Adhyaya 40

Verse 1

नारद उवाच । ज्ञातिभेदे तु संजाते तस्मिन्मोहेरके पुरे । त्रैविद्यैः किं कृतं ब्रह्मंस्तन्ममाचक्ष्व पृच्छतः

नारद म्हणाले—हे ब्रह्मन्! त्या मोहेरक नगरीत ज्ञातीभेद उत्पन्न झाल्यावर त्रैविद्य (वेदज्ञ) लोकांनी काय केले? मी विचारतो, ते मला सांगा.

Verse 2

ब्रह्मोवाच । स्वस्थाने वाडवाः सर्वे हर्षनिर्भरमानसाः । अग्निहोत्रपरा केऽपि केऽपि यज्ञपरायणाः

ब्रह्मा म्हणाले—सर्व वाडव आपापल्या स्थानातच स्थिर राहिले; त्यांची मने हर्षाने भरलेली होती. काही अग्निहोत्रात तत्पर होते, तर काही यज्ञकर्मात पूर्णतः परायण होते.

Verse 3

केऽपि चाग्निसमाधानाः केऽपि स्मार्ता निरंतरम् । पुराणन्यायवेत्तारो वेदवेदांगवादिनः

काही पवित्र अग्नींचे समाधन (स्थापना-पालन) करीत, तर काही निरंतर स्मार्त परंपरेचे आचरण करीत. ते पुराण व न्याय जाणणारे आणि वेद-वेदांगांचे प्रवक्ते होते.

Verse 4

सुखेन स्वान्सदाचारान्कुर्वन्तो ब्रह्मवादिनः । एवं धर्मसमाचारान्कुर्वतां कुशलात्मनाम्

ब्रह्मवादि ते जन सुखाने आपले सदाचार पाळत होते. अशा रीतीने कुशलचित्त लोक धर्माचे योग्य आचार-समाचार करीत असता…

Verse 5

स्थानाचारान्कुलाचारानधिदेव्याश्च भाषितान् । धर्मशास्त्रस्थितं सर्वं काजेशैरुदितं च यत्

त्यांनी देशाचार व कुलाचार, तसेच अधिदेवीने सांगितलेले वचन पाळले; धर्मशास्त्रात प्रतिष्ठित सर्व नियम आणि काजेश (अधिकारी) यांनी उदित केलेले जे काही, तेही आचरले।

Verse 6

परंपरागतं धर्म मूचुस्ते वाडवोत्तमाः

ते श्रेष्ठ वाडव परंपरेने आलेला धर्म उपदेशू लागले।

Verse 7

ब्राह्मणा ऊचुः । उपास्ते यश्च लिखितं रक्तपादैस्तु वाडवाः । ज्ञातिश्रेष्ठः स विज्ञेयो वलिर्देयस्ततः परम्

ब्राह्मण म्हणाले—वाडवांनी रक्तपाद (लाल चरणचिन्ह) सहित लिहिलेल्या त्या लेख्याचे जो पूजन करतो, तोच ज्ञातिंमध्ये श्रेष्ठ समजावा; त्यानंतर बलि (अर्पण) द्यावी।

Verse 8

रक्तचंदनं प्रसाध्याथ प्रसिद्धं स्वकुलं तथा । कुंकुमारक्तपादैस्तैर्गंधपुष्पादिचर्चितैः

मग रक्तचंदन लावून त्यांनी आपले कुलही प्रसिद्ध केले—कुंकुमाने रंजित त्या पादचिन्हांनी, ज्यांची गंध-पुष्पादिने पूजा झाली होती।

Verse 9

संभूय लिखितं तच्च रक्तपादं तदुच्यते । रामस्य लेख्यं ते सर्वे पूजयंतु समाहिताः

एकत्र जमून जे लेख्य लिहिले गेले, त्यालाच ‘रक्तपाद’ म्हणतात. ते सर्वजण एकाग्र होऊन रामाच्या त्या लेख्याचे पूजन करो।

Verse 10

रामस्य करमुद्रां च पूजयंतु द्विजाः सदा । येषां दोषाः सदाचारे व्यभिचारादयो यदि

द्विजांनी सदैव श्रीरामाची कर-मुद्रा पूजावी. परंतु ज्यांच्या सदाचारात व्यभिचार इत्यादी दोष असतील, त्यांनी योग्य प्रायश्चित्त व सुधार केल्यावाचून ती धारण करू नये.

Verse 11

तेषां दण्डो विधेयस्तु य उक्तो विधिवद्विजैः । चिह्नं न राममुद्राया यावद्दंडं ददाति न

अशा लोकांवर विद्वान द्विजांनी विधिपूर्वक सांगितलेला दंड नक्कीच लागू करावा. जोपर्यंत दंड दिला जात नाही, तोपर्यंत राम-मुद्रेचे चिन्ह धारण करू नये.

Verse 12

विना दण्डप्रदानेन मुद्राचिह्नं न धार्यते । मुद्राहस्ताश्च विज्ञेया वाडवा नृपसत्तम

दंड दिल्यावाचून मुद्रा-चिन्ह धारण करता येत नाही. आणि ज्यांच्या हातावर मुद्रा आहे, ते ‘वाडव’ म्हणून ओळखले जातात—हे नृपश्रेष्ठ.

Verse 13

पुत्रे जाते पिता दद्द्याच्छ्रीमात्रे तु बलिं सदा । पलानि विंशतिः सर्प्पिर्गुडः पंचप लानि च

पुत्र जन्मल्यावर पित्याने नेहमी श्रीमातृला बळी (अर्पण) द्यावा. त्यात तूप वीस पल आणि गूळ पाच पल असावा.

Verse 14

कुंकुमादिभिरभ्यर्च्य जातमात्रः सुतस्तदा । षष्ठे च दिवसे राजन्षष्ठीं पूजयते सदा

पुत्र जन्मताच कुंकुम इत्यादींनी (देवीचे) अर्चन करून, नंतर सहाव्या दिवशी—हे राजन्—नेहमी षष्ठीदेवीची पूजा करावी.

Verse 15

दद्यात्तत्र बलिं साज्यं कुर्याद्धि बलिपंचकम् । पंचप्रस्थान्बलीन्दद्यात्सवस्त्राञ्छ्रीफलैर्युतान्

तेथे तुपासहित बळी अर्पण करावा आणि विधिपूर्वक पंचबळी करावेत। वस्त्रांसह व श्रीफळांनी युक्त असे पाच प्रस्थ बळी द्यावेत।

Verse 16

कुंकुमादिभिरभ्यर्च्य श्रीमात्रे भक्तिपूर्वकम् । वितशाठ्यं न कुर्वीत कुले संततिवृद्धये

कुंकुम इत्यादींनी भक्तिपूर्वक श्रीमातृची पूजा करून, खर्चात किंवा अर्पणात कपट/कंजूषपणा करू नये; यामुळे कुलाची संतती वाढते.

Verse 17

तद्धि चार्पयता द्रव्यं वृद्धौ यद्ध्रीणितं पुनः । जन्मनो नंतरं कार्यं जातकर्म यथाविधि

समृद्धीत पुन्हा मिळालेले द्रव्यच अर्पण करावे, ते दडवून ठेवू नये। तसेच जन्मानंतर त्वरित विधिपूर्वक जातकर्म करावे.

Verse 18

विप्रानुकीर्तिता याश्च वृत्तिः सापि विभज्यते । प्रथमा लभ्यमाना च वृत्तिर्वै यावती पुनः

विप्रांनी सांगितलेली जी वृत्ती (उपजीविका) आहे, तिचाही विभाग करावा. प्रथम भाग म्हणजे जशी मिळते तशी—जितकी असेल तितकी—वृत्ती स्वीकारावी.

Verse 19

तस्या वृत्तेरर्द्धभागो गोत्रदेव्यै तु कल्प्यताम् । द्विगुणं वणिजा चैव पुत्रं जाते भवेदिति

त्या वृत्तीचा अर्धा भाग गोत्रदेवीसाठी ठरवावा. आणि वणिकासाठी द्विगुण दानाचे विधान आहे, ज्यामुळे पुत्रजन्माचे शुभ फळ प्राप्त होईल.

Verse 20

मांडलीयाश्च ये शूद्रास्तेषामर्ककरं त्विदम् । अडालजानां त्रिगुणं गोभुजानां चतुर्गुणम्

मांडलीय नावाच्या शूद्रांसाठी हा ‘अर्ककर’ नावाचा कर विहित आहे. अडालजांसाठी तो त्रिगुण आणि गोभुजांसाठी चतुर्गुण सांगितला आहे.

Verse 21

इत्येतत्कथितं सर्वमन्यच्च शूद्रजातिषु । यस्य दोषस्तु हत्यायाः समुद्भूतो विधेर्वशात्

अशा रीतीने शूद्र जातींबाबत सर्व काही व इतरही विषय सांगितले. आता विधीच्या बळाने ज्याच्यात हत्येचा दोष उत्पन्न झाला आहे, त्याविषयी (पुढे सांगितले जाईल).

Verse 22

दण्डस्तु विधिवत्तस्य कर्त्तव्यो वेदशास्त्रिभिः । अन्यायो न्यायवादी स्यान्निर्द्दोषे दोषदायकः

त्याचा दंड वेद-शास्त्र जाणणाऱ्यांनी विधिपूर्वकच करावा. अन्यथा न्यायाच्या नावाखाली अन्याय होतो—निर्दोषावर दोष लादला जातो.

Verse 23

पंक्तिभेदस्य कर्ता च गोसहस्रवधः स्मृतः । वृत्तिभागविभजनं तथा न्यायविचारणम् । श्रीरामदूतकस्याग्रे कर्त्तव्यमिति निश्चयः

जो पंक्तिभेद करतो तो सहस्र गोवधासमान स्मरण केला आहे. उपजीविका व हिस्स्यांचे वाटप आणि न्यायविचार—हे सर्व श्रीरामदूत (हनुमान) यांच्या समोरच करावे, असा निश्चय आहे.

Verse 24

तस्य पूजां प्रकुर्वीत तदा कालेऽथवा सदा । तैलेन लेपयेत्तस्य देहे वै विघ्नशांतये

त्याची पूजा योग्य काळी, किंवा सदैव करावी. विघ्नशांतीसाठी त्याच्या देहाला तेलाचा लेपही करावा.

Verse 25

धूपं दीपं फलं दद्यात्पुष्पैर्नानाविधैः किल । पूजितो हनुमानेव ददाति तस्य वांछितम्

धूप, दीप, फळ आणि नानाविध पुष्प अर्पण करावीत। अशा रीतीने पूजिला हनुमानच भक्ताची इच्छा पूर्ण करतो।

Verse 26

प्रतिपुत्रं तु तस्याग्रे कुर्यान्नान्यत्र कुत्रचित् । श्रीमाताबकुलस्वामिभागधेयं तु पूर्वतः

प्रत्येक पुत्रासाठी ते कर्म त्याच्यासमोरच करावे, अन्यत्र कधीही नाही। आणि प्रथम श्री माता बकुल स्वामी यांचा नियत भाग वेगळा ठेवावा।

Verse 27

पश्चात्प्रतिग्रहं विप्रैः कर्त्तव्यमिति निश्चितम् । समागमेषु विप्राणां न्यायान्यायविनिर्णये

यानंतर ब्राह्मणांनी प्रतिग्रह (दान/दक्षिणा स्वीकार) करणे योग्य असे निश्चित आहे—ब्राह्मणांच्या सभेत न्याय-अन्याय ठरविताना।

Verse 28

निर्णयं हृदये धृत्वा तत्रस्थं श्रावयेद्द्विजान् । केवलं धर्मबुद्ध्या च पक्षपातं विवर्जयेत्

निर्णय हृदयात दृढ धरून, तेथे उपस्थित द्विजांना तो ऐकवावा। आणि केवळ धर्मबुद्धीने पक्षपात टाळावा।

Verse 29

सर्वेषां संमतं कार्यं तद्ध्यविकृतमेव च । आकारितस्ततो विप्रः सभायां भयमेति चेत्

सर्वांना मान्य असेल तेच कार्य करावे; तो निर्णयच अविकृत राहतो. पण बोलाविलेला ब्राह्मण सभेत भयभीत झाला तर—

Verse 30

न तस्य वाक्यं श्रोतव्यं निर्णीतार्थनिवारणे । यस्य वर्जस्तु क्रियते मिलित्वा सर्व वाडवैः

ज्याला सर्व वाडवांनी एकत्र येऊन बहिष्कृत केले आहे, तो आधीच न्यायाने ठरलेला अर्थ उलथवू पाहतो तेव्हा त्याचे वचन ऐकू नये।

Verse 31

खानपानादिकं सर्वं कार्यं तेन विवर्जयेत् । तस्य कन्या न दातव्या तत्संसर्गी च तादृशः

त्याच्याशी खानपानादी सर्व व्यवहार टाळावेत. त्याला कन्यादान करू नये; तसेच त्याच्या संगतीतील तसाच मनुष्यालाही नाही।

Verse 32

ततो दंडं प्रकुर्वीत सर्वैरेव द्विजोत्तमैः । भोजनं कन्यकादानमिति दाशरथेर्मतम्

यानंतर सर्व श्रेष्ठ द्विजांनी एकत्र येऊन विधिपूर्वक दंड करावा. अन्नदान व कन्यादान—असे दाशरथीचे मत सांगितले आहे।

Verse 33

यत्किंचित्कुरुते पापं लब्धुं स्थलमथापि वा । शुष्कार्द्रं वसते चान्ने तस्मादन्नं परि त्यजेत्

जो कोणी पद-स्थान मिळवण्यासाठीही पाप करतो आणि तरीही कोरडे-ओले अन्न खाऊन जगतो, त्याच्याकडून अन्न घेणे पूर्णपणे टाळावे।

Verse 34

कुर्वंस्तत्पापभागी स्यात्तस्य दंडो यथाविधि । न्यायं न पश्यते यस्तु शक्तौ सत्यां सदा यतः

जो त्याला पाठिंबा देतो तो त्या पापाचा भागीदार होतो; त्यालाही विधिप्रमाणे दंड आहे. आणि सामर्थ्य असूनही जो न्याय पाहत नाही, तो सदैव निंद्य आहे।

Verse 35

पापभागी स विज्ञेय इति सत्यं न संशयः । उत्कोचं यस्तु गृह्णाति पापिनां दुष्टकर्मिणाम् । सकलं च भवेत्तस्य पापं नैवात्र सशयः

तो पापाचा भागीदार आहे असे जाणावे—हे सत्य, यात संशय नाही। जो पापी व दुष्कर्मी लोकांकडून लाच घेतो, त्याच्यावर त्यांचे सर्व पाप येते—यातही संशय नाही।

Verse 36

तस्यान्नं गृह्यते नैव कन्यापि न कदाचन । हितमाचरते यस्तु पुत्राणामपि वै नरः

त्याचे अन्न कधीही घेऊ नये, आणि कोणत्याही वेळी त्याला कन्या देऊ नये. जो पुरुष आपल्या पुत्रांचेही खरे हित आचरतो, त्याने हे नियम पाळावेत.

Verse 37

स एतान्नियमान्सर्वान्पालयेन्नात्र संशयः । एवं पत्रं लिखित्वा तु वाडवास्ते प्रह र्षिताः

तो हे सर्व नियम निःसंशय पाळील. अशा प्रकारे पत्र लिहून ते वाडव अत्यंत हर्षित झाले.

Verse 38

प्राप्ते कलियुगे घोरे यथा पापं न कुर्वते । इति ज्ञात्वा तु सर्वे ते न्यायधर्मं प्रचक्रिरे

भयंकर कलियुग आला असता पाप कसे टाळावे—हे जाणून त्या सर्वांनी न्यायधर्म प्रस्थापित केला.

Verse 39

व्यास उवाच । कलौ प्राप्ते द्विजाः सर्वे स्थानभ्रष्टा यतस्ततः । पक्षमुत्कलं ग्रहीष्यंति तथा स्युः पक्षपातिनः

व्यास म्हणाले—कलियुग प्राप्त झाला की सर्व द्विज इकडे-तिकडे आपल्या स्थानापासून भ्रष्ट होतील. ते गट (पक्ष) धरतील आणि मग पक्षपाती बनतील.

Verse 40

भोक्ष्यंते म्लेच्छकग्रामान्कोलाविध्वंसिभिः किल । वेदभ्रष्टाश्च ते विप्रा भविष्यंति कलौ युगे

कलियुगात खरोखर कोलांचा विध्वंस करणारे म्लेच्छांचे ग्राम भोगतील; आणि त्या तमोयुगात ते ब्राह्मण वेदभ्रष्ट होतील।

Verse 42

यस्मिन्गोत्रे समुत्पन्ना वाडवा ये महाबलाः

ते महाबली वाडव कोणत्या गोत्रात उत्पन्न झाले?

Verse 43

व्यास उवाच ज्ञायते गोत्रसंज्ञाऽथ केचिच्चैव पराक्रमैः । यस्ययस्य च यत्कर्म तस्य तस्यावटंककः

व्यास म्हणाले—गोत्राची संज्ञा ओळखली जाते; काही जण पराक्रमानेच प्रसिद्ध होतात। आणि जो जो जसे कर्म करतो, तेच त्याचे चिन्ह (अवटंकक) ठरते।

Verse 44

अवटंकैर्हि ज्ञायंते नान्यथा ज्ञायते क्वचित् । गोत्रैश्च प्रवरैश्चैव अवटंकैर्नृपात्मज

ते या चिन्हांनी (अवटंककांनी)च ओळखले जातात; अन्यथा कुठेही ओळख होत नाही। गोत्रे व प्रवर यांद्वारेही—अशाच चिन्हांनी, हे राजपुत्रा।

Verse 47

व्यास उवाच । ज्ञायंते यत्रयत्रस्था माध्यंदिनीया महाबलाः । कौथमीं च समाश्रित्य केचिद्विप्रा गुणान्विताः

व्यास म्हणाले—जिथे जिथे ते महाबली माध्यंदिनीय राहतात, तिथे तिथे ते ओळखले जातात। आणि कौथुमी शाखेचा आश्रय घेऊन काही गुणसंपन्न ब्राह्मणही (तेथे) असतात।

Verse 48

ऋगथर्वणजा शाखा नष्टा सा च महामते । एवं वै वर्तमानास्ते वाडवा धर्मसंभवाः

हे महामते! ऋग् व अथर्व यांपासून उत्पन्न झालेली ती शाखा नष्ट झाली. अशा प्रकारे धर्मसम्भव ते वाडव आजही विद्यमान आहेत.

Verse 49

धर्मारण्ये महाभागाः पुत्रपौत्रान्विताऽभवन् । शूद्राः सर्वे महाभागाः पुत्रपौत्र समावृताः

धर्मारण्यात ते महाभाग पुत्र-पौत्रांसह स्थिरावले. ते सर्व शूद्र असूनही महाभाग, पुत्र-पौत्रांनी वेढलेले होते.

Verse 50

धर्मारण्ये महातीर्थे सर्वे ते द्विजसेवकाः । अभवन्रामभक्ताश्च रामाज्ञां पालयंति च

धर्मारण्य या महातीर्थात ते सर्व द्विजांचे सेवक झाले. ते रामभक्त झाले आणि रामाची आज्ञा पाळतातही.

Verse 51

आज्ञामत्याऽदरेणेह हनूमंतश्च वीर्यवान् । पालयेत्सोऽपि चेदानीं सुप्राप्ते वै कलौ युगे

येथे श्रद्धायुक्त मान्यता व आदराने पराक्रमी हनुमानही ती आज्ञा पाळला असता. आणि आता, कलियुग पूर्णपणे आले असतानाही, तसेच आहे.

Verse 52

अदृष्टरूपी हनुमांस्तत्र भ्रमति नित्यशः । त्रैविद्या वाडवा यत्र चातुर्विद्यास्तथैव च

तेथे अदृश्यरूप हनुमान नित्य भ्रमण करीत असतो; जिथे वाडव त्रैविद्येत निपुण आहेत आणि तसेच काही चातुर्विद्येतही.

Verse 53

सभायामुपविष्टा येऽन्यायात्पापं प्रकुर्वते । जयो हि न्यायकर्तॄणामजयोऽन्यायकारिणाम्

सभेत बसून जे अन्यायाने पाप करितात—खरा जय न्याय करणाऱ्यांचा, आणि पराभव अन्याय करणाऱ्यांचा होय.

Verse 54

सापराधे यस्तु पुत्रे ताते भ्रातरि चापि वा । पक्षपातं प्रकुर्वीत तस्य कुप्यति वायुजः

दोषी पुत्र, पिता किंवा भाऊ यांच्याबाबत जो पक्षपात करतो, त्याच्यावर वायुपुत्र हनुमान रुष्ट होतात.

Verse 55

कुपितो हनुमानेष धननाशं करोति वै । पुत्रनाशं करोत्येव धामनाशं तथैव च

हा हनुमान क्रुद्ध झाला तर निश्चयच धननाश करतो; पुत्रनाश करतो आणि घर-धामाचाही नाश करतो.

Verse 56

सेवार्थं निर्मितः शूद्रो न विप्रान्परिषेवते । वृत्तिं वा न ददात्येव हनुमांस्तस्य कुप्यति

सेवेसाठी निर्माण झालेला शूद्र जो ब्राह्मणांची सेवा करीत नाही, किंवा त्यांना उपजीविकेचा आधार देत नाही—त्याच्यावर हनुमान रुष्ट होतात.

Verse 57

अर्थनाशं पुत्रनाशं स्थाननाशं महा भयम् । कुरुते वायुपुत्रो हि रामवाक्यमनुस्मरन्

रामवचन स्मरून वायुपुत्र हनुमान धननाश, पुत्रनाश, पदनाश आणि महान भय उत्पन्न करतो.

Verse 58

यत्र कुत्र स्थिता विप्राः शूद्रा वा नृपसत्तम । न निर्द्धना भवेयुस्ते प्रसादाद्राघवस्य च

हे नृपश्रेष्ठ! जिथे कुठे ब्राह्मण—किंवा शूद्रही—राहोत, राघव (श्रीराम) यांच्या कृपेने ते कधीही निर्धन होऊ नयेत.

Verse 59

यो मूढश्चाप्यधर्मात्मा पापपाषंडमाश्रितः । निजान्विप्रान्परित्यज्य परज्ञातींश्च मन्यते

जो मूढ व अधर्मात्मा पुरुष पापमय पाखंडाचा आश्रय घेतो, तो आपल्या विप्रांना टाकून परक्यांनाच आपले नातेवाईक मानतो.

Verse 60

तस्य पूर्वकृतं पुण्यं भस्मीभवति नान्यथा । अन्येषां दीयते दानं स्वल्पं वा यदि वा बहु

त्याचे पूर्वीचे सर्व पुण्य भस्म होते—यात अन्यथा नाही. तो जे दान देतो, थोडे असो वा फार, ते त्याच्या नावावर न राहता इतरांनाच दिलेले मानले जाते.

Verse 61

यथा भवति वै पूर्वं ब्रह्मविष्णुशिवैः कृतम् । तस्य देवा न गृह्णंति हृव्यं कव्यं च पूर्वजाः

जसे पूर्वी ब्रह्मा, विष्णू आणि शिव यांनी ठरविले आहे—त्याचे हव्य देव स्वीकारत नाहीत आणि त्याचे कव्य पितरही ग्रहण करत नाहीत.

Verse 62

वंचयित्वा निजान्विप्रानन्येभ्यः प्रददेत्तु यः । तस्य जन्मार्जितं पुण्यं भस्मीभवति तत्क्षणात्

जो आपल्या विप्रांना फसवून इतरांना दान देतो, त्याचे जन्मभराचे अर्जित पुण्य त्या क्षणीच भस्म होते.

Verse 63

ब्रह्मविष्णुशिवैश्चैव पूजिता ये द्विजोत्तमाः ते । षां ये विमुखाः शूद्रा रौरवे निवसंति ते

जे द्विजोत्तम ब्रह्मा-विष्णु-शिवांनीही पूजिलेले आहेत, त्यांच्यापासून जे शूद्र विमुख होऊन द्वेष करतात, ते रौरव नावाच्या नरकात वास करतात।

Verse 64

यो लौल्याच्च कुलाचारं गोत्राचारं प्रलोपयेत् । स्वाचारं यो न कुर्वीत कदाचिद्वै विमोहितः

जो लोभामुळे कुलाचार व गोत्राचार नष्ट करतो, आणि जो कधी मोहग्रस्त होऊन स्वतःचा स्वधर्म-आचार पाळत नाही—तो अधःपात पावतो।

Verse 65

सर्वनाशो भवेत्तस्य भस्मीभवति तत्क्षणात् । तस्मात्सर्वः कुलाचारः स्थानाचारस्तथैव च

अशा व्यक्तीचा सर्वनाश होतो; तो त्या क्षणीच जणू भस्म होतो. म्हणून कुलाचार आणि स्थानानुसार योग्य आचार निश्चयाने पाळावा।

Verse 66

गोत्राचारः पालनीयो यथावित्तानुसारतः । एवं ते कथितं राजन्धर्मारण्यं पुरातनम्

गोत्राचार यथाशक्ती पाळावा. हे राजन्, अशा प्रकारे तुला प्राचीन धर्मारण्य सांगितले आहे।

Verse 67

स्थापितं देवदेवैश्च ब्रह्मविष्णुशिवादिभिः । धर्मारण्यं कृतयुगे त्रेतायां सत्यमंदिरम् । द्वापरे वेदभवनं कालौ मोहेरकं स्मृतम्

देवदेव ब्रह्मा-विष्णु-शिव आदींनी स्थापित केलेले हे स्थान कृतयुगात ‘धर्मारण्य’, त्रेतायुगात ‘सत्यमंदिर’, द्वापरयुगात ‘वेदभवन’ आणि कलियुगात ‘मोहेरेक’ म्हणून स्मरणात आहे।

Verse 68

ब्रह्मोवाच । य इदं शृणुयात्पुत्र श्रद्धया परया युतः । धर्मारण्यस्य माहात्म्यं सर्वकिल्बिषनाशनम्

ब्रह्मा म्हणाले—वत्सा, जो परम श्रद्धेने युक्त होऊन धर्मारण्याचे हे सर्व पाप-नाशक माहात्म्य श्रवण करतो, तो पावनत्व प्राप्त करतो।

Verse 69

मनोवाक्कायजनितं पातकं त्रिविधं च यत् । तत्सर्वं नाशमायाति श्रवणात्कीर्तनात्सुकृत्

मन, वाणी व देह यांपासून उत्पन्न होणारे त्रिविध पातक—ते सर्व या (माहात्म्याच्या) श्रवणाने व कीर्तनाने नष्ट होते आणि पुण्यरूप होते।

Verse 70

धन्यं यशस्यमायुष्यं सुखसंतानदायकम् । माहात्म्यं शृणुयाद्वत्स सर्वसौख्याप्तये नरः

हे माहात्म्य धन्य, यशदायक, आयुष्यवर्धक व सुखी संतती देणारे आहे। वत्सा, सर्व सुखप्राप्तीसाठी नराने ते श्रवण करावे।

Verse 71

सर्वतीर्थेषु यत्पुण्यं सर्वक्षेत्रेषु यत्फलम् । तत्फलं समवाप्नोति धर्मारण्यस्य सेवनात्

सर्व तीर्थांचे जे पुण्य व सर्व क्षेत्रांचे जे फळ, तेच फळ धर्मारण्याच्या सेवेने (दर्शन-पूजनाने) प्राप्त होते।

Verse 72

नारद उवाच । धर्मारण्यस्य माहात्म्यं यच्छ्रुतं त्वन्मुखांबुजात् । धर्मवाप्यां यत्र धर्म्मस्तपस्तेपे सुदुष्कुरम्

नारद म्हणाले—आपल्या कमलमुखातून मी धर्मारण्याचे माहात्म्य ऐकले; जिथे धर्मवापीत धर्माने अत्यंत दुष्कर तप केले होते।

Verse 73

तस्य क्षेत्रस्य महिमा मया त्वत्तोऽवधारितः । स्वस्ति तेऽस्तु गमिष्यामि धर्मारण्यदिदृक्षया

तुमच्याकडून त्या पुण्यक्षेत्राची महिमा मी नीट जाणली आहे। तुझे कल्याण होवो; धर्मारण्याचे दर्शन घ्यावे या इच्छेने मी आता निघतो।

Verse 74

तत्र वाक्यजलौघेन पावितोऽहं चतुर्मुख

तेथे, हे चतुर्मुखा! तुझ्या वचनांच्या जलप्रवाहाने मी पावन झालो आहे.

Verse 75

व्यास उवाच । इदमाख्यानकं सर्वं कथितं पांडुनंदन । यच्छ्रुत्वा गोसहस्रस्य फलं प्राप्नोति मानवः

व्यास म्हणाले— हे पांडुनंदना! हे संपूर्ण पवित्र आख्यान मी सांगितले. जो हे श्रवण करतो, त्याला सहस्र गोदानासमान पुण्यफळ मिळते.

Verse 76

अपुत्रो लभते पुत्रान्निर्द्धनो धनवान्भवेत् । रोगी रोगात्प्रमुच्येत बद्धो मुच्येत बंधनात्

अपुत्राला पुत्रप्राप्ती होते, निर्धन धनवान होतो. रोगी रोगातून मुक्त होतो, आणि बद्ध मनुष्य बंधनातून सुटतो.

Verse 77

विद्यार्थी लभते विद्यामुत्तमां कर्मसाधनाम् । तीर्थयात्राफलं तस्य कोटिकन्याफलं लभेत्

विद्यार्थ्याला कर्मसाधन करणारी उत्तम विद्या मिळते. त्याला तीर्थयात्रेचे फळ मिळते, तसेच ‘कोटी कन्या’ तुल्य पुण्यफळही प्राप्त होते.

Verse 78

यः श्रृणोति नरो भक्त्या नारी वाथ नरोत्तम । निरयं नैव पश्यंति एकोत्तरशतैः सह

हे नरश्रेष्ठ! जो पुरुष किंवा स्त्री भक्तिभावाने हे श्रवण करतो, तो एकशे एक स्वजनांसह नरक पाहात नाही।

Verse 79

शुभे देशे निवेश्याथ क्षौमवस्त्रादिभिस्तथा । पुराणपुस्तकं राजन्प्रयतः शिष्टसंमतः

हे राजन्! शुभ स्थानी पुराणपुस्तक ठेवून, क्षौमवस्त्र इत्यादींनी ते सजवून, शुद्ध होऊन शिष्टसंमत आचरणाने प्रवृत्त व्हावे।

Verse 80

अर्चयेच्च यथा न्यायं गंधमाल्यैः पृथक्पृथक् । समाप्तौ नृप ग्रंथस्य वाचकस्यानुपूजनम्

आणि गंध व माळा वेगवेगळ्या अर्पण करून विधिपूर्वक अर्चना करावी. हे नृप! ग्रंथसमाप्तीला वाचकाचेही यथोचित पूजन-सन्मान करावा।

Verse 81

दानादिभिर्यथान्यायं संपूर्णफलहेतवे । मुद्रिकां कुंडले चैव ब्रह्मसूत्रं हिरण्मयम्

संपूर्ण फलप्राप्तीसाठी यथाविधी दान इत्यादी करावे—मुद्रिका (अंगठी), कुंडले आणि सुवर्णमय ब्रह्मसूत्र (यज्ञोपवीत) द्यावे।

Verse 82

वस्त्राणि च विचित्राणि गंधमाल्यानुलेपनैः । देववत्पूजनं कृत्वा गां च दद्यात्पयस्विनीम्

विविध वस्त्रे, गंध, माळा व अनुलेपन अर्पण करून, देवाप्रमाणे पूजन करून, दूध देणारी गायही दान करावी।

Verse 83

एवं विधानतः श्रुत्वा धर्मारण्यकथानकम् । धर्मारण्यनिवासस्य फलमाप्नोत्यसंशयम्

अशा रीतीने विधिपूर्वक धर्मारण्याची कथा ऐकली असता, धर्मारण्यात निवास केल्याचे संपूर्ण पुण्यफल निःसंशय प्राप्त होते.