Adhyaya 13

Verse 1

। नारद उवाच । इति तस्य मुनींद्रस्य भूपतिः शुश्रुवान्वचः । प्राह नाहं गमिष्यामि त्वां विहाय नरं क्वचित्

नारद म्हणाले: त्या मुनींचे वचन ऐकून राजा म्हणाला, 'हे भगवन! मी तुम्हाला सोडून कुठेही जाणार नाही.'

Verse 2

लिंगमाराधयिष्येऽद्य सर्वसिद्धिप्रदं नृणाम् । त्वयैवानुगृहीतोऽद्य यांतु सर्वे यथागतम्

'आज मी सर्व सिद्धी देणाऱ्या शिवलिंगाची आराधना करेन. तुमच्या कृपेने मी धन्य झालो आहे, बाकीचे सर्व जसे आले तसे परत जावोत.'

Verse 3

तद्भूपतिवचः श्रुत्वा बको गृध्रोऽथ कच्छपः । उलूकश्च तथैवोचुः प्रणता लोमशं मुनिम्

राजाचे वचन ऐकून बगळा, गिधाड, कासव आणि घुबड यांनीही तसेच सांगितले—आणि लोमश मुनींना प्रणाम करून उभे राहिले.

Verse 4

स च सर्वसुहृद्विप्रस्तथेत्येवाह तांस्तदा । प्रणोद्यान्प्रणतान्सर्वाननुजग्राह शिष्यवत्

आणि सर्वांचा हितचिंतक तो ब्राह्मण तेव्हा म्हणाला—“तथास्तु।” प्रणाम केलेल्या सर्वांना मान देऊन, शिष्यांसारखे स्नेहाने अनुग्रह केला.

Verse 5

शिवदीक्षाविधानेन लिंगपूजां समादिशत् । तेषामनुग्रहपरो मुनिः प्रमतवत्सलः । तीर्थादप्यधिकं स्थाने सतां साधुसमागमः

शिवदीक्षेच्या विधीनुसार त्यांनी त्यांना लिंगपूजेचा उपदेश केला. अनुग्रहात तत्पर, प्रमथभक्तांवर वात्सल्य असलेल्या मुनींनी सांगितले—“कोणत्याही स्थानी सत्पुरुषांचा साधुसंग तीर्थापेक्षाही अधिक श्रेष्ठ आहे.”

Verse 6

पचेलिमफलः सद्यो दुरंतकलुपापहः । अपूर्वः कोऽपि सद्गोष्ठीसहस्रकिरणोदयः

हे त्वरित फल देणारे असून दुर्दम्य व दीर्घकाळचे पापही नष्ट करते—जणू सद्गोष्ठीच्या सहस्र किरणांचा अपूर्व उदयच होय.

Verse 7

य एकांततयात्यंतमंतर्गततमोपहः । साधुगोष्ठीसमुद्भूतसुखामृतरसोर्मयः

हे एकाग्रतेने अंतःकरणातील घोर अंधार पूर्णपणे दूर करते; साधुगोष्ठीतून उत्पन्न झालेल्या सुखामृत-रसाच्या लहरींसारखे उसळते.

Verse 8

सर्वे वराः सुधाकाराः शर्करामधुषड्रसाः । ततस्ते साधुसंसर्गं संप्राप्ताः शिवशासनात्

सर्व वर अमृततुल्य होतात—साखर व मधासारखे मधुर, षड्रसांनी समृद्ध। म्हणून शिवाच्या आज्ञेने त्यांना साधूंचा सत्संग प्राप्त झाला।

Verse 9

आरेभिरे क्रियायोगं मार्कंडनृपपूर्वकाः । तेषां तपस्यतामेवं समाजग्मे कदाचन । तीर्थयात्रानुषंगेन लोमशालोकनोत्सुकः

मार्कण्ड राजाच्या नेतृत्वाखाली त्यांनी क्रियायोगाची साधना आरंभिली. ते असे तपश्चर्येत मग्न असता, कधीतरी तीर्थयात्रेच्या निमित्ताने लोमशही त्यांना पाहण्यास उत्सुक होऊन तेथे आला।

Verse 10

मुख्या पुरुषयात्रा हि तीर्थयात्रानुषंगतः । सद्भिः समाश्रितो भूप भूमिभागस्तथोच्यते

खरी मुख्य ‘यात्रा’ म्हणजे सत्पुरुषांकडे जाणे; तीर्थयात्रा त्यानंतरची. हे राजन्, ज्या भूमिभागाचा आश्रय सज्जन घेतात तोच खरोखर धन्य म्हणतात.

Verse 11

कृतार्हणातिथ्यविधिं विश्रांतं मां च फाल्गुन । प्रणम्य तेऽथ पप्रच्छुर्नाडीजंघपुरः सराः

हे फाल्गुन, अतिथी-सत्काराची विधी यथायोग्य करून आणि मी विश्रांती घेतल्यावर, नाडी-जंघपुरचे रहिवासी मला नमस्कार करून मग प्रश्न विचारू लागले.

Verse 12

त उचुः । शापभ्रष्टा वयं ब्रह्मंश्चत्वारोऽपि स्वकर्मणा । तन्मुक्तिसाधनार्थाय स्थानं किंचित्समादिश

ते म्हणाले—हे ब्राह्मण, आपल्या कर्मामुळे शापाने आम्ही चौघेही पूर्वस्थितीपासून भ्रष्ट झालो आहोत. म्हणून त्या अवस्थेतून मुक्तीच्या साधनासाठी आम्हाला एखादे स्थान सांगावे.

Verse 13

इयं हि निष्फला भूमिः शपलं भारतं मुने

हे मुने! ही भूमी आम्हांला निष्फळच भासते; भारतवर्ष जणू शाप व दोषांनी ग्रस्त दिसते.

Verse 14

तत्रापि क्वचिदेकत्र सर्वतीर्थफलं वद । इति पृष्टस्त्वहं तैश्च तानब्रवमिदं तदा

‘तिथेही एखाद्या एका स्थानी सर्व तीर्थांचे फळ मिळते—ते सांगा’ असे त्यांनी विचारल्यावर मी तेव्हा त्यांना असे उत्तर दिले.

Verse 15

संवर्तं परिपृच्छध्वं स वो वक्ष्यति तत्त्वतः । सर्वतीर्थफलावाप्तिकारकं भूप्रदेशकम्

संवर्तांना विचारा; तो तुम्हाला तत्त्वतः सांगेल—ज्या भूभागामुळे सर्व तीर्थांचे फळ प्राप्त होते.

Verse 16

त उचुः । कुत्रासौ विद्यते योगी नाज्ञासिष्म वयं च तम् । संवर्तदर्शनान्मुक्तिरिति चास्मदनुग्रहः

ते म्हणाले—‘तो योगी कुठे आहे? आम्ही त्याला ओळखत नाही. आणि संवर्तांचे दर्शन झाले की मुक्ती मिळते असे म्हणतात—हा आमच्यावर तुमचा अनुग्रह ठरेल.’

Verse 17

यदि जानासि तं ब्रूहि सुहृत्संगो न निष्फलः । ततोऽहमब्रवं तांश्च विचार्येदं पुनःपुनः

‘तुम्हाला तो माहीत असेल तर सांगा; हितचिंतकाचा संग कधी निष्फळ होत नाही.’ मग मी पुन्हा पुन्हा विचार करून त्यांना असे म्हणालो.

Verse 18

वाराणस्यामसावास्ते संवर्तो गुप्तलिंगभृत् । मलदिग्धो विवसनो भिक्षाशी कुतपादनु

वाराणसीत संवर्त मुनी गुप्तलिंग धारण करून राहतो. तो मलिन, निर्वस्त्र, भिक्षेवर जगणारा, कुतपाचे आवरण घेऊन विचरतो.

Verse 19

करपात्रकृताहारः सर्वथा निष्परिग्रहः । भावयन्ब्रह्म परमं प्रणवाभिधमीश्वरम्

तो हातालाच पात्र करून अन्न ग्रहण करतो, सर्वथा निष्परिग्रह आहे; आणि प्रणव-नामक ईश्वर, परम ब्रह्म याचे निरंतर चिंतन करतो.

Verse 20

भुक्त्वा निर्याति सायाह्ने वनं न ज्ञायते जनैः । योगीश्वरोऽसौ तद्रूपाः सन्त्यन्ये लिंगधारिणः

भोजन करून सायंकाळी तो वनात निघून जातो; लोकांना तो ओळखू येत नाही. तो योगीश्वर आहे; आणि त्याच्यासारखे रूप असलेले इतर लिंगधारीही आहेत.

Verse 21

वक्ष्यामि लक्षणं तस्य ज्ञास्यथ तं मुनिम् । प्रतोल्या राजमार्गे तु निशि भूमौ शवं जनैः

मी त्याची लक्षणे सांगतो, ज्याने तुम्ही त्या मुनिला ओळखाल. नगरद्वाराजवळ राजमार्गावर रात्री लोकांनी जमिनीवर एक शव ठेवावे.

Verse 22

अविज्ञातं स्थापनीयं स्थेयं तदविदूरतः । यस्तां भूमिमुपागम्य अकस्माद्विनिर्वतते

तेथे कोणाला न कळता ते ठेवावे आणि तुम्ही त्यापासून फार दूर उभे राहू नये. जो त्या जागी येऊन अचानक परत फिरतो—

Verse 23

स संवर्तो न चाक्रामत्येष शल्यमसंशयम् । प्रष्टव्योऽभिमतं चासावुपाश्रित्य विनीतवत्

तो संवर्त आहे; तो हे ओलांडणार नाही—यात संशय नाही. म्हणून नम्रतेने त्याचा आश्रय घेऊन जे अभिमत असेल ते विचारावे.

Verse 24

यदि पृच्छति केनाहमाख्यात इति मां ततः । निवेद्य चैतद्वक्तव्यं त्वामाख्यायाग्निमाविशत्

जर तो विचारेल, ‘मला तुम्हाला कोणी सांगितले?’, तर आधी मला हे निवेदन कर; मग असे सांग—‘तुमची ओळख करून देऊन तो अग्नीत प्रविष्ट झाला.’

Verse 25

तच्छ्रुत्वा ते तथा चक्रुः सर्वेपि वचनं मम । प्राप्य वाराणसीं दृष्ट्वा संवर्तं ते तथा व्यधुः

हे ऐकून त्यांनी सर्वांनी माझ्या वचनाप्रमाणेच केले. वाराणसीला पोहोचून संवर्ताला पाहताच त्यांनी तसेच आचरण केले.

Verse 26

शवं दृष्ट्वा च तैर्न्यस्तं संवर्तो वै न्यवर्तत । क्षुत्परीतोऽपि तं ज्ञात्वा ययुस्तमनु शीघ्रगम्

त्यांनी ठेवलेले प्रेत पाहून संवर्त खरोखरच परत फिरला. भुकेने व्याकुळ असूनही त्यांनी त्याला ओळखले आणि तो वेगाने जात असतानाही त्याच्या मागे धाव घेतली.

Verse 27

तिष्ठ ब्रह्मन्क्षणमिति जल्पंतो राजमार्गगम् । याति निर्भर्त्सयत्येष निवर्तध्वमिति ब्रुवन्

‘हे ब्राह्मण, क्षणभर थांबा’ असे म्हणत त्यांनी राजमार्गावर त्याला हाक मारली. तो चालतच राहिला आणि त्यांना झिडकारून म्हणाला—‘परत जा!’

Verse 28

समया मामरे भोऽद्य नागंतव्यं न वो हितम् । पलायनमसौ कृत्वा गत्वा दूरतरं सरः । कुपितः प्राह तान्सर्वान्केनाख्यातोऽहमित्युत

तुम्ही माझ्याशी करार केला होता—आज येथे येऊ नका; ते तुमच्या हिताचे नाही. तो पळून जाऊन दूरच्या सरोवराकडे गेला. क्रोधाने तो सर्वांना म्हणाला—“माझी ओळख कुणी सांगितली?”

Verse 29

निवेदयत शीघ्रं मे यथा भस्म करोमि तम् । शापाग्निनाथ वा युष्मान्यदि सत्यं न वक्ष्यथ

लवकर मला सांगा, म्हणजे मी त्याला भस्म करीन; नाहीतर तुम्ही सत्य बोलला नाहीत तर शापाग्नीने तुम्हालाच जाळून टाकीन.

Verse 30

अथ प्रकंपिताः प्राहुर्नारदेनेति तं मुनिम् । स तानाह पुनर्यातः पिशुनः क्व नु संप्रति

मग थरथरत त्यांनी त्या मुनींना सांगितले—“नारदाने.” तो पुन्हा म्हणाला—“तो चुगलखोर पुन्हा आला काय? आत्ता तो कुठे आहे?”

Verse 31

लोकानां येन सापाग्नौ भस्मशेषं करोमि तम् । ब्रह्मबंधुमहं प्राहुर्भीतास्ते तं पुनर्मुनिम्

ज्याच्या सामर्थ्याने मी शापाग्नीत लोकांनाही भस्मशेष करू शकतो, त्याला मी ‘ब्रह्मबंधु’—फक्त कुळाने ब्राह्मण—असे म्हणतो. भयभीत होऊन ते पुन्हा त्या मुनींना बोलले.

Verse 32

त ऊचुः । त्वं निवेद्य स चास्माकं प्रविष्टो हव्यवाहनम् । तत्कालमेव विप्रेंद्र न विद्मस्तत्र कारणम्

ते म्हणाले—“हे विप्रेंद्र! तुम्ही सांगितल्यानंतर तो आमच्या डोळ्यांसमोर हव्यवाहन (यज्ञाग्नी) मध्ये प्रविष्ट झाला. त्या क्षणीच त्याचे कारण आम्हाला कळले नाही.”

Verse 33

संवर्त उवाच । अहमप्येवमेवास्य कर्ता तेन स्वयं कृतम् । तद्ब्रूत कार्यं नैवात्र चिरं स्थास्यामि वः कृते

संवर्त म्हणाला—मीही असेच मानले की ‘याचा कर्ता मीच’; पण हे तर त्यानेच स्वतः केले आहे. म्हणून सांगा, काय कार्य करायचे; तुमच्यासाठीही मी येथे फार काळ थांबणार नाही।

Verse 34

अर्जुन उवाच । यदि नारद देवर्षे प्रविष्टोऽसि हुताशनम् । जीवितस्तत्कथं भूय आश्चर्यमिति मे वद

अर्जुन म्हणाला—हे नारद देवर्षे! तू जर हुताशनात प्रवेश केला होतास, तर मग तू कसा जिवंत आहेस? हे आश्चर्य मला पुन्हा सांग।

Verse 35

नारद उवाच । न हुताशः समुद्रो वा वायुर्वा वृक्षपर्वतः । आयुधं वा न मे शक्ता देहपाताय भारत

नारद म्हणाला—हे भारत! अग्नी, समुद्र, वायू, वृक्ष-पर्वत—किंवा कोणतेही आयुध—माझ्या देहपातास समर्थ नाही।

Verse 36

पुनरेतत्कृतं चापि संवर्तो मन्यते यथा । अहं सन्मानितश्चेति वह्निं प्राप्याप्यगामहम्

पुन्हा, संवर्त जसा हे कर्म (आपल्याकडून) झाले असे मानू लागला, तसाच मीही ‘माझा यथोचित सन्मान झाला’ असे समजून, वह्नीजवळ पोहोचूनही पुढे निघालो।

Verse 37

यथा पुष्पगृहे कश्चित्प्रविशत्यंग फाल्गुन । तथाहमग्निं संविश्य यातवानुत्तरं श्रृणु

हे प्रिय फाल्गुन! जसा कोणी पुष्पगृहात प्रवेश करतो, तसाच मी अग्नीत प्रवेश करून पार गेलो। आता पुढे जे घडले ते ऐक।

Verse 38

संवर्तस्तान्पुनः प्राह मार्कंडेयमुखानिति । विशल्यः पंथाः क्षुधितोऽहं पुनः पुरीम् । भिक्षार्थं पर्यटिष्यामि प्रश्रं प्रब्रूत चैव मे

तेव्हा संवर्ताने मार्कंडेयादि मुनींना पुन्हा सांगितले— “मार्ग निर्विघ्न आहे; मी क्षुधित आहे, म्हणून भिक्षेसाठी पुन्हा नगरीत जाईन. आणि तुमचा प्रश्नही मला स्पष्टपणे सांगा।”

Verse 39

त ऊचुः । शापभ्रष्टा वयं मोक्षं प्राप्स्यामस्तवदनुग्रहात् । प्रतीकारं तदाख्याहि प्रणतानां महामुने

ते म्हणाले— “शापामुळे आम्ही पतित झालो आहोत; तुमच्या अनुग्रहाने आम्हाला मोक्ष मिळेल. हे महामुने, आम्ही शरणागतांसाठी उपाय सांगा।”

Verse 40

यत्र तीर्थे सर्वतीर्थफलं प्राप्नोति मानवः । तत्तीर्थं ब्रूहि संवर्त तिष्ठामो यत्र वै वयम्

“हे संवर्त, कोणत्या तीर्थात मनुष्याला सर्व तीर्थांचे फळ मिळते? ते तीर्थ सांगा; आम्ही जिथे राहू इच्छितो।”

Verse 41

संवर्त उवाच । नमस्कृत्य कुमाराय दुर्गाभ्यश्च नरोत्तमाः । तीर्थं च संप्रवक्ष्यामि महीसागरसंगमम्

संवर्त म्हणाले— “हे नरोत्तमांनो, कुमारास व दुर्गांना नमस्कार करून आता मी तीर्थ सांगतो— मही नदी व सागर यांचा संगम।”

Verse 42

अमुना राजसिंहेन इंद्रद्युम्नेन धीमता । यजनाद्द्व्यंगुलोत्सेधा कृतेयं वसुधायदा

त्या धीमान राजसिंह इंद्रद्युम्नाने यज्ञ केला तेव्हा ही वसुधा दोन अंगुळे उंच झाली।

Verse 43

तदा संताप्यमानाया भुवः काष्ठस्य वै यथा । सुस्राव यो जलौघश्च सर्वदेवनमस्कृतः

तेव्हा पृथ्वी तापली असता—जशी जळणारी लाकूड—सर्व देवांनी नमस्कार केलेला जलप्रवाह प्रकट झाला।

Verse 44

महीनाम नदी च पृथिव्यां यानिकानिचित् । तीर्थानि तेषां सलिलसंभवं तज्जलं विदुः

पृथ्वीवरील जे जे तीर्थ आहेत आणि ‘मही’ नावाची नदीही—त्या सर्वांचे जल त्या पवित्र प्रवाहापासूनच उत्पन्न झाले, असे जाणावे।

Verse 45

महीनाम समुत्पन्ना देशे मालवकाभिधे । दक्षिणं सागरं प्राप्ता पुण्योभयतटाशिवा

‘मालवक’ नावाच्या देशात ‘मही’ नदी उत्पन्न झाली; दक्षिण सागरास जाऊन मिळून ती दोन्ही तटांवर पुण्यदायी व शिवमंगलमयी आहे।

Verse 46

सर्वतीर्थमयी पूर्वं महीनाम महानदी । किं पुनर्यः समायोगस्तस्याश्च सरितां पतेः

‘मही’ ही महानदी आरंभापासूनच सर्वतीर्थमयी आहे; मग सरितांचा पति (सागर) याच्याशी तिचा संगम किती अधिक पुण्यदायी असेल!

Verse 47

वाराणसी कुरुक्षेत्रं गंगा रेवा सरस्वती

वाराणसी, कुरुक्षेत्र, गंगा, रेवा (नर्मदा) आणि सरस्वती।

Verse 48

तापी पयोष्णी निर्विध्या चन्द्रभागा इरावती । कावेरी शरयूश्चैव गंडकी नैमिषं तथा

तापी, पयोष्णी, निर्विन्ध्या, चंद्रभागा व इरावती; तसेच कावेरी, शरयू, गंडकी आणि नैमिष—या सर्व पवित्र तीर्थ-सरिता आहेत.

Verse 49

गया गोदावरी चैव अरुणा वरुणा तथा । एताः पुण्याः शतशोन्या याः काश्चित्सरितो भुवि

गया, गोदावरी, तसेच अरुणा व वरुणा; या आणि अशा शेकडो अन्य पुण्य सरिता—पृथ्वीवर ज्या काही नद्या आहेत—सर्व पवित्र आहेत.

Verse 50

सहस्रविंशतिश्चैव षट्शतानि तथैव च । तासां सारसमुद्भुतं महीतोयं प्रकीर्तितम्

एकवीस हजार आणि त्यावर सहाशेही—त्या (पवित्र नद्या-तीर्थां)चा जो सार-रस उद्भवतो, तोच ‘मही’चे जल म्हणून कीर्तित आहे.

Verse 51

पृथिव्यां सर्वतीर्थेषु स्नात्वा यत्फलमाप्यते । तन्महीसागरे प्रोक्तं कुमारस्य वचो यथा

पृथ्वीवरील सर्व तीर्थांत स्नान केल्याने जे फळ मिळते, तेच पुण्य महिसागरातही सांगितले आहे—कुमार (स्कंद) यांच्या वचनाप्रमाणे.

Verse 52

एकत्र सर्वतीर्थानां यदि संयोगमिच्छथ । तद्गच्छथ महापुण्यं महीसागरसंगमम्

जर एकाच ठिकाणी सर्व तीर्थांचा संगम इच्छित असाल, तर त्या महापुण्यदायी ‘महीसागर-संगमा’कडे जा.

Verse 53

अहं चापि च तत्रैव बहून्वर्षगणान्पुरा । अवसं चागतश्चात्र नारदस्य भयात्तथा

मीही पूर्वी तिथेच अनेक वर्षे राहिलो; नंतर नारदाच्या भयामुळेच येथेही आलो।

Verse 54

स हि तत्र समीपस्थः पिशुनश्च विशेषतः । मरुत्तः कुरुते यत्नं तस्मै ब्रूयादिदं भयम्

तो तिथेच जवळ आहे आणि विशेषतः चुगलखोर आहे; राजा मरुत्त प्रयत्न करीत आहे—त्याला हे भय सांगावे।

Verse 55

अत्र दिग्वाससां मध्ये बहूनां तत्समस्त्वहम् । निवसाम्यतिप्रच्छन्नो मरुत्तादतिभीतवत्

येथे दिगंबर तपस्व्यांच्या मध्ये मीही त्यांच्यासारखाच राहतो; मरुत्तापासून अतिभीत झाल्यासारखा फार लपून निवास करतो।

Verse 56

पुनरत्रापि मां नूनं कथयिष्यति नारदः । तथाविधा हि चेष्टास्य पिशुनस्य प्रदृश्यते

येथेही पुन्हा नक्कीच नारद माझ्याविषयी सांगेल; कारण त्या चुगलखोराची चेष्टा तशीच दिसते।

Verse 57

भवद्भिश्च न चाप्यत्र वक्तानां कस्यचित्क्वचित् । मरुत्तः कुरुते यत्नं भूपालो यज्ञसिद्धये

आणि तुम्हीही येथे कोणालाही कुठेही ही गोष्ट सांगू नका; भूपाल मरुत्त यज्ञसिद्धीसाठी प्रयत्न करीत आहे।

Verse 58

देवाचार्येण संत्यक्तो भ्रात्रा मे कारणां तरे । गुरुपुत्रं च मां ज्ञात्वा यज्ञार्त्विज्यस्य कारणात्

मातेच्या कारणामुळे देवगुरूंनी मला टाकले आणि माझ्या भावानेही. मला गुरुपुत्र जाणूनसुद्धा यज्ञातील ऋत्विज्याच्या हेतूने त्याने असे केले.

Verse 59

अविद्यांतर्गतैर्यज्ञकर्मभिर्न प्रयोजनम् । मम हिंसात्मकैरस्ति निगमोक्तैरचेतनैः

अविद्येच्या आवरणात अडकलेल्या यज्ञकर्मांचा मला काही उपयोग नाही—निगमोक्त, अचेतन, यंत्रवत् आणि हिंसात्मक क्रियांचा नाही.

Verse 60

समित्पुष्पकुशप्रायैः साधनैर्यद्यचेतनैः । क्रियते तत्तथा भावि कार्यं कारणवन्नृणाम्

जर कर्म मुख्यतः समिधा, पुष्प आणि कुश—अचेतन साधनांनी—केले, तर मनुष्यांचे फळही तसेच कारणाधीन कार्याप्रमाणे उत्पन्न होते.

Verse 61

तद्यूयं तत्र गच्छध्वं शीघ्रमेव नृपानुगाः । अस्ति विप्रः स्वयं ब्रह्मा याज्ञवल्क्यश्च तत्र वै

म्हणून, हे राजानुगा, तुम्ही त्वरित तिकडे जा. तिथे याज्ञवल्क्य नावाचा ब्राह्मण आहे—जो स्वयं ब्रह्म्यासमान आहे.

Verse 62

स हि पूर्वं मिथेः पुर्यां वसन्नाश्रममुत्तमम् । आगच्छमानं नकुलं दृष्ट्वा गार्गीं वचोऽब्रवीत्

तो पूर्वी मिथा नगरीत उत्तम आश्रमात वास करीत होता. येणाऱ्या नकुलाला पाहून त्याने गार्गीला हे वचन सांगितले.

Verse 63

गार्गि रक्ष पयो भद्रे नकुलोऽयमुपेति च । पयः पातुं कृतिमतिं नकुलं तं निराकुरु

गार्गी, हे भद्रे, दूधाचे रक्षण कर—हा नकुल येत आहे. दूध पिण्यात कुशल अशा या नकुलाला दूर हाकलून दे.

Verse 64

इत्युक्तो नकुलः क्रुद्धः स हि क्रुद्धः पुराऽभवत् । जमदग्नेः पूर्वजैश्च शप्तः प्रोवाच तं मुनिम्

असे म्हटल्यावर नकुल क्रुद्ध झाला; तो पूर्वीही क्रुद्ध झाला होता. जमदग्नीच्या पूर्वजांनी शाप दिल्याने त्याने त्या मुनिला उत्तर दिले.

Verse 65

अहो वा धिग्धिगित्येव भूयो धिगिति चैव हि । निर्लज्जता मनुष्याणां दृश्यते पापकारिणाम्

अहो! धिक् धिक्—पुन्हा धिक्! पाप करणाऱ्या मनुष्यांत निर्लज्जता दिसून येते.

Verse 66

कथं ते नाम पापानि प्रकुर्वंति नराधमाः । मरणांतरिता येषां नरके तीव्रवेदना

ज्यांच्यासाठी मृत्यूनंतर नरकात तीव्र वेदना आहे, असे अधम नर पाप कसे करतात?

Verse 67

निमेषोऽपि न शक्येत जीविते यस्य निश्चितम् । तन्मात्रपरमायुर्यः पापं कुर्यात्कथं स च

जेव्हा एका निमेषाचेही जीवन निश्चित नाही, तेव्हा ज्याचे आयुष्य तेवढ्यापुरतेच—तो पाप कसा करील?

Verse 68

त्वं मुने मन्यसे चेदं कुलीनोऽस्मीति बुद्धिमान् । ततः क्षिपसि मां मूढ नकुलोऽयमिति स्मयन्

हे मुने! तू स्वतःला कुलीन व बुद्धिमान मानत असशील, तर मग हे मूढा, ‘हा नकुल आहे’ असे हसत म्हणत माझा अपमान का करतोस?

Verse 69

किमधीतं याज्ञवल्क्य का योगेश्वरता तव । निरपराधं क्षिपसि धिगधीतं हि तत्तव

हे याज्ञवल्क्या! तू खरेच काय अध्ययन केले आहे, आणि तुझी योगेश्वरता कुठे आहे? निरपराधाचा तू अपमान करतोस—अशा तुझ्या अध्ययनाला धिक्कार!

Verse 70

कस्मिन्वेदं स्मृतौ कस्यां प्रोक्तमेतद्ब्रवीहि मे । परुषैरिति वाक्यैर्मां नकुलेति ब्रवीषि यत्

मला सांग—कोणत्या वेदात, कोणत्या स्मृतित असे सांगितले आहे की कठोर वचनांनी मला ‘नकुल’ असे म्हणावे?

Verse 71

किमिदं नैव जानासि यावत्यः परुषा गिरः । परः संश्राव्यते तावच्छंकवः श्रोत्रतः पुनरा

तुला हे कळत नाही का—जितकी कठोर वाणी दुसऱ्याला ऐकवली जाते, तितके काटे पुन्हा पुन्हा त्याच्या कानांत रुततात?

Verse 72

कंठे यमानुगाः पादं कृत्वा तस्य सुदुर्मतेः । अतीव रुदतो लोहशंकून्क्षेप्स्यंति कर्णयोः

त्या दुष्टबुद्धीच्या कंठावर यमदूत पाय ठेवतील; आणि तो फार रडत असताना त्याच्या कानांत लोखंडी शंकू ठोकतील.

Verse 73

वावदूकाश्च ध्वजिनो मुष्णंति कृपणाञ्जनान् । स्वयं हस्तसहस्रेण धर्मस्यैवं भवद्विधाः

वाचाळ व ध्वजधारी दिखाऊ लोक दीन-दुबळ्यांना लुटतात; तसेच तुमच्यासारखे लोक हजार हातांनी स्वतः धर्मालाच लुटतात।

Verse 74

वज्रस्य दिग्धशस्त्रस्य कालकूटस्य चाप्युत । समेन वचसा तुल्यं मृत्योरिति ममाभवत्

मला गोडसर, मृदू वचनही मृत्यूसमान भासले—वज्रासारखे, विषलेपित शस्त्रासारखे आणि प्राणघातक कालकूटासारखे।

Verse 75

कर्णनासिकनाराचान्निर्हरंति शरीरतः । वाक्छल्यस्तु न निर्हर्तुं शक्यो हृदिशयो हि सः

कान-नाकेत रुतलेले बाण शरीरातून काढता येतात; पण वाणीचा काटा काढता येत नाही, कारण तो हृदयातच रुतलेला असतो।

Verse 76

यंत्रपीडैः समाक्रम्य वरमेष हतो नरः । न तु तं परुषैर्वाक्यैर्जिघांसेत कथंचन

यंत्रांच्या चिरडणाऱ्या यातनांनी मनुष्य मरण पावला तरी ते बरे; पण कठोर वचनांनी त्याला मारण्याचा प्रयत्न कधीही करू नये।

Verse 77

त्वया त्वहं याज्ञवल्क्य नित्यं पंडितमानिना । नकुलोसीति तीव्रेण वचसा ताडितः कुतः

हे याज्ञवल्क्य! स्वतःला पंडित मानणाऱ्या तुला, ‘तू नकुल आहेस’ या तीक्ष्ण वचनाने मला वारंवार का ताडतोस?

Verse 78

संवर्त उवाच । इति श्रुत्वा वचस्तस्य भृशं विस्मितमानसः । याज्ञवल्क्योऽब्रवीदेतत्प्रबद्धकरसंपुटः

संवर्त म्हणाला—त्याचे वचन ऐकून याज्ञवल्क्याचे मन अत्यंत विस्मित झाले. मग हात जोडून आदराने तो असे बोलला.

Verse 79

नमोऽधर्माय महते न विद्मो यस्य वै भवम् । परमाणुमपि व्यक्तं कोत्र विद्यामदः सताम्

महान अधर्माला नमस्कार—ज्याचे सामर्थ्य आम्हाला कळत नाही. जेव्हा परमाणूचेही सत्य स्पष्ट नाही, तेव्हा सत्पुरुषांना विद्यामद कुठला?

Verse 80

विरंचिविष्णुप्रसमुखाः सोमेंद्रप्रमुखास्तथा । सर्वज्ञास्तेऽपि मुह्यति गणनास्मादृशं च का

ब्रह्मा-विष्णू अग्रस्थानी आणि सोम-इंद्रादि देखील—सर्वज्ञ म्हणवले तरी—मोहात पडतात; मग आमच्यासारख्यांची गणना तरी काय?

Verse 81

धर्मज्ञोऽस्मीति यो मोहादात्मानं प्रतिपद्यते । स वायुं मुष्टिना बद्धुमीहते कृपणो नरः

जो मोहाने स्वतःला ‘धर्मज्ञ’ समजतो, तो कृपण मनुष्य मुठीत वारा बांधण्याचा प्रयत्न करतो.

Verse 82

केचिदज्ञानतो नष्टाः केचिज्ज्ञानमदादपि । ज्ञानं प्राप्यापि नष्टाश्च केचिदालस्यतोऽधमाः

काही अज्ञानाने नष्ट होतात, काही ज्ञानाच्या मदानेही. आणि काही ज्ञान मिळूनसुद्धा आळशीपणामुळे—ते अधम—नाश पावतात.

Verse 83

वेदस्मृतीतिहासेषु पुराणेषु प्रकल्पितम् । चतुःपादं तथा धर्मं नाचरत्यधमः पशुः

वेद, स्मृती, इतिहास व पुराणांत प्रतिपादिलेला जो चतुष्पाद धर्म आहे, तो धर्म अधम पशुस्वभाव मनुष्य आचरत नाही।

Verse 84

स पुरा शोचते व्यक्तं प्राप्य तच्चांतकं गृहम् । तथाहि गृह्यकारेण श्रुतौ प्रोक्तमिदं वचः

नंतर तो त्या अंतिम गृहास—मृत्यूस—प्राप्त होऊन निश्चयाने शोक करतो; कारण गृह्यपरंपरेच्या आचार्याने श्रुतीत हे वचन तसेच सांगितले आहे।

Verse 85

नकुलं सकुलं ब्रूयान्न कंचिन्मर्मणि स्पृशेत् । प्रपठन्नपि चैवाहमिदं सर्वं तथा शुकः

अहितरहित व शोभन वचन बोलावे, कोणाच्याही मर्मस्थानी स्पर्श करू नये; आणि मी हे सर्व पठण केले तरी, तरीही मी तो फक्त पोपटासारखाच आहे।

Verse 86

आलस्येनाप्यनाचाराद्वृथाकार्येकमंग तत्

आळसामुळेही आणि अनाचारामुळेही—हे व्यर्थ कर्माचे एकच अंग बनते।

Verse 87

केवलं पाठ मात्रेण यश्च संतुष्यते नरः । तथा पंडितमानी च कोन्यस्तस्मात्पशुर्मतः

जो मनुष्य केवळ पाठमात्रानेच संतुष्ट होतो आणि स्वतःला पंडित मानतो—त्याच्यापेक्षा अधिक पशुसमान दुसरा कोण?

Verse 88

न च्छंदांसि वृजिनात्तारयंति मायाविनं माययाऽवर्तमानम् । नीडं शकुंता इव जातपक्षाश्छंदास्येनं प्रजहत्यंतकाले

वेदांचे छंद पापातून त्या मायावी पुरुषाला पार नेत नाहीत, जो मायेतच वावरतो. जसे पंख फुटल्यावर पक्षी घरटे सोडतात, तसेच मृत्युकाळी वेद त्याला सोडून देतात.

Verse 89

स्वार्गाय बद्धकक्षो यः पाठमात्रेण ब्राह्मणः । स बालो मातुरंकस्थो ग्रहीतुं सोममिच्छति

जो ब्राह्मण केवळ पाठमात्राने स्वर्गासाठी कंबर कसतो, तो आईच्या मांडीवर बसलेल्या बालकासारखा—सोम पकडू इच्छितो.

Verse 90

तद्भवान्सर्वथा मह्यमनयं सोढुमर्हसि । सर्वः कोऽपि वदत्येवं तन्मयैवमुदाहृतम्

म्हणून कृपा करून माझ्या या अनुचित वचनास सर्वथा क्षमा करा. असे तर कोणीही बोलून टाकतो—म्हणून मीही तसेच बोललो.

Verse 91

नकुल उवाच । वृथेदं भाषितं तुभ्यं सर्वलोकेन यत्समम् । आत्मानं मन्यसे नैतद्वक्तुं योग्यं महात्मनाम्

नकुल म्हणाला—तुझे हे बोलणे व्यर्थ आहे; सर्वत्र सामान्य लोक जसे बोलतात तसेच. तू स्वतःला श्रेष्ठ मानत असशील, तर महात्म्यांना अशी वाणी शोभत नाही.

Verse 92

वाजिवारणलोहानां काष्ठपाषाणवाससाम् । नारीपुरुषतोयानामंतरं महदंतरम्

घोडे, हत्ती आणि धातू यांत; लाकूड, दगड आणि वस्त्र यांत; तसेच स्त्री, पुरुष आणि पाणी यांत—मोठा व मूलभूत फरक आहे.

Verse 93

अन्ये चेत्प्राकृता लोका बहुपापानि कुर्वते । प्रधानपुरुषेणापि कार्यं तत्पृष्ठतोनु किम्

इतर सामान्य लोक अनेक पापे करीत असतील तर त्याने काय? मग प्रधान पुरुषानेही त्यांच्या मागे लागून तेच कर्म करावे काय?

Verse 94

सर्वार्थं निर्मितं शास्त्रं मनोबुद्धी तथैव च । दत्ते विधात्रा सर्वेषां तथापि यदि पापिनः

सर्व प्रयोजनांसाठी शास्त्र रचिले आहे, तसेच मन व बुद्धीही विधात्याने सर्वांना दिली आहे; तरीही जर लोक पापी होत असतील…

Verse 95

ततो विधातुः को दोषस्त एव खलु दुर्भगाः । ब्राह्मणेन विशेषेण किं भाव्यं लोकवद्यतः

मग विधात्याचा दोष कोणता? तेच खरे दुर्भाग्यवान आहेत. आणि ब्राह्मणाने तर विशेषतः लोकांसारखे वागावेच कशासाठी?

Verse 96

यद्यदाचरति श्रेष्ठस्तत्तदेवेतरो जनः । स यत्प्रमाणं कुरुते लोकस्तदनुवर्तते

श्रेष्ठ पुरुष जे जे आचरण करतो तेच इतर लोक करतात; तो जो प्रमाण ठरवितो, जग त्याचाच अनुकरण करते.

Verse 97

तस्मात्सदा महद्भिश्च आत्मार्थं च परार्थतः । सतां धर्मो न संत्याज्यो न्याय्यं तच्छिक्षणं तव

म्हणून महान पुरुषांनी सदैव—स्वहित व परहितासाठी—सत्पुरुषांचा धर्म कधीही सोडू नये. या बाबतीत तुझे शिक्षण योग्य आहे.

Verse 98

यस्मात्त्वया पीडितोऽहं घोरेण वचसा मुने । तस्माच्छीघ्रं त्वां शप्स्यामि शापयोग्यो हि मे मतः

हे मुने! तुझ्या घोर वचनांनी मी फार पीडित झालो आहे; म्हणून मी त्वरेने तुला शाप देईन, कारण माझ्या मते तू शापास योग्य आहेस।

Verse 99

नकुलोऽसीति मामाह भवांस्तस्मात्कुलाधमः । शीघ्रमुत्पत्स्यसे मोहात्त्वमेव नकुलो मुने

तू मला ‘नकुल’ असे म्हणालास; म्हणून तू कुलाधम आहेस। मोहामुळे तू लवकरच जन्म घेशील—हे मुने, तूच नकुल (मुंगूस) होशील।

Verse 100

संवर्त उवाच । इति वाचं समाकर्ण्य भाव्यर्थकृतनिश्चयः । याज्ञवल्क्यो मरौ देशे विप्रस्याजायतात्मजः

संवर्त म्हणाले—ही वाणी ऐकून आणि भावी अर्थाचा निश्चय करून, याज्ञवल्क्य मरुभूमी प्रदेशात एका ब्राह्मणाचा पुत्र म्हणून जन्मला।

Verse 101

दुराचारस्य पापस्य निघृणस्यातिवादिनः । दुष्कुलीनस्य जातोऽसौ तदा जातिस्मरः सुतः

तो दुराचारी, पापी, निर्दयी व कटुवादी, नीच कुलातील पुरुषाचा पुत्र म्हणून जन्मला; तरीही त्याच वेळी तो बालक जातिस्मर—पूर्वजन्म स्मरण करणारा—झाला।

Verse 102

सोऽथ ज्ञानात्समालोक्य भर्तृयज्ञ इति द्विजः । गुप्तक्षेत्रं समापन्नो महीसागरसंगमम्

नंतर अंतर्ज्ञानाने मार्ग ओळखून, ‘भर्तृयज्ञ’ नावाचा तो ब्राह्मण गुप्तक्षेत्रास पोहोचला—जिथे मही नदीचा सागराशी पवित्र संगम आहे।

Verse 103

तत्र पाशुपतो भूत्वा शिवाराधनतत्परः । स्वायंभुवं महाकालं पूजयन्वर्ततेऽधुना

तेथे तो पाशुपत-भक्त होऊन शिवआराधनेत पूर्ण तल्लीन झाला; आणि आजही स्वयंभू महाकाळ प्रभूची पूजा करीत राहतो।

Verse 104

यो हि नित्यं महाकालं श्रद्धया पूजयेत्पुमान् । स दौष्कुलीनदोषेभ्यो मुच्यतेऽहिरिव त्वचः

जो मनुष्य श्रद्धेने नित्य महाकाळाची पूजा करतो, तो नीच कुलाशी संबंधित दोषांपासून सर्प जसा कात टाकतो तसा मुक्त होतो।

Verse 105

यथायथा श्रद्धयासौ तल्लिंगं परिपश्यति । तथातथा विमुच्येत दोषैर्जन्मशतोद्भवैः

ज्या ज्या प्रमाणात श्रद्धेने तो त्या लिंगाचे दर्शन करतो, त्या त्या प्रमाणात शेकडो जन्मांतील दोषांपासून तो मुक्त होतो।

Verse 106

भर्तृयज्ञस्तु तत्रैव लिंगस्याराधनात्क्रमात् । बीजदोषाद्विनिर्मुक्तस्तल्लिंगमहिमा त्वसौ

भर्तृयज्ञाने तेथेच त्या लिंगाची विधिपूर्वक आराधना करून आपल्या ‘बीज’दोषापासून पूर्ण मुक्ती मिळवली; असा त्या लिंगाचा महिमा आहे।

Verse 107

बभ्रुं च नकुलं प्राह विमुक्तो दुष्टजन्मतः । यस्मात्तस्मादिदं तीर्थं ख्यातं वै बभ्रु पावनम्

त्याने बभ्रु व नकुलाला सांगितले—‘मी दुष्ट जन्मापासून मुक्त झालो आहे।’ म्हणून हे तीर्थ ‘बभ्रु-पावन’ म्हणजे बभ्रुला पवित्र करणारे, असे प्रसिद्ध आहे।

Verse 108

तस्माद्व्रजध्वं तत्रैव महीसागरसंगमम् । पंच तीर्थानि सेवन्तो मुक्तिमाप्स्यथ निश्चितम्

म्हणून तुम्ही तेथेच मही-नदी व सागर यांच्या संगमस्थळी जा. पंच तीर्थांचे सेवन-सेवा केल्यास तुम्हांस निश्चयाने मोक्ष प्राप्त होईल.

Verse 109

इत्येवमुक्त्वा संवर्तो ययावभिमतं द्विजः । भर्तृयज्ञं मुनिं प्राप्य ते च तत्र स्थिताभवन्

असे बोलून द्विज संवर्त आपल्या अभिप्रेत स्थानी गेला. भर्तृयज्ञ मुनींना भेटून तेही तेथेच स्थिर झाले.

Verse 110

ततस्तानाह स ज्ञात्वा गणाञ्ज्ञानेन शांभवान् । महद्वो विमलं पुण्यं गुप्तक्षेत्रे यदत्र वै

मग शांभव-ज्ञानाने त्या गणांना ओळखून तो म्हणाला—‘या गुप्तक्षेत्रातले पुण्य तुमच्यासाठी महान व निर्मळ आहे.’

Verse 111

भवन्तोऽभ्यागता यत्र महीसागरसंगमः । स्नानं दानं जपो होमः पिंडदानं विशेषतः

तुम्ही जिथे आला आहात तोच मही-नदी व सागर यांचा संगम आहे. येथे स्नान, दान, जप, होम आणि विशेषतः पिंडदान याचे विधान आहे.

Verse 112

अक्षयं जायते सर्वं महीसागर संगमे । कृतं तथाऽक्षयं सर्वं स्नानदानक्रियादिकम्

मही-नदी व सागर यांच्या संगमस्थळी केलेले सर्व कर्म अक्षय फल देणारे होते. तेथे स्नान, दान व इतर धर्मकृत्ये सर्व अक्षय पुण्य देतात.

Verse 113

यदात्र स्तानकं चक्रे देवर्षिर्नारदः पुरा । तदा ग्रहैर्वरा दत्ताः शनिना च वरस्त्वसौ

पूर्वी देवर्षी नारदांनी येथे पवित्र व्रत-अनुष्ठान केले तेव्हा ग्रहांनी वरदान दिले; विशेषतः शनिने त्यांना एक वर प्रदान केला।

Verse 114

शनैश्चरेण संयुक्ता त्वमावास्या यदा भवेत् । श्राद्धं प्रकुर्वीत स्नानदानपुरः सरम्

जेव्हा अमावस्या शनैश्चराच्या संयोगाने युक्त असेल, तेव्हा स्नान व दान करून मग श्राद्ध करावे।

Verse 115

यदि श्रावणमासस्य शनैश्चरदिने शुभा । कुहूर्भवति तस्यां तु संक्रांतिं कुरुते रविः

श्रावण महिन्यात शुभ कुहू तिथी शनिवारी आली आणि त्याच तिथीस रवि संक्रांती करीत असेल, तर…

Verse 116

तस्यामेव तिथौ योगो व्यतीपातो भवेद्यदि । पुष्करंनाम तत्पर्व सूर्यपर्वशताधिकम्

त्याच तिथीस व्यतीपात योगही झाला, तर ते पर्व ‘पुष्कर’ नावाने ओळखले जाते; ते शंभर सूर्यपर्वांपेक्षा अधिक फलदायी आहे।

Verse 117

सर्वयोगसमावापः सथंचिदपि लभ्यते । तस्मिन्दिने शनिं लोहं कांचनं भास्करं तथा

त्या दिवशी अनेक योगांचा संयोग काही प्रमाणात तरी मिळतो; म्हणून त्या दिवशी शनिचा लोखंडाने आणि भास्कराचा (सूर्याचा) सुवर्णाने पूजन-सत्कार करावा।

Verse 118

महीसागरसंसर्गे पूजयीत यथाविधि । शनिमंत्रैः शनिं ध्यात्वा सूर्यमंत्रैर्दिवाकरम्

मही व सागर यांच्या संगमावर विधिपूर्वक पूजन करावे। शनि-मंत्रांनी शनिचे ध्यान करावे आणि सूर्य-मंत्रांनी दिवाकराचे स्मरण करावे।

Verse 119

अर्घ्यं दद्याद्भाकरस्य सर्वपापप्रशांतये । प्रयागादिधिकं स्नानं दानं क्षेत्रात्कुरोरपि

सर्व पापांची शांती व्हावी म्हणून भास्कराला अर्घ्य द्यावे। येथील स्नान प्रयागापेक्षा अधिक फलदायी आणि येथील दान कुरुक्षेत्रापेक्षाही श्रेष्ठ सांगितले आहे।

Verse 120

पिंडदानं गयाक्षेत्रादधिकं पांडुनंदन । इदं संप्राप्यते पर्व महद्भिः पुण्यराशिभिः

हे पांडुनंदना, येथील पिंडदान गयाक्षेत्रापेक्षाही अधिक श्रेष्ठ आहे। हे महान पर्व केवळ मोठ्या पुण्यराशी असणाऱ्यांनाच प्राप्त होते।

Verse 121

पितॄणामक्षया तृप्तिर्जायते दिवि निश्चितम् । यथा गयाशिरः पुण्यं पितॄणां तृप्तिदं परम्

निश्चितच पितरांना स्वर्गात अक्षय तृप्ती प्राप्त होते। जसे गयाशिर परम पुण्यदायक असून पितरांना तृप्ती देणारे आहे, तसेच हेही आहे।

Verse 122

तथा समधिकः पुण्यो महीसागरसंगमः

तसेच मही व सागर यांचा संगम अधिकच पुण्यदायी आहे।

Verse 123

अग्निश्च रेतो मृडया च देहे रेतोधा विष्णुरमृतस्य नाभिः । एवं ब्रुवञ्छ्रद्धया सत्यवाक्यं ततोऽवगाहेत महीसमुद्रम्

अग्नी हेच बीज; देहात रुद्रकृपेने ते स्थिर होते. त्या बीजाचा धारक विष्णु असून तोच अमृताची नाभी आहे. असे श्रद्धेने सत्यवचन बोलून मग मही–समुद्रात स्नान करावे.

Verse 124

मुखं च यः सर्वनदीषु पुण्यः पाथोधिरंबा प्रवरा मही च । समस्ततीर्थाकृतिरेतयोश्च ददामि चार्घ्यं प्रणमामि नौमि

सर्व नद्यांमध्ये जे परम पवित्र ‘मुख’ आहे, जलांची जननी समुद्राम्बा आणि श्रेष्ठ मही—ज्यांचे रूप सर्व तीर्थांचे संमिश्रण आहे—त्यांना मी अर्घ्य अर्पण करतो, प्रणाम करतो, स्तुती करतो.

Verse 125

ताम्रा रस्याः पयोवाहाः पितृप्रीतिप्रदाः शभाः । सस्यमाला महासिन्धुर्दातुर्दात्री पृथुस्तुता । इन्द्रद्युम्नस्य कन्या च क्षितिजन्मा रावती

ताम्रा, रस्या, पयोवाहा, पितृप्रीतिप्रदा, शभा; सस्यमाला, महासिन्धु, दातृ, दात्री, पृथुस्तुता; इन्द्रद्युम्नाची कन्या, क्षितिजन्मा आणि रावती—ही पावन नावे स्मरणीय आहेत.

Verse 126

महीपर्णा महीशृंगा गंगा पश्चिमवाहिनी । नदी राजनदी चेति नामाष्टाशमालिकाम्

महीपर्णा, महीशृंगा, गंगा, पश्चिमवाहिनी, नदी, राजनदी—अशा रीतीने पवित्र नामांची माळ अठ्ठ्याऐंशी नावांपर्यंत चालते.

Verse 127

स्नानकाले च सर्वत्र श्राद्धकाले पठेन्नरः । पृथुनोक्तानि नामानि यज्ञमूर्तिपदं व्रजेत्

स्नानकाळी—सर्वत्र—आणि श्राद्धकाळीही मनुष्याने पृथूने सांगितलेली नावे पठण करावीत; त्यामुळे तो यज्ञमूर्तीचे पद प्राप्त करतो.

Verse 128

महीदोहे महानंदसंदोहे विश्वमोहिनि । जातासि सरितां राज्ञि पापं हर महीद्रवे । इत्यर्घ्यमंत्रः

हे पृथ्वी-दोहनातून उत्पन्न, महानंदसंचयाची निधी, विश्वमोहिनी! हे नद्यांची राज्ञी महीदेवी, तू प्रकट झालीस; हे प्रवाहमयी मही, माझे पाप हर—हा अर्घ्य-मंत्र आहे.

Verse 129

कंकणं रजतस्यापि योऽत्र निक्षिपते नरः । स जायते महीपृष्ठे धनधान्ययुते कुले

जो मनुष्य येथे चांदीचेही कंकण निक्षेप करतो, तो पृथ्वीवर पुन्हा धन-धान्ययुक्त कुळात जन्म घेतो.

Verse 130

महीं च सागरं चैव रौप्यकंकण पूजया । पूजयामि भवेन्मा मे द्रव्यानाशो दरिद्रता

रौप्य कंकणाच्या पूजेद्वारे मी मही नदी व सागर—दोघांचीही उपासना करतो. माझा द्रव्यनाश व दरिद्रता होऊ नये.

Verse 131

कंकणक्षेपणम् । यत्फलं सर्वतीर्थेषु सर्वयज्ञैश्च यत्फलम् । तत्फलं स्नानदानेन महीसागरसंगमे

‘कंकण-क्षेपण’ ही विधी: सर्व तीर्थांतील जे फळ आणि सर्व यज्ञांचे जे फळ, तेच फळ मही-सागर संगमावर स्नान व दानाने मिळते.

Verse 132

विवादे च समुत्पन्ने अपराधी च यो मतः । जलहस्तः सदा वाच्यो महीसागरसंगमे

विवाद निर्माण झाला आणि जो अपराधी ठरतो, त्यास मही-सागर संगमावर नेहमी ‘जलहस्त’ (जलपरीक्षा) करावी.

Verse 133

संस्नाप्याघोरमंत्रेण स्थाप्य नाभिप्रमाणके । जले करं समुद्धृत्य दक्षिणं वाचयेद्द्रुतम्

अघोर मंत्राने स्नान घालून, नाभीपर्यंत पाण्यात उभे करून, उजवा हात पाण्याबाहेर काढून त्वरित मंत्रोच्चार करावा.

Verse 134

यदि धर्मोऽत्र सत्योऽस्ति सत्यश्चेत्संगमस्त्वसौ । सत्याश्चेत्क्रतुद्रष्टारः सत्यं स्यान्मे शुभाशुभम्

जर येथे धर्म सत्य असेल, जर हा संगम सत्य असेल आणि जर यज्ञाचे साक्षीदार सत्य असतील, तर माझे शुभ किंवा अशुभ सत्य (प्रकट) होवो.

Verse 135

एवमुक्त्वा करं क्षिप्य दक्षिणं सकलं ततः । निःसृतः पापकारी चेज्ज्वरेणापीड्यते क्षणात्

असे बोलून उजवा हात पूर्णपणे (पाण्यात) टाकून, बाहेर आल्यावर जर तो पापी असेल, तर क्षणात तापाने पीडित होतो.

Verse 136

सप्ताहाद्दृश्यते चापि तावन्निर्दोषवान्मतः । अत्र स्नात्वा च जप्त्वा च तपस्तप्त्वा तथैव च

जर सात दिवसांपर्यंत (काहीही लक्षण) दिसले नाही, तर त्याला निर्दोष मानले जाते. येथे स्नान, जप आणि तसेच तपश्चर्या करून...

Verse 137

रुद्रलोकं सुबहवो गताः पुण्येन कर्मणा । सोमवारे विशेषेण स्नात्वा योत्र सुभक्तितः

पुण्य कर्मांमुळे अनेक लोक रुद्रलोकात गेले आहेत. विशेषतः सोमवारी जो येथे अत्यंत भक्तीभावाने स्नान करतो...

Verse 138

पंच तीर्थानि कुरुते मुच्यते पंचपातकैः । इत्याद्युक्तं बहुविधं तीर्थमाहात्म्यमुत्तमम्

तो पाच तीर्थांचे फळ प्राप्त करतो आणि पाच महापातकांपासून मुक्त होतो. अशा अनेक प्रकारे या परम तीर्थाचे उत्तम माहात्म्य सांगितले आहे।

Verse 139

भर्तृयज्ञः शिवस्यो च तेषामाराधने क्रमम् । शिवागमोक्तमादिश्य पूजायोगं यथाविधि

त्यांनी ‘भर्तृ-यज्ञ’ आणि शिवपूजा, तसेच त्यांच्या आराधनेचा क्रम सांगितला; शिवागमात सांगितलेल्या विधानाप्रमाणे यथाविधी पूजायोग उपदेशिला।

Verse 140

शिवभक्तिसमुद्रैकपूरितः प्राह तान्मुनिः । न शिवात्परमो देवः सत्यमेतच्छिवव्रताः

शिवभक्तीच्या समुद्राने जणू परिपूर्ण झालेल्या मुनिने त्यांना सांगितले— ‘शिवापेक्षा श्रेष्ठ देव नाही; हे शिवव्रतधारीहो, हेच सत्य आहे।’

Verse 141

शिवं विहाय यो ह्यान्यदसत्किंचिदुपासते । करस्थं सोऽमृतं त्यक्त्वा मृगतृष्णां प्रधावति

जो शिवाला सोडून अन्य कोणत्याही असत्य गोष्टीची उपासना करतो, तो हातातील अमृत टाकून मृगतृष्णेच्या मागे धावतो।

Verse 142

शिवशक्तिमयं ह्येतत्प्रत्यक्षं दृश्यते जगत् । लिंगांकं च भगांकं च नान्यदेवांकितं क्वचित्

हे जगत् प्रत्यक्षच शिव-शक्तिमय दिसते. सर्वत्र लिंग आणि भग (योनी) यांची चिन्हे आहेत; कुठेही अन्य देवतेचे अंकन नाही।

Verse 143

यश्च तं पितरं रुद्रं त्यक्त्वा मातरमं बिकाम् । वर्ततेऽसौ स्वपितरं त्यक्तोदपितृपिंडकः । यस्य रुद्रस्य माहात्म्यं शतरूद्रीयमुत्तमम्

जो पित्या रुद्राला व मात्या अंबिकेला त्यागून वागतो, तो जणू स्वतःच्या पित्यालाच टाकून देणारा, पितरांना पिंड-तर्पण न करणारा ठरतो. त्या रुद्राचे माहात्म्य परम ‘शतरुद्रीय’ प्रकट करते.

Verse 144

श्रृणुध्वं यदि पापानामिच्छध्वं क्षालनं परम् । ब्रह्मा हाटकलिंगं च समाराध्य कपर्दिनः

जर पापांचे परम प्रक्षालन हवे असेल तर ऐका। ब्रह्म्याने हाटक-लिंगावर कपर्दिन् (शिव) यांची विधिवत् आराधना करून शुद्धी प्राप्त केली.

Verse 145

जगत्प्रधानमिति च नाम जप्त्वा विराजते । कृष्णमूले कृष्णलिंगं नाम चार्जितमेव च

‘जगत्प्रधान’ हे नाम जपल्याने साधक तेजस्वी होतो. आणि कृष्णमूळ येथे ‘कृष्ण-लिंग’ या नावाचे लिंग निश्चयाने स्थापित/प्राप्त झाले.

Verse 146

सनकाद्यैश्च तल्लिंगं पूज्याजयुर्जगद्गतिम् । दर्भांकुरमयं सप्त मुनयो विश्वयोनिकम्

सनक आदींनी त्या लिंगाची पूजा केली आणि त्यांनी जगत्गती (परम ध्येय) प्राप्त केली. दर्भाच्या अंकुरांनी बनलेले ‘विश्वयोनिक’ लिंगही सात मुनिंनी पूजिले.

Verse 147

नारदस्त्वंतरिक्षे च जदद्बीजमिदं गृणन् । वज्रमिद्रो लिंगमेवं विश्वात्मानं च नाम च

नारदांनी अंतरिक्षात याची ‘जगत्-बीज’ म्हणून स्तुती केली. इंद्राने वज्रमय लिंगाची पूजा केली आणि ‘विश्वात्मा’ हे नामही जपले.

Verse 148

सूर्यस्ताम्रं तथा लिंगं नाम विश्वसृजं जपन् । चंद्रश्च मौक्तिकं लिंगं जपन्नाम जगत्पतिम्

सूर्याने ताम्रलिंगाची पूजा करून ‘विश्वसृज्’ या नामाचा जप केला. चंद्राने मौक्तिक (मोत्याचे) लिंग पूजून ‘जगत्पति’ या नामाचा जप केला.

Verse 149

इंद्रनीलमयं वह्निर्नाम विश्वेश्वरं जपन् । पुष्परागं गुरुलिंगं विश्वयोनिं जपन्हरम्

अग्नीने इंद्रनीलमय (नीलमणीचे) लिंग पूजून ‘विश्वेश्वर’ या नामाचा जप केला. तसेच पुष्पराग (पुखराज) गुरु-लिंग पूजून हराचे ‘विश्वयोनि’ हे नाम जपले.

Verse 150

पद्मरागमयं शुक्रो विश्वकर्मेति नाम च । हेमलिंगं च धनदो जपन्नाम्ना तथेश्वरम्

शुक्राने पद्मरागमय (माणिकाचे) लिंग पूजून ‘विश्वकर्मा’ या नामाचा जप केला. आणि धनद (कुबेर) यांनी सुवर्णलिंग पूजून तसाच ‘ईश्वर’ या नामाचा जप केला.

Verse 151

रौप्यजं विश्वदेवाश्च नामापि जगतांपतिम् । वायवो रीतिजं लिंगं शंभुमित्येव नाम च

विश्वदेवांनी रौप्यनिर्मित लिंगाची पूजा करून ‘जगताम्पति’ हे नाम जपले. वायूंनी रीति-धातूचे लिंग पूजून ‘शंभु’ हे नाम जपले.

Verse 152

काशजं वसवो लिंगं स्वयंभुमिति नाम च । त्रिलोहं मातरो लिंगं नाम भूतेशमेव च

वसूंनी काश-तृणाचे लिंग पूजून ‘स्वयंभू’ हे नाम जपले. मातृकांनी त्रिलोह (तीन धातूंचे) लिंग पूजून ‘भूतेश’ हे नाम जपले.

Verse 153

लौहं च रक्षसां नाम भूतभव्यभवोद्भवम् । गुह्यकाः सीसजं लिंगं नाम योगं जपंति च

राक्षस लोखंडाचे लिंग पूजितात व ‘भूतभव्यभवोद्भव’ या नामाचा जप करितात। गुह्यक शिस्याचे लिंग आराधितात आणि ‘योग’ या नामाचाही जप करितात।

Verse 154

जैगीषव्यो ब्रह्मरंध्रं नाम योगेश्वरं जपन् । निमिर्नयनयोर्लिंगे जपञ्शर्वेति नाम च

जैगीषव्य ‘ब्रह्मरंध्र’ नामक लिंग पूजून ‘योगेश्वर’ या नामाचा जप करतो. आणि राजा निमि नेत्रांतील लिंगाची आराधना करून ‘शर्व’ या नामाचा जप करतो.

Verse 155

धन्वंतरिर्गोमयं च सर्वलोकेश्वरेश्वरम् । गंधर्वा दारुजं लिंगं सर्वश्रेष्ठेति नाम च

धन्वंतरी गोमयाचे लिंग पूजून ‘सर्वलोकेश्वरेश्वर’ या नामाचा जप करतो. गंधर्व लाकडी लिंगाची आराधना करून त्यास ‘सर्वश्रेष्ठ’ असे नाम देतात.

Verse 156

वैडूर्यं राघवो लिंगं जगज्ज्येष्ठेति नाम च । बाणो मारकतं लिंगं वसिष्ठमिति नाम च

राघव वैडूर्य-मण्याचे लिंग पूजून ‘जगज्ज्येष्ठ’ या नामाचा जप करतो. बाण मरकत-मण्याचे लिंग आराधून ‘वसिष्ठ’ या नामाचा जप करतो.

Verse 157

वरुणः स्फाटिकं लिंगं नाम्ना च परमेश्वरम् । नागा विद्रुमलिंगं च नाम लोकत्रयंकरम्

वरुण स्फटिकाचे लिंग पूजून ‘परमेश्वर’ या नामाचा जप करतो. नाग विद्रुम (मूंगा) लिंगाची आराधना करून ‘लोकत्रयंकर’ या नामाचा जप करतात.

Verse 158

भारती तारलिंगं च नाम लोकत्रयाश्रितम् । शनिश्च संगमावर्ते जगन्नाथेति नाम च

भारती (सरस्वती) तारालिंगाची उपासना करून त्यास ‘लोकत्रयाश्रित’ असे नाव देते. आणि शनी संगमाच्या आवर्तात लिंगाची पूजा करून त्याचे नाव ‘जगन्नाथ’ ठेवतो.

Verse 159

शनिदेशे मध्यरात्रौ महीसागरसंगमे । जातीजं रावणो लिंगं जपन्नाम सुदुर्जयम्

शनीच्या प्रदेशात, मध्यरात्री, भूमी-सागर संगमस्थळी रावण जाती-काष्ठनिर्मित लिंगाची पूजा करतो आणि ‘सुदुर्जय’ हे नाम जपत राहतो.

Verse 160

सिद्धाश्च मानसं नाम काममृत्युजरातिगम् । उंछजं च बलिर्लिंगं ज्ञानात्मेत्यस्य नाम च

सिद्धगण मानस-निर्मित लिंगाची पूजा करून त्यास ‘काममृत्युजरातिग’ असे नाव देतात. आणि बळी उंछज (वेचून आणलेल्या धान्यापासून) लिंगाची उपासना करून त्याचे नाव ‘ज्ञानात्मा’ ठेवतो.

Verse 161

मरीचिपाः पुष्पजं च ज्ञानगम्येति नाम च । शकृताः शकृतं लिंगं ज्ञानज्ञेयेति नाम च

मरीचिपा पुष्पज लिंग निर्माण करून त्यास ‘ज्ञानगम्य’ असे नाव देतात. आणि शकृतगण शेणापासून लिंग घडवून त्याचे नाव ‘ज्ञानज्ञेय’ असे घोषित करतात.

Verse 162

फेनपाः फेनजं लिंगं नाम चापि सुदुर्विदम् । कपिलो वालुकालिंगं वरदं च जपन्हरम्

फेनपागण फेनज लिंग निर्माण करतात—त्याचे नावही ‘सुदुर्विद’ (अतिदुर्विज्ञेय) असे म्हटले जाते. कपिल वालुकालिंग घडवून त्यास ‘वरद’ व ‘जपहर’ या नामांनी जपतो.

Verse 163

सारस्वतो वाचिलंगं नाम वागीश्वरेति च । गणा मूर्तिमयं लिंगं नाम रुद्रेति चाब्रुवन्

सारस्वताने ‘वाचिल’ नावाचे लिंग स्थापून त्यास ‘वागीश्वर’ असे नाम दिले. गणांनी मूर्तिमय लिंग घडवून त्याचे नाव ‘रुद्र’ असे घोषित केले.

Verse 164

जांबूनदमयं देवाः शितिकण्ठेति नाम च । शंखलिंगं बुधो नाम कनिष्ठमिति संजपन्

देवांनी जांबूनद-सुवर्णाचे लिंग घडवून त्यास ‘शितिकण्ठ’ असे नाव दिले. बुधाने शंखमय लिंग करून जप करत त्याचे नाव ‘कनिष्ठ’ असे उच्चारले.

Verse 165

अश्विनौ मृन्मयं लिंगं नाम्ना चैव सुवेधसम् । विनायकः पिष्टलिंगं नाम्ना चापि कपर्दिनम्

अश्विनीकुमारांनी मृन्मय लिंग घडवून त्याचे नाव ‘सुवेधस’ ठेवले. विनायकाने पिष्टमय लिंग करून त्यासही ‘कपर्दिन्’ असे नाम दिले.

Verse 166

नावनीतं कुजो लिंगं नाम चापि करालकम् । तार्क्ष्य ओदनलिंगं च हर्यक्षेति हि नाम च

कुजाने नवनीतमय लिंग घडवून त्याचे नाव ‘करालक’ ठेवले. तार्क्ष्याने ओदनमय लिंग करून निश्चयाने त्याचे नाव ‘हर्यक्ष’ ठेवले.

Verse 167

गौडं कामस्तथा लिंगं रतिदं चेति नाम च । शची लवणलिंगं तु बभ्रुकेशेति नाम च

कामाने गौडमय (गुळाचे) लिंग घडवून त्याचे नाव ‘रतिद’ ठेवले. शचीने लवणमय लिंग करून त्याचे नाव ‘बभ्रुकेश’ ठेवले.

Verse 168

विश्वकर्मा च प्रासादलिंगं याम्येति नाम च । विभीषणश्च पांसूत्थं सुहृत्तमेति नाम च । वंशांकुरोत्थं सगरो नाम संगतमेव च

विश्वकर्म्याने प्रासादासारखे लिंग घडवून त्याचे नाव ‘याम्य’ ठेवले. विभीषणाने धुळीतून उत्पन्न लिंग स्थापून त्याला ‘सुहृत्तम’ (श्रेष्ठ मित्र) असे नाव दिले. सगराने वंशांकुरातून उत्पन्न लिंग करून त्याचे नाव ‘संगत’ (संयुक्त/एकत्र) ठेवले.

Verse 169

राहुश्च रामठं लिंगं नाम गम्येति कीर्तयन् । लेप्यलिंगं तथा लक्ष्मीर्हरिनेत्रेति नाम च

राहूने ‘रामठ’ नावाचे लिंग घडवून त्याची कीर्ती ‘गम्य’ (सुलभ/प्राप्य) अशी केली. तसेच लक्ष्मीने लेपित (प्लास्टर केलेले) लिंग स्थापून त्याचे नाव ‘हरिनेत्र’ ठेवले.

Verse 170

योगिनः सर्वभूतस्थं स्थाणुरित्येव नाम च । नानाविधं मनुष्याश्च पुरुषंनाम नाम च

योगींनी सर्वभूतांत वसणारे लिंग घडवून त्याचे नाव ‘स्थाणु’ (अचल) ठेवले. मनुष्यांनीही नानाविध प्रकारे लिंगे करून त्यांना ‘पुरुष’ (परम पुरुष) असे नाव दिले.

Verse 171

तेजोमयं च ऋक्षाणि भगं नाम च भास्वरम् । किंनरा धातुलिंगं च सुदीप्तमिति नाम च

ऋक्षांनी तेजोमय लिंग घडविले; ते ‘भग’ या भास्वर नावाने प्रसिद्ध झाले. किंनरांनी धातूचे लिंग निर्माण करून त्याचे नाव ‘सुदीप्त’ (अतिदीप्त) असे कीर्तित केले.

Verse 172

देवदेवेति नामास्ति लिंगं च ब्रह्मराक्षसाः । दंतजं वारणा लिंगं नाम रंहसमेव च

ब्रह्मराक्षसांनीही लिंग स्थापून त्याचे नाव ‘देवदेव’ (देवांचा देव) ठेवले. हत्तीांनी दातापासून बनलेले लिंग प्रतिष्ठित केले; ते ‘रंहस’ (वेगवान/प्रेरक) या नावाने प्रसिद्ध आहे.

Verse 173

सप्तलोकमयं साध्या बहूरूपेति नाम च । दूर्वांकुरमयं लिंगमृतवः सर्वनाम च

साध्यांनी सप्तलोकमय लिंगाची स्थापना केली; त्याचे नाव ‘बहुरूप’ असे आहे. ऋतूंनी दूर्वेच्या कोवळ्या अंकुरांपासून बनविलेले लिंग प्रतिष्ठित केले; ते ‘सर्वनाम’ म्हणून प्रसिद्ध आहे.

Verse 174

कौंकुममप्सरसो लिंगं नाम शंभोः प्रियेति च । सिंदूरजं चोर्वशी च नाम च प्रियवासनम्

अप्सरांनी कुंकुममय लिंगाची स्थापना केली; त्याचे नाव ‘शंभोः प्रिया’ असे ठेवले. उर्वशीने सिंदूरापासून बनविलेले लिंग प्रतिष्ठित केले; ते ‘प्रियवासन’ या नावाने ओळखले गेले.

Verse 175

ब्रह्मचारि गुरुर्लिंगं नाम चोष्णीषिणं विदुः । अलक्तकं च योगिन्यो नाम चास्य सुबभ्रुकम्

ब्रह्मचारी गुरूंनी लिंगाची स्थापना केली; ज्ञानीजन त्यास ‘उष्णीषिन्’ (मुकुटधारी) म्हणतात. योगिनींनी अलक्तक (लाल लाख)मय लिंग प्रतिष्ठित केले; त्याचे नाव ‘सुबभ्रुक’ आहे.

Verse 176

श्रीखंडं सिद्धयोगिन्यः सहस्राक्षेति नाम च । डाकिन्यो मांस लिंगं च नाम चास्य च मीढुषम्

सिद्ध-योगिनींनी श्रीखंड (चंदनलेप)मय लिंग प्रतिष्ठित केले; त्याचे नाव ‘सहस्राक्ष’ ठेवले. डाकिनींनी मांसमय लिंगाची स्थापना केली; त्याचे नाव ‘मीढुष’ असे म्हटले गेले.

Verse 177

अप्यन्नजं च मनवो गिरिशेति च नाम च । अगस्त्यो व्रीहिजं वापि सुशांतमिति नाम च

मनूंनी अन्नापासून बनविलेले लिंग प्रतिष्ठित केले; त्याचे नाव ‘गिरिश’ ठेवले. अगस्त्यानेही व्रीही (तांदूळ)मय लिंगाची स्थापना केली; ते ‘सुशांत’ या नावाने कथिले गेले.

Verse 178

यवजं देवलो लिंगं पतिमित्येव नाम च । वल्मीकजं च वाल्मीकिश्चिरवासीति नाम च

देवलाने यवापासून बनविलेले लिंग प्रतिष्ठापिले; त्याचे नाव ‘पति’—प्रभू—असे सांगितले जाते. वाल्मिकीने वल्मीकातून (वारुळातून) बनलेले लिंग स्थापिले; ते ‘चिरवासी’—सदा वास करणारे—या नावाने प्रसिद्ध आहे.

Verse 179

प्रतर्दनो बाणलिंगं हिरण्यभुजनाम च । राजिकं च तथा दैत्या नाम उग्रेति कीर्तितम्

प्रतर्दनाने बाणांनी बनविलेले लिंग प्रतिष्ठापिले; त्याचे नाव ‘हिरण्यभुज’—सुवर्णभुज—असे आहे. तसेच दैत्यांनी मोहरीच्या दाण्यांचे लिंग स्थापिले; ते ‘उग्र’—भयंकर—या नावाने कीर्तित आहे.

Verse 180

निष्पावजं दानवाश्च लिंगनाम च दिक्पतिम् । मेघा नीरमयं लिंगं पर्जन्यपतिनाम च

दानवांनी निष्पाव (एक प्रकारची डाळ) यांचे लिंग स्थापिले; त्याचे नाव ‘दिक्पति’—दिशांचा स्वामी—असे आहे. मेघांनी जलमय लिंग प्रतिष्ठापिले; ते ‘पर्जन्यपति’—वृष्टीचा स्वामी—म्हणून ओळखले जाते.

Verse 181

राजमाषमयं यक्षा नाम भूतपतिं स्मृतम् । तिलान्नजं च पितरो नाम वृषपतिस्तथा

यक्ष राजमाष (एक प्रकारची शेंग/डाळ) यांचे लिंग पूजितात व त्यास ‘भूतपति’—जीवांचा स्वामी—असे स्मरतात. पितर तिळभात (तिलान्न) यापासून उत्पन्न लिंग पूजितात; ते ‘वृषपति’ या नावानेही प्रसिद्ध आहे.

Verse 182

गौतमो गोरजमयं नाम गोपतिरेव च । वानप्रस्थाः फलमयं नाम वृक्षावृतेति च

गौतम गोऱज (गायीची धूळ) यांचे लिंग पूजितात; त्याचे नाव ‘गोपति’—गायींचा स्वामी—असे आहे. वानप्रस्थ फलमय लिंगाची पूजा करतात; ते ‘वृक्षावृत’—वृक्षांनी वेढलेले—या नावाने ओळखले जाते.

Verse 183

स्कंदः पाषाणलिंगं च नाम सेनान्य एव च । नागश्चाश्वतरो धान्यं मध्यमेत्यस्य नाम च

स्कंद पाषाणमय लिंगाची उपासना करतो; त्याचे नाव ‘सेनानी’ आहे. आणि ‘अश्वतर’ नावाचा नाग धान्यमय लिंगाची पूजा करतो; त्याचे नाव ‘मध्यम’ आहे.

Verse 184

पुरोडाशमयं यज्वा स्रुवहस्तेति नाम च । यमः कालायसमयं नाम प्राह च धन्विनम्

यजमान पुरोडाशमय लिंगाची पूजा करतो; त्याचे नाव ‘स्रुवहस्त’ आहे. यम काळ्या लोखंडमय (कालायसमय) लिंगाची आराधना करून त्याला ‘धन्विन्’ म्हणतो.

Verse 185

यवांकुरं जामदग्न्यो भर्गदैत्येति नाम च । पुरूरवाश्चाश्चान्नमयं बहुरूपेति नाम च

जामदग्न्य (परशुराम) यवांकुरमय लिंगाची उपासना करतो; त्याचे नाव ‘भर्गदैत्य’ आहे. आणि पुरूरवा पक्तान्नमय (शिजलेल्या अन्नाचे) लिंग पूजतो; त्याचे नाव ‘बहुरूप’ आहे.

Verse 186

मांधाता शर्करालिंगं नाम बाहुयुगेति च । गावः पयोमयं लिंगं नाम नेत्रसहस्रकम्

मांधाता शर्करामय लिंगाची उपासना करतो; त्याचे नाव ‘बाहुयुग’ आहे. आणि गायी पयोमय (दुधाचे) लिंग पूजतात; त्याचे नाव ‘नेत्रसहस्रक’ आहे.

Verse 187

साध्या भर्तृमयं लिंगं नाम विश्वपतिः स्मृतम् । नारायणो नरो मौंजं सहस्रशिरनाम च

साध्यगण भर्तृमय (स्वामीस्वरूप) लिंगाची उपासना करतात; ते ‘विश्वपति’ या नावाने स्मरणीय आहे. नारायण व नर मौंजमय (मुंज-तृणाचे) लिंग पूजतात; त्याचे नाव ‘सहस्रशिरस्’ आहे.

Verse 188

तार्क्ष्यं पृथुस्तथा लिंगं सहस्रचरणाभिधम् । पक्षिणो व्योमलिंगं च नाम सर्वात्मकेति च

तार्क्ष्य (गरुड) आणि पृथु ‘सहस्रचरण’ नावाच्या लिंगाची उपासना करतात. पक्षी ‘व्योमलिंग’ पूजितात; त्याचे नाव ‘सर्वात्मा’ असे आहे.

Verse 189

पृथिवी मेरुलिंगं च द्वितनुश्चास्य नाम च । भस्मलिंगं पशुपतिर्नाम चास्य महेश्वरः

पृथ्वी ‘मेरुलिंग’ची पूजा करते; त्याचे नाव ‘द्वितनु’ आहे. भस्मलिंगाची आराधना करणारा ‘पशुपती’ म्हणविला जातो; त्याचे नाव ‘महेश्वर’ आहे.

Verse 190

ऋषयो ज्ञानलिंगं च चिरस्थानेति नाम च । ब्राह्मणा ब्रह्मलिंगं च नाम ज्येष्ठेति तं विदुः

ऋषी ‘ज्ञानलिंग’ची उपासना करतात; त्याचे नाव ‘चिरस्थान’ आहे. ब्राह्मण ‘ब्रह्मलिंग’ची पूजा करतात आणि त्यास ‘ज्येष्ठ’ या नावाने ओळखतात.

Verse 191

गोरोचनमयं शेषो नाम पशुपतिः स्मृतम् । वासुकिर्विषलिंगं च नाम वै शंकरेति च

शेषाचे लिंग गोरोचनामय आहे; त्याचे नाव ‘पशुपती’ असे स्मरण केले जाते. वासुकीचे लिंग विषस्वरूप आहे; त्याचे नाव ‘शंकर’ असे म्हणतात.

Verse 192

तक्षकः कालकूटाख्यं बहुरूपेति नाम च । हालाहलं च कर्कोट एकाक्ष इति नाम च

तक्षकाचे लिंग ‘कालकूट’ म्हणून ओळखले जाते आणि त्याचे नाव ‘बहुरूप’ असेही आहे. कर्कोटाचे लिंग ‘हालाहल’ म्हणून प्रसिद्ध असून त्याचे नाव ‘एकाक्ष’ असेही आहे.

Verse 193

श्रृंगी विषमयं पद्मो नाम धूर्जटिरेव च । पुत्रः पितृमयं लिंगं विश्वरूपेति नाम च

शृंगी हा ‘विषमय’ असा कथिला आहे; पद्माचे नाव ‘धूर्जटि’ आहे। ‘पुत्र’ नामक लिंग पितृस्वरूप असून त्यास ‘विश्वारूप’ असेही म्हणतात।

Verse 194

पारदं च शिवा देवी नाम त्र्यम्बक एव च । मत्स्याद्याः शास्त्रलिंगं च नाम चापि वृषाकपिः

पारदाचे नाव ‘शिवा देवी’ असून तो ‘त्र्यम्बक’ असेही स्मरला जातो। मत्स्यादी रूपे ‘शास्त्रलिंग’ आहेत आणि त्याचे नाव ‘वृषाकपि’ असेही आहे।

Verse 195

एवं किं बहुनोक्तेन यद्यत्सत्त्वं विभूतिमत् । जगत्यामस्ति तज्जातं शिवाराधनयोगतः

आता अधिक काय सांगावे? जगतात जे जे सत्त्व विभूती व तेजाने युक्त आहे, ते शिवआराधनेच्या योगातूनच उत्पन्न झाले आहे, असे जाणावे।

Verse 196

भस्मनो यदि वृक्षत्वं ज्ञायते नीरसेवनात् । शिवभक्तिविहीनस्य ततोऽस्य फलमुच्यते

जर पाणी घातल्याने भस्मालाही वृक्षत्व येते असे मानले, तरी शिवभक्तिविहीन मनुष्याचे फळ तदनुसारच—निष्फळ—असे सांगितले आहे।

Verse 197

धर्मार्थकाममोक्षाणां यदि प्राप्तौ भवेन्मतिः । ततो हरः समाराध्यस्त्रिजगत्याः प्रदो मतः

धर्म, अर्थ, काम आणि मोक्ष यांची प्राप्ती करायची बुद्धी असेल, तर हर (शिव) यांची यथाविधी आराधना करावी; ते त्रिजगताचे दाते मानले आहेत।

Verse 198

य इदं शतरुद्रीयं प्रातःप्रातः पठिष्यति । तस्य प्रीतः शिवो देवः प्रदास्यत्यखिलान्वरान्

जो प्रतिदिन पहाटे हे शतरुद्रीय पठण करतो, त्याच्यावर प्रसन्न होऊन देवाधिदेव शिव त्याला सर्व वर प्रदान करतात।

Verse 199

नातः परं पुण्यतमं किंचिदस्ति महाफलम् । सर्ववेदरहस्यं च सूर्येणोक्तमिदं मम

यापेक्षा अधिक पुण्यतम काही नाही, आणि याहून अधिक महाफलदायकही काही नाही। हे सर्व वेदांचे गूढ रहस्य सूर्यदेवांनी मला सांगितले आहे।

Verse 200

वाचा च यत्कृतं पापं मनसा वाप्युपार्जितम् । पापं तन्नाशमायाति कीर्तिते शतरुद्रिये

वाणीने केलेले जे पाप, किंवा मनाने साठवलेले पापही—शतरुद्रीयाचे कीर्तन केल्याने ते पाप नष्ट होते।