भूमीवर मस्तक ठेवून प्रणाम करून, हृदयात स्थित प्रश्न विचारला.

Verse 34

सत्यं केचित्प्रशंसंतितपः शौचं तथा परे । सांख्यं केचित्प्रशंसंति योगमन्ये प्रचक्षते

काही सत्याची प्रशंसा करतात, तर काही तप व शौचाची. काही सांख्य मानतात, आणि इतर योगालाच परम मार्ग म्हणतात.

Verse 35

क्षमां केचित्प्रशंसंति तथैव भृशमार्ज्जवम् । केचिन्मौनं प्रशंसंति केचिदाहुः परं श्रुतम्

काही क्षमेची प्रशंसा करतात, तसेच अत्यंत आर्जव—सरळपणाची. काही मौन श्रेष्ठ मानतात, तर काही श्रुती-ज्ञानालाच परम म्हणतात.

Verse 36

सम्यग्ज्ञानं प्रशंसंति केचिद्वैराग्यमुत्तमम् । अग्निष्टोमादिकर्माणि तथा केचित्परं विदुः

काही जण सम्यक् ज्ञानाची स्तुती करतात, काही परम वैराग्याला उत्तम मानतात. तर काही अগ্নिष्टोमादी यज्ञकर्मांनाच सर्वोच्च मानतात.

Verse 37

आत्मज्ञानं परं केचित्समलोष्टाश्मकांचनम् । इत्थं व्यवस्थिते लोके कृत्याकृत्यविधौ जनाः

काही जण आत्मज्ञानालाच परम मानतात—जिथे ढेला, दगड आणि सोने समान दिसते. अशा प्रकारे या जगात कर्तव्य-अकर्तव्याच्या नियमांबाबत लोक भिन्न मतांचे होतात.

Verse 38

व्यामोहमेव गच्छंति किं श्रेय इति वादिनः । यदेतेषु परं कृत्यम् नुष्ठेयं महात्मभिः

‘काय श्रेय?’ असे वाद घालणारे लोक केवळ गोंधळातच पडतात. म्हणून यांपैकी जे परम कर्तव्य आहे, ते महात्म्यांनीच आचरावे.

Verse 39

वक्तुमर्हसि धर्मज्ञ मम सर्वार्थसाधकम्

हे धर्मज्ञ! माझे सर्वार्थ साधणारे जे आहे, ते आपण सांगावे.

Verse 40

सारस्वत उवाच । यन्मां सरस्वती प्राह सारं वक्ष्यामि तच्छृणु । छायाकारं जगत्सर्वमुत्पत्तिक्षयधर्मि च । वारांगनानेत्रभंगस्वद्वद्भंगुरमेव तत्

सारस्वत म्हणाले—सरस्वतीने मला जो सार सांगितला, तोच आता सांगतो, ऐक. हे सर्व जग छायेसारखे आहे, उत्पत्ती-क्षयधर्माचे आहे; वारांगनेच्या कटाक्षाच्या क्षणिक भंगासारखेच हे अत्यंत भंगुर आहे.

Verse 41

धनायुर्यौवनं भोगाञ्जलचंद्रवदस्थिरान् । बुद्ध्या सम्यक्परामृश्य स्थाणुदानं समाश्रयेत्

धन, आयुष्य, तारुण्य व भोग हे पाण्यातील चंद्रप्रतिबिंबासारखे अस्थिर आहेत. विवेकबुद्धीने नीट विचार करून स्थाणु (शिव) यांस उद्देशून दानाचा आश्रय घ्यावा.

Verse 42

दानवान्पुरुषः पापं नालं कर्तुमिति श्रुतिः । स्थाणुभक्तो जन्ममृत्यू नाप्नोतीति श्रुति स्तथा

श्रुती म्हणते—दानशील पुरुष पाप करण्यास समर्थ होत नाही. तसेच श्रुती म्हणते—स्थाणु (शिव)भक्त जन्म-मृत्यूला प्राप्त होत नाही.

Verse 43

सावर्णिना च गाथे द्वे कीर्तिते श्रृणु ये पुरा । वृषो हि भगवान्धर्मो वृषभो यस्य वाहनम्

सावर्णीने पूर्वी कीर्तिलेल्या या दोन गाथा ऐका। ‘धर्म हा खरोखर भगवान् वृष (बैल) आहे, आणि ज्याचे वाहन वृषभ आहे…’

Verse 44

पूज्यते स महादेवः स धर्मः पर उच्यते । दुःखावर्ते तमोघोरे धर्माधर्मजले तथा

तो महादेव पूजनीय आहे—हेच परम धर्म म्हणून सांगितले आहे. दुःखाच्या भोवऱ्यात, भयानक अंधारात, तसेच धर्म-अधर्माच्या जलात (तोच आश्रय आहे).

Verse 45

क्रोधपंके मदग्राहे लोभबुद्बदसंकटे । मानगंभीरपाताले सत्त्वयानविभूषिते

क्रोधाच्या चिखलात, मदरूपी ग्राह (मगर) मध्ये, लोभाच्या बुडबुड्यांच्या संकटमय खळबळीत, आणि मानाच्या गहन पाताळात—हा संसारसमुद्र भयावह आहे, जरी तो सत्त्व-रूपी ‘यान’ाने अलंकृत भासला तरीही.

Verse 46

मज्जंतं तारयत्येको हरः संसारसागरात् । दानं वृत्तं व्रतं वाचः कीर्तिधर्मौ तथायुषः

संसारसागरात बुडणाऱ्याला एकटा हर (शिव)च तारतो। दान, सद्वर्तन, व्रत, वाणीसंयम, कीर्ती, धर्म तसेच आयुष्यही त्याच्या शरणाने सिद्ध होते।

Verse 47

परोपकरणं कायादसारात्सारमुद्धरेत् । धर्मे रागः श्रुतौ चिंता दाने व्यसनमुत्तमम्

नश्वर देहाच्या असारातून सार काढावे—परउपकार. धर्मावर प्रेम, श्रुती-शास्त्रांवर चिंतन, आणि दानात उत्तम आसक्ती—हेच श्रेष्ठ.

Verse 48

इंद्रियार्थेषु वैराग्यं संप्राप्तं जन्मनः फलम् । देशेऽस्मिन्भारते जन्म प्राप्य मानुष्यमध्रुवम्

इंद्रियविषयांबद्दल वैराग्य हेच जन्माचे खरे फळ आहे. या भारतदेशात जन्म घेऊन आणि अध्रुव मानुष्यजीवन मिळाल्यावर, परमार्थासाठी प्रयत्न करावा।

Verse 49

न कुर्यादात्मनः श्रेयस्तेनात्मा वंचतश्चिरम् । देवासुराणां सर्वेषां मानुष्यमतिदुर्लभम्

जर मनुष्य स्वतःचे श्रेय साधत नाही, तर तो दीर्घकाळ स्वतःलाच फसवितो. देव-दानव सर्वांसाठी मानुष्यजन्म अत्यंत दुर्लभ आहे।

Verse 50

तत्संप्राप्य तथा कुर्यान्न गच्छेन्नरकं यथा । सर्वस्य मूलं मानुष्यं तथा सर्वार्थसाधकम्

तो मानुष्यजन्म मिळाल्यावर असे आचरण करावे की नरकात जावे लागू नये. मानुष्यजीवन हे सर्वाचे मूळ आहे आणि सर्वार्थसिद्धीचे साधनही आहे।

Verse 51

यदि लाभे न यत्नस्ते मूलं रक्ष प्रयत्नतः । महता पुण्यमूल्येन क्रीयते कायनौस्त्वया

अधिक लाभासाठी तू प्रयत्न केला नाही तरी, मूळधनाचे रक्षण मात्र प्रयत्नपूर्वक कर. कारण ही ‘देह-नौका’ तू महान पुण्य-मूल्य देऊन मिळविली आहेस.

Verse 52

गंतुं दुःखोदधेः पारं तर यावन्न भिद्यते । अविकारिशरीरत्वं दुष्प्राप्यं वै ततः

दुःख-समुद्राचा पार जाण्यासाठी, ही साधन-देह अजून भंग पावलेली नाही तोवर पार उतर. कारण यानंतर विकाररहित देह मिळणे खरोखरच दुर्लभ आहे.

Verse 53

नापक्रामति संसारादात्महा स नराधमः । तपस्तप्यन्ति यतयो जुह्वते चात्र यज्विनः । दानानि चात्र दीयंते परलोकार्थमादरात्

जो संसारातून निवृत्त होत नाही, तो स्वतःच्या आत्म्याचा घातक—तो नराधम आहे. येथे यती तप करतात, यजमान हवनात आहुती अर्पितात, आणि परलोकासाठी आदराने दाने दिली जातात.

Verse 54

कात्यायन उवाच । दानस्य तपसो वापि भगवन्किं च दुष्करम् । किं वा महत्फलं प्रेत्य सारस्वत ब्रवीहि तत्

कात्यायन म्हणाले—हे भगवन्! दान आणि तप यांपैकी खरेच कोणते अधिक दुष्कर आहे? आणि मृत्यूनंतर कोणते महान फल देते? हे सारस्वत, ते मला सांगा.

Verse 55

सारस्वत उवाच । न दानाद्दुष्करतरं पृथिव्यामस्ति किंचन । मुने प्रत्यक्षमेवैतद्दृश्यते लोकसाक्षिकम्

सारस्वत म्हणाले—हे मुने! पृथ्वीवर दानापेक्षा अधिक दुष्कर काहीच नाही. हे तर प्रत्यक्षच दिसते—याचा साक्षी स्वयं लोक आहे.

Verse 56

परित्यज्य प्रियान्प्राणान्धनार्थे हि महाभयम् । प्रविशंति महालोभात्समुद्रमटवीं गिरिम्

धनासाठी प्रिय प्राणांनाही त्यागून, महालोभाने प्रेरित झालेले लोक महाभयात शिरतात—समुद्रात, अरण्यात आणि पर्वतात।

Verse 57

सेवामन्ये प्रपद्यंते श्ववृत्तिरिति या स्मृता । हिंसाप्रायां बहुक्लेशां कृषिं चैव तथा परे

काही जण सेवा-चाकरी स्वीकारतात; स्मृतितिला ती ‘श्ववृत्ती’ म्हणून सांगितली आहे. तर काही जण हिंसाप्राय व अनेक क्लेशांनी भरलेली शेतीही करतात।

Verse 58

तस्य दुःखार्जितस्येह प्राणेभ्योपि गरीयसः । आयासशतलब्धस्य परित्यागः सुदुष्करः

इथे दुःखाने मिळवलेले धन प्राणांपेक्षाही अधिक प्रिय वाटते; शेकडो परिश्रमांनी मिळवलेले ते सोडून देणे अत्यंत कठीण आहे।

Verse 59

यद्ददाति यदश्नाति तदेव धनिनो धनम् । अन्ये मृतस्य क्रीडंति दारैरपि धनैरपि

धनवानाचे खरे धन तेवढेच—जे तो दान करतो आणि जे तो उपभोगतो; तो मरण पावल्यानंतर उरलेल्या धनावर व कुटुंबावर इतर लोक खेळ करतात।

Verse 60

अहन्यहनि याचंतमहं मन्ये गुरुं यथा । मार्जनं दर्पणस्येव यः करोति दिनेदिने

जो दररोज याचना करतो, त्याला मी गुरु मानतो; तो दर्पण रोज पुसल्यासारखा, दिनोदिन आत्मशुद्धी घडवून आणतो।

Verse 61

दीयमानं हि नापैति भूय एवाभिवर्धते । कूप उत्सिच्यमानो हि भवेच्छुद्धो बहूदकः

जे दिले जाते ते कमी होत नाही; उलट अधिकच वाढते. जसा विहीर सतत भरली तर ती स्वच्छ होऊन पाण्याने परिपूर्ण होते.

Verse 62

एकजन्मसुखस्यार्थे सहस्राणि विलापयेत् । प्राज्ञो जन्मसहस्रेषु संचिनोत्येकजन्मनि

एका जन्माच्या सुखासाठी माणूस हजारो (जन्मांचे) संचित उधळून टाकतो. पण प्राज्ञ एका जन्मातच असे पुण्य साठवतो की ते हजारो जन्मांना आधार देते.

Verse 63

मूर्खो हि न ददात्यर्थानिह दारिद्र्यशंकया । प्राज्ञस्तु विसृजत्यर्थानमुत्र तस्य शंकया

मूर्ख इथे दारिद्र्याच्या भीतीने धन देत नाही. पण प्राज्ञ परलोकातील दारिद्र्याच्या शंकेने धनाचा त्याग करतो.

Verse 64

किं धनेन करिष्यंति देहिनो भंगुराश्रयाः । यदर्थं धनमिच्छंति तच्छरीरमशाश्वतम्

भंगुर आधारावर असलेले देहधारी धनाने तरी काय करणार? ज्या देहासाठी धन हवेसे वाटते तो देहच नश्वर आहे.

Verse 65

अक्षरद्वयमभ्यस्तं नास्तिनास्तीति यत्पुरा । तदिदं देहिदेहिति विपरीतमुपस्थितम्

पूर्वी दोन अक्षरांचा जप होता—‘नास्ति, नास्ति’. आता तेच उलटे होऊन ‘देहि, देहि’—‘दे, दे’—असे समोर आले आहे.

Verse 66

बोधयंति च यावंतो देहीति कृपणं जनाः । अवस्थेयमदानस्य मा भूदेवं भवानपि

कितीही लोक कृपणाला ‘दे’ म्हणून बोध करोत, तरी न देण्याची नामुष्की तशीच राहते. अशी दुर्दशा तुझ्याही वाट्याला येऊ नये.

Verse 67

दातुरेवोपकाराय वदत्यर्थीति देहि मे । यस्माद्दाता प्रयात्यूर्ध्वमधस्तिष्ठेत्प्रतिग्रही

अर्थी ‘मला दे’ असे म्हणतो, ते दात्याच्याच हितासाठी; कारण दाता उर्ध्वगती पावतो आणि केवळ घेणारा अधःस्थित राहतो.

Verse 68

दरिद्रा व्याधिता मूर्खाः परप्रेष्यकराः सदा । अदत्तदानाज्जायंते दुःखस्यैव हि भाजनाः

दान न दिल्याने दारिद्र्य, व्याधी, मूर्खपणा आणि सदैव पराधीन सेवा उत्पन्न होते; असे लोक खरेच दुःखाचेच पात्र ठरतात.

Verse 69

धनवंतमदातारं दरिद्रं वाऽतपस्विनम् । उभावंभसि मोक्तव्यौ कंठे बद्धा महाशिलाम्

धनवान असूनही जो दान देत नाही, आणि दरिद्री असूनही जो तप करत नाही—दोघांनाही गळ्यात मोठा दगड बांधून पाण्यात टाकण्यासारखे म्हटले आहे.

Verse 70

शतेषु जायते शूरः सहस्रेषु च पंडितः । वक्ता शतसहस्रेषु दाता जायेत वा न वा

शेकड्यांत एखादा शूर जन्मतो, हजारांत एखादा पंडित; लाखांत एखादा वक्ता—पण खरा दाता जन्मेलच असे नाही, कधी होईल कधी नाही.

Verse 71

गोभिर्विप्रैश्च वेदैश्च सतीभिः सत्यवादिभिः । अलुब्धैर्दानशीलैश्च सप्तभिर्धार्यते मही

गायी, ब्राह्मण, वेद, पतिव्रता सती, सत्यवचनी, अलोभी आणि दानशील—या सातांच्या आधाराने ही पृथ्वी धारण होते.

Verse 72

शिबिरौशीनरोङ्गानि सुतं च प्रियमौरसम् । ब्राह्मणार्थमुपाकृत्य नाकपृष्ठमितो गतः

उशीनरपुत्र शिबीने ब्राह्मणार्थ आपल्या अंगांचे तसेच प्रिय औरस पुत्राचेही अर्पण केले; आणि येथून स्वर्गलोकाच्या शिखरास प्राप्त झाला.

Verse 73

प्रतर्द्दनः काशिपति प्रदाय नयने स्वके । ब्राह्मणायातुलां कीर्तिमिह चामुत्र चाश्नुते

काशीपती प्रतर्द्दनाने ब्राह्मणाला स्वतःचे नेत्र दान करून अतुल कीर्ती मिळविली—इहलोकीही आणि परलोकीही.

Verse 74

निमी राष्ट्रं च वैदेहो जामदग्न्यो वसुंधराम् । ब्राह्मणेभ्यो ददौ चापि गयश्चोर्वीं सपत्तनाम्

वैदेह निमीने आपले राज्य दान केले; जामदग्न्य (परशुराम) यांनी वसुंधरा दान केली; आणि गयानेही अधीन उत्पन्नासह भूमी ब्राह्मणांना अर्पण केली.

Verse 75

अवर्षति च पर्जन्ये सर्वभूतनिवासकृत् । वसिष्ठो जीवयामास प्रजापतिरिव प्रजाः

पर्जन्याने वर्षा न केल्यावर, सर्वभूतांच्या निवासाचा रक्षक वसिष्ठांनी प्रजापतीप्रमाणे प्रजांचे पालन करून त्यांना जीवंत ठेवले.

Verse 76

ब्रह्मदत्तश्च पांचाल्यो राजा बुद्धिमतां वरः । निधिं शंखं द्विजाग्र्येभ्यो दत्त्वा स्वर्गमवाप्तवान्

पांचालचा राजा ब्रह्मदत्त, बुद्धिमानांत श्रेष्ठ, द्विजश्रेष्ठांना ‘शंख’ नावाची निधी दान करून स्वर्गास प्राप्त झाला।

Verse 77

सहस्रजिच्च राजर्षिः प्राणानिष्टान्महायशाः । ब्राह्मणार्थे परित्यज्य गतो लोकाननुत्तमान्

महायशस्वी राजर्षी सहस्रजिताने ब्राह्मणांच्या हितासाठी आपले प्रिय प्राणही त्यागले आणि अनुत्तम लोकांना गेला।

Verse 78

एते चान्ये च बहवः स्थाणोर्दानेन भक्तितः । रुद्रलोकं गता नित्यं शान्तात्मानो जितेन्द्रियाः

हे आणि इतरही अनेक जण भक्तिभावाने स्थाणु (शिव) यांस दान अर्पून रुद्रलोकास गेले—सदा शांतचित्त व जितेंद्रिय झाले।

Verse 79

एषां प्रतिष्ठिता कीर्तिर्यावत्स्थास्यति मेदिनी । इति संचिंत्य सारार्थी स्थाणुदानपरो भव

यांची प्रतिष्ठित कीर्ती पृथ्वी असेपर्यंत टिकेल—असे चिंतन करून, हे सारार्थी, स्थाणु (शिव) यांस दान करण्यास तत्पर हो।

Verse 80

सोऽपि मोह परित्यज्य तथा कात्यायनोऽभवत्

तोही मोह त्यागून तसाच कात्यायन-परंपरेचा खरा अनुयायी झाला।

Verse 81

नारद उवाच । एवं सुश्रवसा प्रोक्तां कथामाकर्ण्य पद्मभूः । हर्षाश्रुसंयुतोऽतीव प्रशशंस मुहुर्मुहुः

नारद म्हणाले—सुश्रवसाने सांगितलेली ही कथा ऐकून पद्मभू ब्रह्मा आनंदाश्रूंनी भरून गेले आणि पुन्हा पुन्हा त्याची प्रशंसा करू लागले।

Verse 82

साधु ते व्याहृतं वत्स एवमेतन्न चान्यथा । सत्यं सारस्वतः प्राह सत्या चैवं तथा श्रुतिः

वत्सा, तू उत्तम बोललास—हे असेच आहे, अन्यथा नाही। सारस्वताने हे सत्य म्हणून सांगितले आहे आणि श्रुतीही तसेच सत्य मानते।

Verse 83

दानं यज्ञानां वरूथं दक्षिणा लोके दातारंसर्वभूतान्युपजीवंति दानेनारातीरंपानुदंत दानेन द्विषंतो मित्रा भवंति दाने सर्वं प्रतिष्ठितं तस्माद्दानं परमं वदंतीति

दान हे यज्ञांचे कवच आहे आणि लोकी पवित्र दक्षिणा आहे। दानामुळे सर्व प्राणी दात्यावर उपजीविका करतात। दानाने आपत्ती दूर होतात, दानाने शत्रूही मित्र होतात। सर्व काही दानावर प्रतिष्ठित आहे; म्हणून दान परम म्हणतात।

Verse 84

संसारसागरे घोरे धर्माधर्मोर्मिसंकुले । दानं तत्र निषेवेत तच्च नौरिव निर्मितम्

धर्म-अधर्माच्या लाटांनी खवळलेल्या या भयंकर संसारसागरात दानाचे आचरण करावे; कारण ते पार उतरविण्यासाठी नौकेसारखे निर्मिलेले आहे।

Verse 85

इति संचिंत्य च मया पुष्करे स्थापिता द्विजाः । गङ्गायमुनयोर्मध्ये मध्यदेशे द्विजाः सृते

असे विचार करून मी पुष्कर येथे द्विज (ब्राह्मण) स्थापन केले; तसेच गंगा-यमुनेच्या मधील मध्यदेशातही ब्राह्मणांची वस्ती बसविली गेली।

Verse 86

स्थापिताः श्रीहरिभ्यां तु श्रीगौर्या वेदवित्तमाः । रुद्रेण नागराश्चैव पार्वत्या शक्तिपूर्भवाः

दोन पूज्य हरि आणि शुभ गौरी यांनी वेदविद्येत श्रेष्ठ जनांची स्थापना केली। रुद्रांनी नागरांना वसविले आणि पार्वतीने शक्तिपूर-उद्भव लोकांना प्रतिष्ठित केले।

Verse 87

श्रीमाले च तथा लक्ष्म्या ह्येवमादिसुरोत्तमैः । नानाग्रहाराः संदत्ता लोकोद्धरणकांक्षया

तसेच श्रीमालात लक्ष्मीने आणि अशा अन्य देवोत्तमांनी लोकउद्धाराच्या इच्छेने अनेक अग्रहार (दानग्राम) प्रदान केले।

Verse 88

न हि दानफले कांक्षा काचिन्नऽस्ति सुरोत्तमाः । साधुसंरक्षणार्थं हि दानं नः परिकीर्तितम्

हे देवोत्तमांनो! दानाच्या फळाची आम्हांस किंचितही इच्छा नाही; आमचे दान साधूंच्या संरक्षणासाठीच परिकीर्तित आहे।

Verse 89

ब्राह्मणाश्च कृतस्थाना नानाधर्मोपदेशनैः । समुद्धरंति वर्णांस्त्रींस्ततः पूज्यतमा द्विजाः

ब्राह्मण योग्य स्थानी प्रतिष्ठित होऊन विविध धर्मोपदेशांनी तीनही वर्णांचा उद्धार करतात; म्हणून द्विज सर्वाधिक पूज्य मानले गेले आहेत।

Verse 90

दानं चतुर्विधं दानमुत्सर्गः कल्पितं तथा । संश्रुतं चेति विविधं तत्क्रमात्परिकीर्तितम्

दान चार प्रकारचे सांगितले आहे—(१) दान, (२) उत्सर्ग, (३) कल्पित, आणि (४) संश्रुत; हे क्रमाने परिकीर्तित आहे।

Verse 91

वापीकूपतडागानां वृक्षविद्यासुरौकसाम् । मठप्रपागृहक्षेत्रदानमुत्सर्ग इत्यसौ

विहीर/बावडी, कूप, तळे, वृक्ष, विद्यास्थाने व देवालये—तसेच मठ, पाणपोई, धर्मशाळा/आश्रयगृह आणि भूमिदान—यास ‘उत्सर्ग’ असे म्हणतात।

Verse 92

उपजीवन्निमान्यश्च पुण्यं कोऽपि चरेन्नरः । षष्ठमंशं स लभते यावद्यो विसृजेद्द्विजः

या दानांवर उपजीविका करणारा मनुष्यही काही पुण्य मिळवितो; हे द्विज! दाता जोवर दान मागे घेत नाही, तोवर त्याला पुण्याचा सहावा अंश प्राप्त होतो।

Verse 93

तदेषामेव सर्वेषां विप्रसंस्थापनं परम् । देवसंस्थापनं चैव धर्मस्तन्मूल एव यत्

म्हणून या सर्व दानांमध्ये श्रेष्ठ आहे विप्रांचे सम्यक् संस्थापन (पालन-व्यवस्था); तसेच देवसंस्थापन (देवालय-पूजा)ही. कारण धर्म त्याच मुळावर आधारलेला आहे।

Verse 94

देवतायतनं यावद्यावच्च ब्राह्मणगृहम् । तावद्दातुः पूर्वजानां पुण्यांशश्चोपतिष्ठति

देवतेचे मंदिर जोवर टिकते आणि ब्राह्मणाचे घर जोवर टिकते, तोवर दात्याच्या पूर्वजांना पुण्याचा अंश प्राप्त होत राहतो।

Verse 95

एतत्स्वल्पं हि वाणिज्यं पुनर्बहुफलप्रदम् । जीर्णोद्धारे च द्विगुणमेतदेव प्रकीर्तितम्

हा ‘व्यवहार’ प्रयत्नाने लहान, पण फळाने फार मोठा आहे; आणि जीर्णोद्धारात (जीर्ण दुरुस्ती/पुनर्निर्माणात) हेच पुण्य दुप्पट होते असे सांगितले आहे।

Verse 96

तस्मादिदं त्वहमपिब्रवीमि सुरसत्तमाः । नास्ति दानसमं किंचित्सत्यं सारस्वतो जगौ

म्हणून, हे सुरश्रेष्ठांनो, मीही हेच सांगतो—दानासारखे दुसरे काही नाही. हे सत्य आहे; असे सारस्वतांनी म्हटले.

Verse 97

नारद उवाच । इति सारस्वतप्रोक्तां तथा पद्मभुवेरिताम् । साधुसाध्वित्यमोदंत सुराश्चाहं सुविस्मिताः

नारद म्हणाले—सारस्वतांनी सांगितलेली आणि पद्मभू (ब्रह्मा) यांनीही अनुमोदित केलेली ती वाणी ऐकून, देवगण आणि मी अत्यंत विस्मित होऊन ‘साधु! साधु!’ असे म्हणत आनंदित झालो.

Verse 98

ततः सभाविसर्गांते सुरम्ये मेरुमूर्धनि । उपविश्य शिलापृष्ठे अहमेतदचिंतयम्

त्यानंतर सभा विसर्जित झाल्यावर, रम्य मेरुशिखरावर मी शिळेच्या पृष्ठावर बसून याचाच विचार करू लागलो.

Verse 99

सत्यमाह विरंचिस्तु स किमर्थं तु जीवति । येनैकमपि तद्धृत्तं नैव येन कृतार्थता

‘विरंचि (ब्रह्मा) यांनी सत्यच सांगितले; पण जो त्या (दान) विषयी एकही कर्म करत नाही आणि ज्याच्या जीवनाला कृतार्थता येत नाही, तो कशासाठी जगतो?’

Verse 100

तदहं दानपुण्यं हि करिष्यामि कथं स्फुटम् । कौपीनदण्डात्मधनो धनं स्वल्पं हि नास्ति मे

‘तर मी दानाचे पुण्य स्पष्टपणे कसे करावे? माझे धन तर फक्त कौपीन आणि दंड एवढेच; माझ्याकडे थोडेसेही धन नाही.’

Verse 101

अनर्हते यद्ददाति न ददाति तथार्हते । अर्हानर्हपरिज्ञानाद्दानधर्मो हि दुष्करः

जेव्हा मनुष्य अयोग्याला दान देतो आणि योग्याला देत नाही, तेव्हा योग्य-अयोग्य ओळखणे कठीण असल्याने दानधर्माचे पालन खरोखरच दुष्कर होते।

Verse 102

देशेकाले च पात्रे च शुद्धेन मनसा तथा । न्यायार्जितं च यो दद्याद्यौवने स तदश्नुते

जो शुद्ध मनाने देश, काळ आणि पात्र यांचा विचार करून न्यायाने मिळवलेले धन दान करतो, तो त्याचे फळ तरुणपणीही भोगतो।

Verse 103

तमोवृतस्तु यो दद्यात्क्रोधात्तथैव च । भुंक्ते दान फलं तद्धि गर्भस्थो नात्र संशयः

जो मोहाच्या अंधाराने झाकलेला किंवा क्रोधाने दान करतो, तो त्या दानाचे फळ गर्भात असतानाच भोगतो—यात संशय नाही।

Verse 104

बालत्वेऽपि च सोऽश्राति यद्दत्तं दम्भकारणात् । दत्तमन्यायतो वित्तं वै चार्थकारणम्

जो दंभासाठी दान करतो तो तरुणपणीही नष्ट होतो; आणि अन्यायाने मिळवलेले धन जर सांसारिक लाभासाठी दान केले, तरी तेही अधःपतनच घडवते।

Verse 105

वृद्धत्वे हि समश्राति नरो वै नात्र भविष्यति । तस्माद्देशे च काले च सुपात्रे विधिना नरः । शुभार्जितं प्रयुञ्जीत श्रद्धया शाठ्यवर्जितः

वृद्धत्वात मनुष्य नक्कीच क्षीण होतो—यात शंका नाही। म्हणून देश, काळ आणि सुपात्र यांचा विचार करून विधिपूर्वक, शुभरीतीने मिळवलेले धन श्रद्धेने व कपटरहित होऊन दान करावे।

Verse 106

तदेतन्निर्धनत्वाच्च कथं नाम भविष्यति । सत्यमाहुः पुरा वाक्यं पुराणमुनयोऽमलाः

निर्धनतेत हे कसे शक्य होईल—अशी लोकांची शंका असते. तरीही प्राचीन पुराणांत निर्मळ मुनिंनी जे वचन सांगितले, ते खरेच सत्य आहे.

Verse 107

नाधनस्यास्त्ययं लोको न परश्च कथंचन । अभिशस्तं प्रपश्यंति दरिद्रं पार्श्वतः स्थितम्

धनहीनासाठी जणू हा लोकही नाही, परलोकही नाही; बाजूला उभ्या असलेल्या दरिद्राकडे लोक शापित-निंदितासारखे पाहतात.

Verse 108

दारिद्र्यं पातकं लोके कस्तच्छंसितुमर्हति । पतितः शोच्यते सर्वैर्निर्धनश्चापि शोच्यते

लोकात दारिद्र्याला जणू पाप मानतात—अशा गोष्टीची स्तुती कोण करील? पतिताला सर्वजण दया करतात, आणि निर्धनालाही सर्वजण दया करतात.

Verse 109

यः कृशाश्वः कृशधनः कृशभृत्यः कृशातिथिः । स वै प्रोक्तः कृशोनाम न शरीरकृशः कृशऋ

ज्याचे घोडे तोकडे, धन तोकडे, भृत्य तोकडे आणि अतिथिसत्कारही तोकडा—तोच खरा ‘कृश’ म्हणतात; केवळ शरीराने कृश असणे म्हणजे कृशता नव्हे.

Verse 110

अर्थवान्दुष्कुलीनोऽपि लोके पूज्यतमो नरः । शशिनस्तुल्यवंशोऽपि निर्धनः परिभूयते

धनवान असेल तर नीच कुलातील पुरुषही लोकात अत्यंत पूज्य ठरतो; पण चंद्रासारख्या श्रेष्ठ वंशातीलही मनुष्य निर्धन असेल तर तो अपमानित व तुच्छ मानला जातो.

Verse 111

ज्ञानवृद्धास्तपोवृद्धा ये च वृद्धा बहुश्रुताः । ते सर्वे धनवृद्धस्य द्वारि तिष्ठन्ति किंकराः

ज्ञानाने वृद्ध, तपाने वृद्ध आणि बहुश्रुत वृद्ध—ते सर्व धनवंताच्या दारी सेवकांसारखे उभे राहतात।

Verse 112

यद्यप्ययं त्रिभुवने अर्थोऽस्माकं पराग्नहि । तथाप्यन्यप्रार्थितो हि तस्यैव फलदो भवेत्

जरी त्रिभुवनात हे धन खरेच आपले नाही, तरी दुसऱ्याने मागितल्यावर ते दान केल्यास त्याच दात्यास फलदायी ठरते।

Verse 113

अथवैतत्पुरा सर्वं चिंतयिष्यामि सुस्फुटम् । विलोकयामि पूर्वं तु किंचिद्योग्यं हि स्थानकम्

किंवा प्रथम मी हे सर्व अत्यंत स्पष्टपणे विचार करीन; आणि आधीच काही योग्य असे स्थान पाहून घेईन।

Verse 114

स चिंतयित्वेति बहुप्रकारं देशांश्च ग्रामान्नगराणि चाश्रमान् । बहूनहं पर्यटन्नाप्तवान्हि स्थानं हितं स्थापये यत्र विप्रान्

तो अनेक प्रकारे विचार करून देश, गावे, नगरे व आश्रम पाहत फार फिरला; तरीही जिथे विप्रांना स्थापन करता येईल असे हितकारक स्थान त्याला मिळाले नाही।