Adhyaya 4

Verse 1

व्यास उवाच । अतः परं प्रवक्ष्यामि धर्मराजस्य चेष्टितम् । यच्छ्रुत्वा यमदूतानां न भयं विद्यते क्वचित्

व्यास म्हणाले—आता पुढे मी धर्मराजाची चेष्टा (चरित्र) सांगतो; ते ऐकले असता यमदूतांचे भय कुठेही, कोणत्याही स्थितीत, उरत नाही।

Verse 2

धर्मराजेन सा दृष्टा वर्द्धनी च वराप्सरा । महत्यरण्ये का ह्येषा सुन्दरांग्यतिसुन्दरी

धर्मराजांनी तिला पाहिले—वर्द्धनी नावाची श्रेष्ठ अप्सरा. त्या विशाल अरण्यात (ते म्हणाले/विचारले)—‘ही कोण, सुन्दर अंगांची, अतिशय सुन्दरी?’

Verse 3

निर्मानुषवनं चेदं सिंहव्याघ्रभयानकम् । आश्चर्यं परमं ज्ञात्वा धर्मराजोऽब्रवीदिदम्

‘हे वन मनुष्यरहित आहे आणि सिंह-व्याघ्रांमुळे भयावह आहे।’ हे परम आश्चर्य जाणून धर्मराज असे बोलले।

Verse 4

धर्मराज उवाच । कस्मात्त्वं मानिनि ह्येका वने चरसि निर्जने । कस्मात्स्थानात्समायाता कस्य पत्नी सुशोभने

धर्मराज म्हणाले—हे मानिनी, या निर्जन वनात तू एकटी का फिरतेस? तू कोणत्या स्थानाहून आलीस, हे सुशोभने? तू कोणाची पत्नी आहेस?

Verse 5

सुता त्वं कस्य वामोरु अतिरूपवती शुभा । मानुषी वाथ गंधर्वी अमरी वाथ किंनरी

हे वामोरु, हे शुभे, अतिरूपवती! तू कोणाची कन्या आहेस? तू मानुषी आहेस की गंधर्वी, की देवी, अथवा किन्नरी?

Verse 6

अप्सरा पक्षिणी वाथ अथवा वनदेवता । राक्षसी वा खेचरी वा कस्य भार्या च तद्वद

तू अप्सरा आहेस का, की पक्षिणी, अथवा वनदेवता? की राक्षसी, की खेचरी? तसेच मला सांग—तू कोणाची भार्या आहेस?

Verse 7

सत्यं च वद मे सुभ्रूरित्याहार्कसुतस्तदा । किमिच्छसि त्वया भद्रे किं कार्यं वा वदात्र वै

तेव्हा अर्कपुत्र (धर्मराज) म्हणाले—हे सुभ्रू, मला सत्य सांग. हे भद्रे, तुला काय हवे आहे? येथे तुझे काय कार्य आहे—स्पष्ट सांग.

Verse 8

यदिच्छसि त्वं वामोरु ददामि तव वांछितम्

हे वामोरु! तुला जे जे हवे असेल, ते तुझे वांछित मी तुला देईन.

Verse 9

वर्द्धन्युवाच । धर्मे तिष्ठति सर्वं वै स्थावरं जंगमं विभो । स धर्मो दुष्करं कर्म कस्मात्त्वं कुरुषेऽनघ

वर्द्धनी म्हणाली—हे विभो! स्थावर-जंगम असे सर्व जग धर्मातच प्रतिष्ठित आहे. धर्म हा स्वतःच दुष्कर कर्ममार्ग आहे; मग हे अनघा, तू असे कठीण कार्य का आरंभितोस?

Verse 10

यम उवाच । ईशानस्य च यद्रूपं द्रष्टुमिच्छामि भामिनि । तेनाहं तपसा युक्तः शिवया सह शंकरम्

यम म्हणाला—हे भामिनि! ईशानाचे तेच रूप मला पाहावयास आहे. म्हणून मी तपस्येत युक्त आहे—शिवेसह—शंकराची प्राप्ती व्हावी म्हणून.

Verse 11

यशः प्राप्स्ये सुखं प्राप्स्ये करोमि च सुदुष्करम् । युगेयुगे मम ख्यातिर्भवेदिति मतिर्मम

मी यश मिळवीन, सुख मिळवीन आणि अतिदुष्कर कार्यही साध्य करीन. युगेयुगे माझी कीर्ती टिकून राहो—हीच माझी मती आहे.

Verse 12

कल्पे कल्पे महाकल्पे भूयः ख्यातिर्भवेदिति । एतस्मात्कारणात्सुभ्रूस्तप्यते परमं तपः

कल्पोकल्पी, महाकल्पांतही पुन्हा पुन्हा माझी कीर्ती उदयास येवो—या कारणाने, हे सुभ्रू, मी परम तप करीत आहे.

Verse 13

कस्मात्त्वमागता भद्रे कथयस्व यथातथा । किं कार्यं कस्य हेतुश्च सत्यमाख्यातुमर्हसि

हे भद्रे! तू कशासाठी आली आहेस, जसे आहे तसे सत्य सांग. कोणते कार्य आहे आणि कोणाच्या हेतुने? तुला सत्य सांगणे उचित आहे.

Verse 14

वर्द्धन्युवाच । तपसैव त्वया धर्म भयभीतो दिवस्पतिः । तेनाहं नोदिता चात्र तपोवि घ्नस्य कांक्षया

वर्द्धनी म्हणाली—हे धर्मा! तुझ्या तपामुळे स्वर्गाधिपती इंद्र भयभीत झाला आहे. म्हणून त्याच्या प्रेरणेने मी येथे आले आहे, तुझे तप विघ्नित करण्याच्या इच्छेने।

Verse 15

इन्द्रासनभयाद्भीता हरिणा हरिसन्निधौ । प्रेषिताहं महाभाग सत्यं हि प्रवदाम्यहम्

इंद्रासनाच्या भयाने भयभीत होऊन, हरिच्या सान्निध्यातच हरिने मला पाठविले आहे. हे महाभाग! मी खरेच सत्य बोलत आहे.

Verse 16

सूत उवाच । सत्यवाक्येन च तदा तोषितो रविनंदनः । उवाचैनां महाभाग्यो वरदोहं प्रयच्छ मे

सूत म्हणाले—तेव्हा तिच्या सत्यवचनांनी संतुष्ट होऊन रविनंदन (यम) त्या महाभाग्येला म्हणाला—“मी वरदाता आहे; माझ्याकडे वर माग.”

Verse 17

यमोऽहं सर्वभूतानां दुष्टानां कर्मकारिणाम् । धर्म रूपो हि सर्वेषां मनुजानां जितात्मनाम्

मी सर्व प्राण्यांसाठी—दुष्ट व पापकर्म करणाऱ्यांसाठी—यम आहे. पण जितात्मा, संयमी मनुष्यांसाठी मीच धर्मस्वरूप आहे.

Verse 18

स धर्मोऽहं वरारोहे ददामि तव दुर्लभम् । तत्सर्वं प्रार्थय त्वं मे शीघ्रं चाप्सरसां वरे

हे वरारोहे! मी तोच धर्म आहे; जे दुर्लभ आहे तेही मी तुला देतो. म्हणून, हे अप्सरांमध्ये श्रेष्ठे! लवकरच तुला जे अभिष्ट आहे ते सर्व माझ्याकडे माग.

Verse 19

वर्द्धन्युवाच । इन्द्रस्थाने सदा रम्ये सुस्थिरत्वं प्रयच्छ मे । स्वामिन्धर्मभृतां श्रेष्ठ लोकानां च हिताय वै

वर्द्धनी म्हणाली—हे स्वामी! इंद्राच्या या सदैव रम्य स्थानी मला दृढ प्रतिष्ठा द्या। हे धर्मधारकांतील श्रेष्ठ! हे लोकांच्या हितासाठीच होवो.

Verse 20

यम उवाच । एवमस्त्विति तां प्राह चान्यं वरय सत्वरम् । ददामि वरमुत्कृष्टं गानेन तोषितोस्म्यहम्

यम म्हणाले—“एवमस्तु.” मग तिला म्हणाले—“लवकर दुसरा वर माग. तुझ्या गानाने मी संतुष्ट झालो आहे; मी तुला उत्तम वर देईन.”

Verse 21

वर्द्धन्युवाच । अस्मिन्स्थाने महाक्षेत्रे मम तीर्थं महामते । भूयाच्च सर्वपापघ्नं मन्नाम्नेति च विश्रुतम्

वर्द्धनी म्हणाली—हे महामते! या महाक्षेत्री माझ्या नावाने एक तीर्थ होवो; आणि ते सर्व पापांचा नाश करणारे म्हणून प्रसिद्ध होवो.

Verse 22

तत्र दत्तं हुतं तप्तं पठितं वाऽक्षयं भवेत् । पञ्चरात्रं निषेवेत वर्द्धमानं सरोवर म्

तेथे दिलेले दान, केलेला होम, आचरलेला तप किंवा केलेला पाठ—सर्व अक्षय फल देतो. वर्द्धमान सरोवराचे पाच रात्रीपर्यंत सेवन करावे.

Verse 23

पूर्वजास्तस्य तुष्येरंस्तर्प्यमाणा दिनेदिने । तथेत्युक्त्वा तु तां धर्मो मौनमाचष्ट संस्थितः । त्रिःपरिक्रम्य तं धर्मं नमस्कृत्य दिवं ययौ

त्याचे पूर्वज दररोज तर्पणाने तृप्त होतील. “तथास्तु” असे म्हणत धर्म मौन धारण करून स्थिर राहिला. मग तिने त्या धर्माची तीनदा प्रदक्षिणा करून, नमस्कार करून, स्वर्गास प्रस्थान केले.

Verse 24

वर्द्धन्युवाच । मा भयं कुरु देवेश यमस्यार्कसुतस्य च । अयं स्वार्थपरो धर्म यशसे च समाचरेत्

वर्द्धनी म्हणाली—हे देवेश, भय करू नका; सूर्यपुत्र यमाचाही नाही. हा धर्म योग्य स्वार्थसिद्धीसाठी आहे आणि यशासाठीही तो आचरावा.

Verse 25

व्यास उवाच । वर्द्धनी पूजिता तेन शक्रेण च शुभानना । साधुसाधु महाभागे देवकार्य कृतं त्वया

व्यास म्हणाले—शुभमुखी वर्द्धनीचा त्या शक्रानेही सन्मान केला. तो म्हणाला—“साधु, साधु! हे महाभागे, देवकार्य तू पूर्ण केलेस.”

Verse 26

निर्भयत्वं वरागेहे सुखवासश्च ते सदा । यशः सौख्यं श्रियं रम्यां प्राप्स्यसि त्वं शुभानने

तुला निर्भयता, उत्तम गृह आणि सदैव सुखकर निवास लाभेल. हे शुभमुखी, तू यश, सुख आणि रम्य श्री-समृद्धी प्राप्त करशील.

Verse 27

तथेति देवास्तामूचुर्निर्भयानंदचेतसा । नमस्कृत्य च शक्रं सा गता स्थानं स्वकं शुभम्

निर्भय आनंदाने भरलेल्या देवांनी तिला म्हटले—“तथास्तु.” मग तिने शक्राला नमस्कार करून आपल्या शुभ धामास प्रस्थान केले.

Verse 28

सूत उवाच । गतेप्सरसि राजेन्द्र धर्मस्तस्थौ यथाविधि । तपस्तेपे महाघोरं विश्वस्योद्वेगदायकम्

सूत म्हणाले—हे राजेंद्र, अप्सरा निघून गेल्यावर धर्म यथाविधी तेथेच स्थिर राहिला आणि त्याने अत्यंत घोर तप केले, जे विश्वाला उद्विग्न करणारे होते.

Verse 29

पंचाग्निसा धनं शुक्रे मासि सूर्येण तापिते । चक्रे सुदुःसहं राजन्देवैरपि दुरासदम्

शुक्र-मासात सूर्यतापाने दग्ध होऊन त्याने ‘पंचाग्नी’ तप आचरले—हे राजन्, ते अत्यंत दु:सह व देवांनाही दुर्गम असे होते।

Verse 30

ततो वर्षशते पूर्णे अन्तको मौनमास्थितः । काष्ठभूत इभवातस्थौ वल्मीकशतसंवृतः

मग शंभर वर्षे पूर्ण होताच अंतकाने मौन धारण केले; तो काष्ठासारखा निश्चल उभा राहिला, शेकडो वारुळांनी आच्छादित झाला।

Verse 31

नानापक्षिगणैस्तत्र कृतनीडैः स धर्मराट् । उपविष्टे व्रतं राजन्दृश्यते नैव कुत्रचित्

तेथे अनेक पक्षिगणांनी त्याच्यावर घरटी बांधली; तो धर्मराट बसून राहिला—हे राजन्, त्याचे व्रत कुठेही ढळलेले दिसले नाही।

Verse 32

संस्मरंतोऽथ देवेश मुमापतिमनिंदितम् । ततो देवाः सगन्धर्वा यक्षाश्चोद्विग्नमानसाः । कैलासशिखरं भूय आजग्मुः शिवसन्निधौ

मग, हे देवेश, उमा-पती त्या अनिंद्य प्रभूचे स्मरण करीत देव, गंधर्व व यक्ष भयाकुल मनाने पुन्हा कैलासशिखरावर शिवसन्निधी आले।

Verse 33

देवा ऊचुः । त्राहित्राहि महादेव श्रीकण्ठ जगतः पते । त्राहि नो भूतभव्येश त्राहि नो वृषभध्वज । दयालुस्त्वं कृपानाथ निर्विघ्नं कुरु शंकर

देव म्हणाले—“त्राहि त्राहि, हे महादेव! हे श्रीकंठ, जगत्पते! हे भूतभव्येश, आम्हांला वाचव; हे वृषभध्वज, आमचे रक्षण कर। तू दयाळू, कृपानाथ आहेस—हे शंकर, आमच्यासाठी सर्व निर्विघ्न कर।”

Verse 34

ईश्वर उवाच । केनापराधिता देवाः केन वा मानमर्द्दिताः । मर्त्ये स्वर्गेऽथवा नागे शीघ्रं कथय ताचिरम्

ईश्वर म्हणाले—देवांनो, तुम्हांवर कोणाने अपराध केला? कोणाने तुमचा मान मर्दित केला—मर्त्यलोकी, स्वर्गी की नागलोकी? लवकर सांगा; विलंब करू नका।

Verse 35

अनेनैव त्रिशूलेन खट्वांगेनाथवा पुनः । अथ पाशुपतेनैव निहनिष्यामि तं रणे । शीघ्रं वै वदतास्माक मत्रागमनकारणम्

याच त्रिशूळाने—किंवा खट्वांगाने—अथवा पाशुपत अस्त्रानेच मी त्याला रणांगणी ठार मारीन। लवकर सत्य सांगा; आमच्या येथे येण्याचे कारण कळवा।

Verse 36

देवा ऊचुः । कृपासिन्धो हि देवेश जगदानन्दकारक । न भयं मानुषादद्य न ना गाद्देवदानवात्

देव म्हणाले—हे देवेश, कृपासिंधो, जगदानंदकारका! आज आम्हाला ना मनुष्यांचा भय, ना नागांचा, ना देव-दानवांचा भय आहे।

Verse 37

मर्त्यलोके महादेव प्रेतनाथो महाकृतिः । आत्मकार्यं महाघोरं क्लेशयेदिति निश्चयः

हे महादेव, मर्त्यलोकी प्रेतांचा नाथ, महाकाय असा तो आपल्या स्वकार्याकरिता अत्यंत घोर कर्म करण्याचा व लोकांना क्लेश देण्याचा निश्चय करून बसला आहे।

Verse 38

उग्रेण तपसा कृत्वा क्लिश्यदात्मानमात्मना । तेनात्र वयमुद्विग्ना देवाः सर्वे सदाशिव । शरणं त्वामनुप्राप्ता यदिच्छसि कुरुष्व तत्

त्याने उग्र तप करून, स्वतःच्या इच्छेने स्वतःलाच क्लेश देत, आम्हा सर्व देवांना व्याकुळ केले आहे, हे सदाशिव! म्हणून आम्ही शरण घेऊन तुझ्याकडे आलो आहोत; तुला जे योग्य वाटेल ते कर।

Verse 39

सूत उवाच । देवानां वचनं श्रुत्वा वृषारूढो वृषध्वजः । आयुधान्परिसंगृह्य कवचं सुमनोहरम् । गतवानथ तं देशं यत्र धर्मो व्यवस्थितः

सूत म्हणाले—देवांचे वचन ऐकून वृषभारूढ, वृषध्वज महादेवांनी आपली आयुधे एकत्र केली व अत्यंत मनोहर कवच धारण केले. मग जिथे धर्म दृढपणे प्रतिष्ठित होता त्या देशाकडे ते निघाले.

Verse 40

ईश्वर उवाच । अनेन तपसा धर्म संतुष्टं मम मानसम् । वरं ब्रूहि वरं ब्रूहि वरं ब्रूहीत्युवाच ह

ईश्वर म्हणाले—हे धर्मा, या तपस्येने माझे मन पूर्णतः संतुष्ट झाले आहे. वर माग, वर माग; तुला जो वर हवा तो सांग—असे ते म्हणाले.

Verse 41

इच्छसे त्वं यथा कामा न्यथा ते मनसि स्थितान् । यंयं प्रार्थयसे भद्र ददामि तव सांप्रतम्

हे भद्र, तुझ्या मनात ज्या ज्या इच्छा आहेत, तशाच. तू जे जे मागशील ते सर्व मी तुला आत्ताच प्रदान करतो.

Verse 42

सूत उवाच । एवं संभाषमाणं तु दृष्ट्वा देवं महेश्वरम् । वल्मीकादुत्थितो राजन्गृहीत्वा करसंपुटम् । तुष्टाव वचनैः शुद्धैर्लोकनाथमरिंदम्

सूत म्हणाले—राजन्, असे बोलत असलेल्या महेश्वर देवाला पाहून धर्म वाळवीकातून उठला आणि हात जोडून उभा राहिला. शुद्ध वचनांनी त्याने लोकनाथ, अरिंदम प्रभूची स्तुती केली.

Verse 43

धर्म उवाच । ईश्वराय नमस्तुभ्यं नमस्ते योगरूपिणे । नमस्ते तेजोरूपाय नीलकंठ नमोऽस्तु ते

धर्म म्हणाले—हे ईश्वर, तुला नमस्कार; योगस्वरूप तुला नमस्कार. तेजःस्वरूप तुला नमस्कार; हे नीलकंठ, तुला प्रणाम असो.

Verse 44

ध्यातॄणामनुरूपाय भक्तिगम्याय ते नमः । नमस्ते ब्रह्मरूपाय विष्णुरूप नमोऽ स्तु ते

ध्यात्यांच्या अनुरूप रूप धारण करणाऱ्या, भक्तीने प्राप्त होणाऱ्या तुला नमस्कार. ब्रह्मरूप तुला नमस्कार; हे विष्णुरूपा, तुला नमो नमः.

Verse 45

नमः स्थूलाय सूक्ष्माय अणुरूपाय वै नमः । नमस्ते कामरूपाय सृष्टिस्थित्यंतकारिणे

स्थूल, सूक्ष्म आणि अणुरूप तुला नमस्कार. इच्छेनुसार रूप धारण करणाऱ्या, सृष्टी-स्थिती-अंत करणाऱ्या तुला प्रणाम.

Verse 46

नमो नित्याय सौम्याय मृडाय हरये नमः । आतपाय नमस्तुभ्यं नमः शीतकराय च

नित्य, सौम्य, मृड (कल्याणकारी) तुला नमस्कार; हरये नमः. आतप व तेजरूप तुला नमस्कार; आणि शीतलता करणाऱ्या रूपालाही नमो नमः.

Verse 47

सृष्टिरूप नमस्तुभ्यं लोकपाल नमोऽस्तु ते । नम उग्राय भीमाय शांत रूपाय ते नमः

सृष्टीरूप तुला नमस्कार; हे लोकपाल, तुला नमो नमः. उग्र व भीम रूपाला प्रणाम; तसेच शांत रूपालाही नमस्कार.

Verse 48

नमश्चानंतरूपाय विश्वरूपाय ते नमः । नमो भस्मांगलिप्ताय नमस्ते चंद्रशेखर । नमोऽस्तु पंचवक्त्राय त्रिनेत्राय नमोऽस्तु ते

अनंतरूप तुला नमस्कार; विश्वरूप तुला नमस्कार. भस्मलेपित अंगधारी तुला नमो नमः; हे चंद्रशेखरा, तुला प्रणाम. पंचवक्त्र व त्रिनेत्र रूपाला नमो नमः.

Verse 49

नमस्ते व्यालभूषाय कक्षापटधराय च । नमोंऽधकविनाशाय दक्षपापापहारिणे । कामनिर्द्दाहिने तुभ्यं त्रिपुरारे नमोऽस्तु ते

सर्पभूषणधारी व कक्षापट धारण करणाऱ्या तुला नमस्कार. अंधकविनाशक, दक्षाचे पाप हरिणाऱ्या तुला नमो नमः. कामाला भस्म करणाऱ्या त्रिपुरारि, तुला माझा प्रणाम असो.

Verse 50

चत्वारिंशच्च नामानि मयोक्तानि च यः पठेत् । शुचिर्भूत्वा त्रिकालं तु पठेद्वा शृणुयादपि

माझ्याकडून सांगितलेली ही चाळीस नावे जो कोणी शुद्ध होऊन त्रिकाळी पठण करील, किंवा ती ऐकेलसुद्धा, तो अभिष्ट पुण्य प्राप्त करतो.

Verse 51

गोघ्नश्चैव कृतघ्नश्च सुरापो गुरुत ल्पगः । ब्रह्महा हेमहारी च ह्यथवा वृषलीपतिः

गोहंता, कृतघ्न, मद्यपायी, गुरुतल्पगामी, ब्राह्मणहंता, सुवर्णचोर—किंवा पतित स्त्रीसंग करणारा देखील (त्या जपाने) शुद्ध होतो.

Verse 53

स्त्रीबालघातकश्चैव पापी चानृतभाषणः । अनाचारी तथा स्तेयी परदाराभिगस्तथा । अकार्यकारी कृत्यघ्नो ब्रह्मद्विड्वाडवाधमः

स्त्री वा बालकाचा घात करणारा, असत्य बोलणारा पापी, दुराचारी, चोर, परस्त्रीगामी; अकार्य करणारा, कर्तव्यधर्म नष्ट करणारा, ब्राह्मणद्वेषी व मानवाधम—तोही (त्या भक्तीने) शुद्ध होतो.

Verse 54

सूत उवाच । इत्येवं बहुभिर्वाक्यैर्धर्मराजेन वै मुहुः । ईडितोऽपि महद्भक्त्या प्रणम्य शिरसा स्वयम्

सूत म्हणाले—अशा रीतीने धर्मराजांनी अनेक वचनांनी वारंवार स्तुती केली. आणि स्तुत झाल्यावरही (शिव) महान भक्तीने स्वतः शिर नतमस्तक करून प्रणाम करू लागले.

Verse 55

तुष्टः शंभुस्तदा तस्मा उवाचेदं वचः शुभम् । वरं वृणु महाभाग यत्ते मनसि वर्त्तते

तेव्हा प्रसन्न झालेल्या शंभूंनी त्याला हे शुभ वचन सांगितले— “हे महाभाग्यवान, तुझ्या मनात जे आहे तेच वर माग।”

Verse 56

यम उवाच । यदि तुष्टोऽसि देवेश दयां कृत्वा ममोपरि । तं कुरुष्व महाभाग त्रैलोक्यं सचराचरम्

यम म्हणाला— “हे देवेश! जर तू प्रसन्न असशील व माझ्यावर दया करशील, तर हे महाभाग, चराचरांसह त्रैलोक्यात हा वर सिद्ध कर।”

Verse 57

मन्नाम्ना स्थानमेतद्धि ख्यातं लोके भवेदिति । अच्छेद्यं चाप्यभेद्यं च पुण्यं पापप्रणाशनम्

“हे स्थान माझ्या नावानेच जगात प्रसिद्ध होवो. ते अछेद्य व अभेद्य असो—पवित्र आणि पापनाशक असो.”

Verse 58

स्थानं कुरु महादेव यदि तुष्टोऽसि मे भव । शिवेन स्थानकं दत्तं काशीतुल्यं तदा नृप । तद्दत्त्वा च पुनः प्राह अन्यं वरय सत्तम

तो म्हणाला— “हे महादेव! जर तू माझ्यावर प्रसन्न असशील तर एक पवित्र स्थान स्थापन कर.” तेव्हा, हे नृप, शिवाने काशीसम तुल्य असे स्थान दिले. ते देऊन पुन्हा म्हणाला— “हे सत्तम, आणखी एक वर माग.”

Verse 59

धर्म उवाच । यदि तुष्टोऽसि देवेश दयां कृत्वा ममोपरि । तं कुरुष्व महाभाग त्रैलोक्यं सचराचरम् । वरेणैवं यथा ख्यातिं गमिष्यामि युगेयुगे

धर्म म्हणाला— “हे देवेश! जर तू प्रसन्न असशील व माझ्यावर दया करशील, तर हे महाभाग, चराचरांसह त्रैलोक्यात हा वर प्रभावी कर; जेणेकरून या वराने मी युगेयुगे ख्याती पावीन.”

Verse 60

ईश्वर उवाच । ब्रूहि कीनाश तत्सर्वं प्रकरोमि तवेप्सितम् । तपसा तोषितोऽहं वै ददामि वरमीप्सितम्

ईश्वर म्हणाले—हे कीनाशा, तुला जे काही अभिप्रेत आहे ते सर्व सांग; मी ते तुझ्यासाठी पूर्ण करीन। तुझ्या तपश्चर्येने संतुष्ट होऊन मी तुला इच्छित वर देतो.

Verse 61

यम उवाच । यदि मे वांछितं देव ददासि तर्हि शंकर । अस्मिन्स्थाने महाक्षेत्रे मन्नामा भव सर्वदा

यम म्हणाले—हे देव, हे शंकर, जर तू माझी वांछित इच्छा देणार असशील, तर या स्थानी, या महाक्षेत्रात, माझे नाव सदैव प्रतिष्ठित राहो.

Verse 62

धर्मारण्यमिति ख्यातिस्त्रैलोक्ये सचराचरे । यथा संजायते देव तथा कुरु महेश्वर

‘धर्मारण्य’ अशी ख्याती त्रैलोक्यात, चराचर सर्वांमध्ये, जशी व्हावी तशीच होवो. हे देव, हे महेश्वर, तसेच कर.

Verse 63

ईश्वर उवाच । धर्मारण्यमिदं ख्यातं सदा भूयाद्युगेयुगे । त्वन्नाम्ना स्थापितं देव ख्यातिमेतद्गमिष्यति । अथान्यदपि यत्किंचित्करोम्येष वदस्व तत

ईश्वर म्हणाले—हे स्थान ‘धर्मारण्य’ म्हणून युगानुयुगे सदैव प्रसिद्ध राहो. हे देव, तुझ्या नावाने स्थापित झाल्याने याला ही ख्याती प्राप्त होईल. आणखी काही करावयाचे असेल तर ते सांग.

Verse 64

यम उवाच । योजनद्वयविस्तीर्णं मन्नाम्ना तीर्थमुत्तमम् । मुक्तेश्च शाश्वतं स्थानं पावनं सर्वदेहिनाम्

यम म्हणाले—माझ्या नावाने दोन योजन विस्ताराचे एक उत्तम तीर्थ असो; ते मुक्तीचे शाश्वत स्थान असो आणि सर्व देहधाऱ्यांना पावन करणारे असो.

Verse 65

मक्षिकाः कीटकाश्चैव पशुपक्षिमृगादयः । पतंगा भूतवेताला पिशाचोरगराक्षसाः

माशा व कीटकही; पशु, पक्षी, मृग इत्यादी; पतंग; भूत व वेताळ; पिशाच, नाग आणि राक्षस—

Verse 66

नारी वाथ नरो वाथ मत्क्षेत्रे धर्मसंज्ञके । त्यजते यः प्रियान्प्राणान्मुक्तिर्भवतु शाश्वती

स्त्री असो वा पुरुष, माझ्या ‘धर्मारण्य’ नावाच्या क्षेत्रात जो प्रिय प्राण त्यागतो, त्याला शाश्वत मुक्ती लाभो.

Verse 67

एवमस्त्विति सर्वोपि देवा ब्रह्मादयस्तथा । पुष्पवृष्टिं प्रकुर्वाणाः परं हर्षमवा्प्नुयुः

“एवमस्तु” असे म्हणत ब्रह्मादि सर्व देवांनी संमती दिली; आणि पुष्पवृष्टी करीत परम हर्ष प्राप्त केला.

Verse 68

देवदुंदुभयो नेदुर्गंधर्वपतयो जगुः । ववुः पुण्यास्तथा वाता ननृतुश्चाप्सरो गणाः

देवदुंदुभी निनादल्या; गंधर्वांचे नायक गाऊ लागले. पुण्य वारे वाहू लागले आणि अप्सरांचे गण नाचू लागले.

Verse 69

सूत उवाच । यमेन तपसा भक्त्या तोषितो हि सदाशिवः । उवाच वचनं देवं रम्यं साधुमनोरमम्

सूत म्हणाले—यमाच्या तप व भक्तीने संतुष्ट होऊन सदाशिवांनी देवोचित वचन उच्चारले, जे रम्य, साधु आणि मनोहर होते.

Verse 70

अनुज्ञां देहि मे तात यथा गच्छामि सत्वरम् । कैलासं पर्वतश्रेष्ठं देवानां हितकाम्यया

हे तात, मला आज्ञा द्या, जेणेकरून देवांच्या हितकामनेने मी शीघ्रच पर्वतश्रेष्ठ कैलासास जाऊं।

Verse 71

यम उवाच । न मे स्थानं परित्यक्तुं त्वया युक्तं महेश्वर । कैलासादधिकं देव जायते वचनादिदम्

यम म्हणाला—हे महेश्वर, माझे स्थान सोडणे तुला योग्य नाही। हे देव, तुझ्या वचनानेच हे स्थान कैलासाहूनही अधिक श्रेष्ठ ठरते।

Verse 72

शिव उवाच । साधु प्रोक्तं त्वया युक्तमेकांशेनात्र मे स्थितिः । न मया त्यजितं साधु स्थानं तव सुनिर्मलम्

शिव म्हणाला—तू योग्यच व उत्तम बोललास. येथे मी माझ्या एका अंशासह स्थित राहीन. हे साधु, तुझे हे अतिशय निर्मळ स्थान मी सोडलेले नाही।

Verse 73

विश्वेश्वरं महालिंगं मन्नाम्नात्र भविष्यति । एवमुक्त्वा महादेवस्तत्रैवांतरधीयत

येथे माझ्या नामाने ‘विश्वेश्वर’ असे महालिंग प्रकट होईल. असे बोलून महादेव तेथेच अंतर्धान पावला।

Verse 74

शिवस्य वचनात्तत्र तदा लिंगं तदद्भुतम् । तं दृष्ट्वा च सुरैस्तत्र यथानामानुकीर्त्तनम्

शिवाच्या वचनाने तेथे ते अद्भुत लिंग तत्क्षणी प्रकट झाले. ते पाहून देवांनी तेथे यथोचित त्याच्या नामाचे कीर्तन केले।

Verse 75

स्वंस्वं लिंगं तदा सृष्टं धर्मारण्ये सुरोत्तमैः । यस्य देवस्य यल्लिंगं तन्नाम्ना परिकीर्तितम्

तेव्हा धर्मारण्यात श्रेष्ठ देवांनी आपापली लिंगे प्रकट केली. ज्या देवाचे जे लिंग, ते त्याच देवाच्या नावाने प्रसिद्ध झाले.

Verse 76

सूत उवाच । धर्मेण स्थापितं लिंगं धर्मेश्वरमुपस्थितम् । स्मरणात्पूजनात्तस्य सर्वपापैः प्रमुच्यते

सूत म्हणाले—धर्माने स्थापित केलेले ‘धर्मेश्वर’ लिंग तेथे विराजमान आहे. त्याचे स्मरण व पूजन केल्याने सर्व पापांपासून मुक्ती मिळते.

Verse 77

यद्ब्रह्म योगिनां गम्यं सर्वेषां हृदये स्थितम् । तिष्ठते यस्य लिंगं तु स्वयंभुवमिति स्थितम्

जे ब्रह्म योगींना गम्य आहे आणि सर्वांच्या हृदयात वसते—त्याचे लिंग येथे ‘स्वयंभू’ म्हणून प्रतिष्ठित आहे.

Verse 78

भूतनाथं च संपूज्य व्याधिभिर्मुच्यते जनः । धर्मवापीं ततश्चैव चक्रे तत्र मनोरमाम्

भूतनाथाचे विधिपूर्वक पूजन केल्यास मनुष्य व्याधींमधून मुक्त होतो. त्यानंतर त्याने तेथे मनोहर ‘धर्मवापी’ निर्माण केली.

Verse 79

आहत्य कोटितीर्थानां जलं वाप्यां मुमोच ह । यमतीर्थस्वरूपं च स्नानं कृत्वा मनोरमम्

त्याने कोट्यवधी तीर्थांचे जल एकत्र करून त्या वापीत सोडले. आणि तेथे मनोहर यमतीर्थस्वरूपाने स्नानही केले.

Verse 80

स्नानार्थं देवतानां च ऋषीणां भावितात्मनाम् । तत्र स्नात्वा च पीत्वा च सर्वपापैः प्रमुच्यते

ते पवित्र तीर्थ देवतांच्या व भावितात्मा ऋषींच्या स्नानासाठी आहे। तेथे स्नान करून व तेथील जल प्राशन केल्याने मनुष्य सर्व पापांतून मुक्त होतो।

Verse 81

धर्मवाप्यां नरः स्नात्वा दृष्ट्वा धर्मेश्वरं शिवम् । मुच्यते सर्वपापेभ्यो न मातुर्गर्भमाविशेत्

धर्मवापीत स्नान करून आणि धर्मेश्वर शिवाचे दर्शन घेतल्याने मनुष्य सर्व पापांतून मुक्त होतो; तो पुन्हा मातृगर्भात प्रवेश करत नाही (पुनर्जन्म होत नाही)।

Verse 82

तत्र स्नात्वा नरो यस्तु करोति यमतर्पणम् । व्याधिदोषविनाशार्थं क्लेशदोषोप शांतये । यमाय धर्मराजाय मृत्यवे चांतकाय च । वैवस्वताय कालाय दध्नाय परमेष्ठिने

तेथे स्नान करून जो मनुष्य व्याधिदोषांचा नाश व क्लेशदोषांची शांती यासाठी यम-तर्पण करतो, तो यम, धर्मराज, मृत्यु, अंतक, वैवस्वत, काल, दध्ना आणि परमेष्ठी यांना तर्पण अर्पित करतो।

Verse 83

वृकोदराय वृकाय दक्षिणेशाय ते नमः । नीलाय चित्रगुप्ताय चित्र वैचित्र ते नमः

हे प्रभो! वृकोदर, वृक आणि दक्षिणेश या रूपांनी तुला नमस्कार. नील, चित्रगुप्त आणि चित्र-वैचित्र (अद्भुत वैविध्यस्वरूप) या रूपांनीही तुला नमस्कार.

Verse 84

यमार्थं तर्पणं यो वै धर्मवाप्यां करिष्यति । साक्षतैर्नामभिश्चैतैस्तस्य नोपद्रवो भवेत्

जो कोणी धर्मवापीत यमासाठी तर्पण करील आणि या नामोच्चारासह अक्षत अर्पण करील, त्याला कोणताही उपद्रव वा हानी होणार नाही.

Verse 85

एकांतरस्तृतीयस्तु ज्वरश्चातुर्थिकस्तथा । वेलायां जायते यस्तु ज्वरः शीतज्वरस्तथा

एकांतर ज्वर, तृतीयक ज्वर व चतुर्थिक ज्वर—तसेच ठराविक वेळी येणारा ज्वर आणि शीतज्वरही—येथे कथिले आहेत.

Verse 87

धनधान्यसमृद्धिः स्यात्संततिर्वर्धते सदा । भूतेश्वरं तु संपूज्य सुस्नातो विजितेंद्रियः

धन-धान्याची समृद्धी होते आणि संतती सदैव वाढते—जेव्हा उत्तम स्नान करून, इंद्रिये जिंकून, भूतश्वराचे विधिपूर्वक पूजन केले जाते.

Verse 88

सांगं रुद्रजपं कृत्वा व्याधिदोषात्प्रमुच्यते । अमावास्यां सोमदिने व्यतीपाते च वैधृतौ । संक्रांतौ ग्रहणे चैव तत्र श्राद्धं स्मृतं नृणाम्

सांगोपांग रुद्रजप केल्याने व्याधिदोषातून मुक्ती मिळते. अमावस्या, सोमवार, व्यतीपात व वैधृति, संक्रांत आणि ग्रहणकाळी—तेथे मनुष्यांस श्राद्ध विहित आहे.

Verse 89

श्राद्धं कृतं तेन समाः सहस्रं निरस्य चैतत्पितरस्त्वदंति । पानीयमेवापि तिलैर्विमिश्रितं ददाति यो वै प्रथितो मनुष्यः

त्याने केलेले श्राद्ध हजार वर्षे फलदायी ठरते; पितर ते स्वीकारून अभाव दूर करतात. जो प्रसिद्ध मनुष्य केवळ तिळमिश्रित पाणीही अर्पण करतो, तोही श्राद्धफळाचा भागी होतो.

Verse 90

एकविंशतिवारैस्तु गयायां पिंडदानतः । धर्मेश्वरे सकृद्दत्तं पितॄणां चाक्षयं भवेत्

गयेत एकवीस वेळा पिंडदान केल्याने जे फळ मिळते, तेच फळ धर्मेश्वर येथे एकदाच दिल्यास पितरांसाठी अक्षय होते.

Verse 91

धर्मेशात्पश्चिमे भागे विश्वेश्वरांतरेपि वा । धर्मवापीति विख्याता स्वर्गसोपानदायिनी

धर्मेशाच्या पश्चिम भागी, किंवा विश्वेश्वराच्या प्रांगणातही, ‘धर्मवापी’ नावाची प्रसिद्ध पवित्र वापी आहे; ती स्वर्गारोहणाची सोपान-प्राप्ती घडविते।

Verse 92

धर्मेण निर्मिता पूर्वं शिवार्थं धर्मबुद्धिना । तत्र स्नात्वा च पीत्वा च तर्पिताः पितृदेवताः

पूर्वी धर्मबुद्धीने युक्त अशा धर्माने शिवार्थ हे निर्माण केले. तेथे स्नान करून व जल प्राशन केल्याने पितर व देवता तृप्त होतात.

Verse 93

शमीपत्रप्रमाणं तु पिंडं दद्याच्च यो नरः । धर्मवाप्यां महापुण्यां गर्भवासं न चाप्नुयात्

जो नर महापुण्यदायिनी धर्मवापीत शमीपत्राएवढा जरी पिंड देतो, तो पुन्हा गर्भवास (पुनर्जन्म) प्राप्त करीत नाही.

Verse 94

कुम्भीपाकान्महारौद्राद्रौरवान्नरकात्पुनः । अंधतामिस्रकाद्राजन्मुच्यते नात्र संशयः

हे राजन्! कुम्भीपाक, महारौद्र, रौरव आणि अंधतामिस्र या नरकांतून मनुष्य निःसंशय मुक्त होतो.

Verse 95

सूत उवाच । एकवर्षं तर्पणीयं धर्मवाप्यां नरोत्तमः । ऋतौ मासे च पक्षे च विपरीतं च जायते

सूत म्हणाले—हे नरोत्तम! धर्मवापीत एक वर्षभर तर्पण करावे; ऋतू, मास किंवा पक्ष यांत काही उलटसुलट झाले तरीही विधीचा फल विपरीत होत नाही.

Verse 96

बर्हिषदोऽग्निष्वात्ताश्च आज्यपाः सोमपास्तथा । तृप्तिं प्रयांति परमां वाप्यां वै तर्पणेन तु

पवित्र वापीत तर्पण केल्याने बर्हिषद, अग्निष्वात्त, आज्यप व सोमप हे पितृगण परम तृप्तीस प्राप्त होतात।

Verse 97

कुरुक्षेत्रादि क्षेत्राणि अयोध्यादिपुरस्तथा । पुष्कराद्यानि सर्वाणि मुक्तिनामानि संति वै

कुरुक्षेत्रादी क्षेत्रे, अयोध्यादी पवित्र नगरे आणि पुष्करादी सर्व—खरोखर ‘मुक्तिनाम’ म्हणजे मोक्षदायक तीर्थ म्हणून प्रसिद्ध आहेत।

Verse 98

तानि सर्वाणि तुल्यानि धर्मकूपोऽधिको भवेत् । मन्त्रो वेदास्तथा यज्ञा दानानि च व्रतानि च

ती सर्वे (पुण्यात) तुल्य आहेत; परंतु धर्मकूप अधिक श्रेष्ठ आहे। मंत्र, वेद, यज्ञ, दान आणि व्रत—हे सर्व तेथे विशेष फल देतात।

Verse 99

अक्षयाणि प्रजायंते दत्त्वा जप्त्वा नरेश्वर । अभिचाराश्च ये चान्ये सुसिद्धाथर्ववेदजाः

हे नरेश्वर! तेथे दान देऊन व जप करून अक्षय फळे उत्पन्न होतात. अथर्ववेदजन्य, सुसिद्ध अभिचारादी इतर प्रयोगही तेथे फलदायी होतात।

Verse 100

ते सर्वे सिद्धिमायांति तस्मिन्स्थाने कृता अपि । आदितीर्थं नृपश्रेष्ठ काजेशैरुपसेवितम्

त्या स्थानी केलेले ते सर्व कर्म सिद्धीस जातात. हे नृपश्रेष्ठ! ते आदितीर्थ आहे, ज्यास काजेश (श्रेष्ठ प्रभुगण) उपासित व पूजित करतात।

Verse 109

एतदाख्यानकं पुण्यं धर्मेण कथितं पुरा । यः शृणोति नरो भक्त्या नारी वा श्रावयेत्तु यः । गोसहस्रफलं तस्य अंते हरिपुरं ब्रजेत्

हे पवित्र आख्यान पूर्वी धर्माने सांगितले होते. जो पुरुष किंवा स्त्री हे भक्तीभावाने ऐकते किंवा ऐकवते, त्याला हजार गाईंच्या दानाचे पुण्य मिळते आणि अंती तो हरिच्या धामात जातो.