Adhyaya 38

Verse 1

व्यास उवाच । ततः प्रभाते विमले कृतपूर्वाह्निकक्रियाः । शुभवस्त्रपरीधानाः फल हस्ताः पृथक्पृथक्

व्यास म्हणाले—मग निर्मळ प्रभाती, प्रातःकर्मे पूर्ण करून, शुभ वस्त्रे परिधान करून, हातात फळे घेऊन, ते सर्व जण वेगवेगळे निघाले।

Verse 2

रत्नांगदाढ्यदोर्दंडा अंगुलीयकभूषिताः । कर्णाभरणसंयुक्ताः समाजग्मुः प्रहर्षिताः

त्यांच्या भुजा रत्नजडित अंगदांनी समृद्ध होत्या, बोटे अंगठ्यांनी शोभत होती, कान कुंडलांनी युक्त होते; ते हर्षित होऊन एकत्र येत पुढे आले।

Verse 3

राजद्वारं तु संप्राप्य संत स्थुर्ब्रह्मवादिनः । तान्दृष्ट्वा राजपुत्रस्तु ईषत्प्रहसितो बली

राजद्वारी पोहोचून ते ब्रह्मवादी शांतपणे उभे राहिले. त्यांना पाहून तो बलवान राजपुत्र किंचित हसला।

Verse 4

रामं च हनुमंतं च गत्वा विप्राः समागताः । श्रूयतां मंत्रिणः सर्वे दृश्यंतो द्विज सत्तमान्

विप्र राम आणि हनुमान यांच्याकडे जाऊन उपस्थित झाले. (म्हणाले)—“हे मंत्रिगण, सर्वांनी ऐका; हे श्रेष्ठ द्विज दर्शनास आले आहेत.”

Verse 5

एतदुक्त्वा तु वचनं तूष्णीं भूत्वा स्थितो नृपः । ततो द्वित्रा द्विजाः सर्वे उपविष्टाः क्रमात्ततः

हे वचन बोलून राजा मौन राहिला. मग क्रमाने सर्व ब्राह्मण दोन-दोन, तीन-तीन असे बसले।

Verse 6

क्षेमं पप्रच्छुर्नृपतिं हस्तिरथपदातिषु । ततः प्रोवाच नृपतिर्विप्रान्प्रति महामनाः

हत्ती, रथ व पायदळ अशा सैन्याची कुशलता त्यांनी राजास विचारली. तेव्हा महामना नृपतीने विप्रांना उद्देशून भाषण केले.

Verse 7

अरिहंतप्रसादेन सर्वत्र कुशलं मम । सा जिह्वा या जिनं स्तौ ति तौ करौ यौ जिनार्चनौ

अरिहंताच्या प्रसादाने सर्वत्र माझे कुशल आहे. जी जिह्वा जिनाची स्तुती करते ती धन्य, आणि जे दोन हात जिनार्चना करतात ते धन्य.

Verse 8

सा दृष्टिर्या जिने लीना तन्मनो यज्जिने रतम् । दया सर्वत्र कर्तव्या जीवात्मा पूज्यते सदा

जी दृष्टी जिनामध्ये लीन होते ती धन्य, आणि जे मन जिनामध्ये रमतं ते धन्य. सर्वत्र दया करावी; जीवात्मा सदैव पूज्य आहे.

Verse 9

योगशाला हि गंतव्या कर्त्तव्यं गुरुवंदनम् । न चकारं महामंत्रं जपितव्यमहर्निशम्

योगशाळेत नक्की जावे आणि गुरुवंदन करावे. ‘न-कार’ हा महामंत्र अहोरात्र जपावा.

Verse 10

पंचूषणं हि कर्त्तव्यं दातव्यं श्रमणे सदा । श्रुत्वा वाक्यं ततो विप्रास्तस्य दंतानपीडयन्

पंचूषण व्रत नक्की करावे आणि श्रमणास सदैव दान द्यावे. हे वचन ऐकून विप्रांनी तेव्हा दात ओठात दाबले.

Verse 11

विमुच्य दीर्घनिश्वासमूचुस्ते नृपतिं प्रति । रामेण कथितं राजन्धीमता च हनूमता

ते दीर्घ निःश्वास सोडून राजास म्हणाले— “हे राजन्, हे वचन श्रीरामांनी सांगितले आहे, तसेच बुद्धिमान हनुमानांनीही।”

Verse 12

दीयतां विप्रवृत्तिं च धर्मिष्ठोऽसि धरातले । ज्ञायते तव द्दत्ता स्यान्मदत्ता नैव नैव च

“विप्रांना उपजीविकाही द्या; तुम्ही धरतीवर धर्मिष्ठ आहात. लोकांना कळू दे— दान तुमचेच आहे; माझे दिलेले नाही, नाहीच।”

Verse 13

रक्षस्व रामवाक्यं त्वं यत्कृत्वा त्वं सुखी भव

“श्रीरामांचे वचन पाळा; ते केल्याने तुम्ही सुखी व्हाल।”

Verse 14

राजोवाच । यत्र रामहनूमंतौ यांतु सर्वेऽपि तत्र वै । रामो दास्यति सर्वस्वं किं प्राप्ता इह वै द्विजाः

राजा म्हणाला— “जिथे श्रीराम आणि हनुमान आहेत, तिथेच तुम्ही सर्व जावा. श्रीराम सर्वस्व देतील; हे द्विजहो, इथे काय मिळवायला आला आहात?”

Verse 15

न दास्यामि न दास्यामि एकां चैव वराटिकाम् । न ग्रामं नैव वृत्तिं च गच्छध्वं यत्र रोचते

“मी देणार नाही, देणार नाही— एकही वराटिका नाही. ना गाव, ना उपजीविका; जिथे इच्छा तिथे जा।”

Verse 16

तच्छ्रुत्वा दारुणं वाक्यं द्विजाः कोपाकुलास्तदा । सहस्व रामकोपं हि साम्प्रतञ्च हनूमतः

ते दारुण वचन ऐकून द्विज क्रोधाने व्याकुळ झाले। ते म्हणाले—“आता श्रीरामाचा कोप सहन कर; आणि याच क्षणी हनुमंताचा कोपही।”

Verse 17

इत्युक्त्वा हनुमद्दत्ता वामकक्षोद्भवा पुटी । प्रक्षिप्ता चास्य निलये व्यावृत्ता द्विजसत्तमाः

असे बोलून त्या श्रेष्ठ द्विजांनी हनुमंताने दिलेली, त्याच्या डाव्या काखेतून उत्पन्न झालेली छोटी पुटली घेतली; ती त्या माणसाच्या निवासात टाकून ते परत फिरले।

Verse 18

गते तदा विप्रसंघे ज्वालामालाकुलं त्वभूत् । अग्निज्वालाकुलं सर्वं संजातं चैव तत्र हि

विप्रांचा संघ निघून गेल्यावर ते स्थान तत्क्षणी ज्वालांच्या माळांनी भरून गेले. तेथे सर्व काही अग्निज्वालांचा पुंजच झाले.

Verse 19

दह्यंते राजवस्तूनिच्छत्राणि चामराणि च । कोशागाराणि सर्वाणि आयुधागारमेव च

राजवस्तू जळू लागल्या—छत्रे आणि चामरेही. सर्व कोशागारे आणि आयुधागारसुद्धा अग्नीत भस्म झाले.

Verse 20

महिष्यो राजपुत्राश्च गजा अश्वा ह्यनेकशः । विमानानि च दह्यंते दह्यंते वाहनानि च

म्हशी, राजपुत्र, हत्ती आणि अनेक घोडे जळत होते. विमानें आणि सर्व वाहनेही धगधगत होती.

Verse 21

शिबिकाश्च विचित्रा वै रथाश्चैव सहस्रशः । सर्वत्र दह्यमानं च दृष्ट्वा राजापि विव्यथे

विचित्र शिबिका आणि सहस्रों रथही जळत होते। सर्वत्र ज्वाळा पाहून राजा देखील व्याकुळ व भयग्रस्त झाला।

Verse 22

न कोपि त्राता तस्यास्ति मानवा भयविक्लवाः । न मंत्रयंत्रैर्वह्निः स साध्यते न च मूलिकैः

त्याचा कोणीही त्राता नव्हता; लोक भयाने विकल झाले. ती अग्नी मंत्र-यंत्रांनीही आवरत नव्हती, औषधी-मुळांनीही नव्हे.

Verse 23

कौटिल्यकोटिनाशी च यत्र रामः प्रकुप्यते । तत्र सर्वे प्रणश्यंति किं तत्कुमारपालकः

जिथे श्रीराम क्रुद्ध होतात, तिथे कुटिल नीतीचे कोटी उपायही नष्ट होतात. तिथे सर्वांचा नाश होतो—मग तो कुमारपालक काय करणार?

Verse 24

सर्वं तज्जवलितं दृष्ट्वा नग्नक्षपणकास्तदा । धृत्वा करेण पात्राणि नीत्वा दंडाञ्छुभानपि

सर्व काही जळताना पाहून त्या वेळी नग्न क्षपणकांनी हातात पात्रे धरली, शुभ दंडही घेतले आणि घाईघाईने निघून गेले.

Verse 26

रक्तकंबलिका गृह्य वेपमाना मुहुर्मुहुः । अनुपानहिकाश्चैव नष्टाः सर्वे दिशो दश

लाल कंबळे घट्ट धरून ते वारंवार थरथरत होते; पादत्राणांशिवायच ते सर्व दहा दिशांना पांगून नाहीसे झाले.

Verse 27

केचिच्च भग्नपात्रास्ते भग्नदं ण्डास्तथापरे । प्रनष्टाश्च विवस्त्रास्ते वीतरागमिति ब्रुवन्

काहींची भिक्षापात्रे फुटलेली होती, तर काहींचे दंडही तुटलेले होते. काही जण हरवून वस्त्रहीन झाले, तरीही ते म्हणत—“आम्ही वीतराग आहोत.”

Verse 28

अर्हतमेव केचिच्च पलायनपरायणाः । ततो वायुः समभवद्वह्निमांदोलयन्निव

काही जण पळून जाण्यातच तत्पर होऊन “अर्हतच! अर्हतच!” असे ओरडू लागले. तेव्हा अशी वारा उठला की जणू तो अग्नीलाच डोलवत होता.

Verse 29

प्रेषितो वै हनुमता विप्राणां प्रियकाम्यया । धावन्स नृपतिः पश्चादितश्चेतश्च वै तदा

विप्रांना प्रिय व्हावे या इच्छेने हनुमानाने पाठविलेला राजा तेव्हा त्यांच्या मागे धावत सुटला, इकडे-तिकडे धावपळ करू लागला.

Verse 30

पदातिरेकः प्ररुदन्क्व विप्रा इति जल्पकः । लोकाच्छ्रुत्वा ततो राजा गतस्तत्र यतो द्विजाः

फक्त पायदळ उरल्यावर राजा रडत “विप्र कुठे आहेत?” असे पुटपुटत राहिला. लोकांकडून ऐकून तो जिथे द्विज गेले होते तिथे गेला.

Verse 31

गत्वा तु सहसा राजन्गृहीत्वा चरणौ तदा । विप्राणां नृपतिर्भूमौ मूर्च्छितो न्यपत त्तदा

तेथे धावून जाऊन, हे राजन्, राजाने विप्रांचे चरण धरले आणि तेव्हाच मूर्च्छित होऊन भूमीवर कोसळला.

Verse 32

उवाच वचनं राजा विप्रान्विनयतत्परः । जपन्दाशरथिं रामं रामरामेति वै पुनः

राजा विनयभक्तीने विप्रांशी बोलला आणि त्याच वेळी दशरथनंदन रामाचा जप करीत राहिला—“राम, राम”।

Verse 33

तस्य दासस्य दासोहं रामस्य च द्विज स्य च । अज्ञानतिमिरांधेन जातोस्म्यंधो हि संप्रति

मी त्या दासाचाही दास आहे—रामाचाही आणि ब्राह्मणाचाही। अज्ञानाच्या अंधकाराने आंधळा होऊन मी खरोखरच आता आंधळा झालो आहे.

Verse 34

अंजनं च मया लब्धं रामनाममहौषधम् । रामं मुक्त्वा हि ये मर्त्या ह्यन्यं देव मुपासते । दह्यंते तेऽग्निना स्वामिन्यथाहं मूढचेतनः

मला अंजन मिळाले आहे—रामनामाची महौषधी. जे मर्त्य रामाला सोडून अन्य देवाची उपासना करतात, हे स्वामी, ते अग्नीने दग्ध होतात—जसा मी मूढचित्त होतो.

Verse 35

हरिर्भागीरथी विप्रा विप्रा भागीरथी हरिः । भागीरथी हरिर्विप्राः सारमेकं जगत्त्रये

हे विप्रांनो, हरि ही भागीरथी आहे आणि विप्रही भागीरथी आहेत; भागीरथीच हरि आहे. हे विप्रांनो, त्रैलोक्यात हेच एकमेव सारतत्त्व आहे.

Verse 36

स्वर्गस्य चैत्र सोपानं विप्रा भागीरथी हरिः । रामनाममहारज्ज्वा वैकुंठे येन नीयते

हे विप्रांनो, भागीरथी आणि हरि हे स्वर्गाचे शुभ सोपान आहेत. रामनामाच्या महा-रज्जूने जीव वैकुंठाला नेला जातो.

Verse 37

इत्येवं प्रणमन्राजा प्रांजलिर्वाक्यमब्रवीत् । वह्निः प्रशाम्यतां विप्राः शासनं वो ददाम्यहम्

अशा रीतीने प्रणाम करून राजा हात जोडून म्हणाला— “हे विप्रहो, अग्नी शांत होवो. मी तुमच्या आज्ञाधीन होतो व तुम्हांस अधिकार देतो.”

Verse 38

दासोऽस्मि सांप्रतं विप्रा न मे वागन्यथा भवेत् । यत्पापं ब्रह्महत्यायाः पर दाराभिगामिनाम्

“हे विप्रहो, आतापासून मी तुमचा दास आहे; माझे वचन कधीही अन्यथा होणार नाही. ही प्रतिज्ञा मोडल्यास ब्रह्महत्या व परस्त्रीगमनाचे पाप माझ्यावर येवो.”

Verse 39

यत्पापं मद्यपानां च सुवर्णस्तेयिनां तथा । यत्पापं गुरुघातानां तत्पापं वा भवेन्मम

“मद्यपान करणारे, सुवर्णचोर तसेच गुरुघातक यांचे जे पाप—मी अन्यथा वागलो तर तेच पाप माझ्यावर येवो.”

Verse 40

यंयं चिंतयते कामं तं तं दास्याम्यहं पुनः । विप्रभक्तिः सदा कार्या रामभक्तिस्तथैव च

“तुम्ही जी जी इच्छा कराल ती मी पुन्हा पुन्हा पूर्ण करीन. विप्रभक्ती सदैव करावी आणि तशीच रामभक्तीही.”

Verse 41

अन्यथा करणीयं मे न कदाचि द्द्विजोत्तमाः

“हे द्विजोत्तमहो, माझ्याकडून कधीही अन्यथा कृत्य होऊ नये.”

Verse 42

व्यास उवाच । तस्मिन्नवसरे विप्रा जाता भूप दयालवः । अन्या या पुटिका चासीत्सा दत्ता शापशांतये

व्यास म्हणाले—त्या वेळी, हे राजन्, विप्र दयाळू झाले. आणि जी दुसरी ‘पुटिका’ होती, ती शापशांतीसाठी अर्पण करण्यात आली.

Verse 43

जीवितं चैव तत्सैन्यं जातं क्षिप्तेषु रोमसु । दिशः प्रसन्नाः संजाताः शांता दिग्जनितस्वनाः

रोम क्षिप्त होताच ते सैन्य पुन्हा जिवंत झाले. दिशा प्रसन्न व निर्मळ झाल्या, आणि दिशांतून उठलेला कोलाहल शांत झाला.

Verse 44

प्रजा स्वस्था ऽभवत्तत्र हर्षनिर्भरमानसा । अवतस्थे यथापूर्वं पुत्रपौत्रादिकं तथा

तेथे प्रजा स्वस्थ व सुरक्षित झाली, मन आनंदाने भरून गेले. आणि पुत्र-पौत्रादी सर्व काही पूर्वीप्रमाणे पुन्हा स्थिर झाले.

Verse 45

विप्राज्ञाकारिणो लोकाः संजाताश्च यथा पुरा । विष्णुधर्मं परित्यज्य नान्यं जानंति ते वृषम्

लोक पुन्हा पूर्वीप्रमाणे विप्रांच्या आज्ञा पाळणारे झाले. विष्णुधर्म न सोडता, त्याव्यतिरिक्त अन्य कोणताही धर्ममानदंड त्यांनी मानला नाही.

Verse 46

नवीनं शासनं कृत्वा पूर्ववद्विधिपूर्वकम् । निष्कासितास्तु पाषंडाः कृतशास्त्रप्रयोजकाः

पूर्वीप्रमाणे विधिपूर्वक नवे शासन प्रस्थापित करून, बनावट मतशास्त्रांचा दुरुपयोग करणारे पाषंडी हाकलून देण्यात आले.

Verse 47

वेदबाह्याः प्रनष्टास्ते उत्तमाधममध्यमाः । षट्त्रिंशच्च सहस्राणि येऽभूवन्गोभुजाः पुरा

जे वेदबाह्य मार्गाने भरकटून नष्ट झाले होते—उत्तम, अधम वा मध्यम—ते पूर्वकाळी छत्तीस हजार संख्येने गोपालक होते।

Verse 48

तेषां मध्यात्तु संजाता अढवीजा वणिग्जनाः । शुश्रूषार्थं ब्राह्मणानां राज्ञा सर्वे निरूपिताः

त्यांच्यामधून अढवीजा नावाचे वैश्य-वणिक उत्पन्न झाले; आणि ब्राह्मणांची शुश्रूषा करण्यासाठी राजाने त्यांना सर्वांना नेमले।

Verse 49

सदाचाराः सुनिपुणा देवब्राह्मणपूजकाः । त्यक्त्वा पाखण्डमार्गं तु विष्णुभक्तिपरास्तु ते

ते सदाचारी, अतिशय निपुण, देव व ब्राह्मणांचे पूजक होते; पाखंडमार्ग सोडून ते विष्णुभक्तीत परायण झाले।

Verse 50

जाह्नवीतीरमासाद्य त्रैविद्येभ्यो ददौ नृपः । शासनं तु यदा दत्तं तेषां वै भक्तिपूर्वकम्

जाह्नवी (गंगा) तीरास येऊन राजाने त्रैविद्य पंडितांना दान दिले; आणि जेव्हा त्यांना राजाज्ञापत्र दिले, ते भक्तिपूर्वक दिले।

Verse 51

स्थानधर्मात्प्रचलिता वाडवास्ते समागताः । नृपो विज्ञापितो विप्रैस्तैरेवं क्लेशकारिभिः

स्थानधर्मापासून ढळलेले ते वाडव लोक एकत्र जमले; आणि त्या क्लेशकारक लोकांविषयी ब्राह्मणांनी राजाला निवेदन केले।

Verse 52

ये त्यक्तवाचो विप्रेंद्रास्तान्निःसारय भूपते । परस्परं विवादास्तु संजाता दत्तवृत्तये

हे विप्रश्रेष्ठांनो, हे भूपते—ज्यांनी प्रतिज्ञावचन मोडले आहे त्यांना बाहेर काढा; कारण दिलेल्या वृत्तीच्या बाबतीत परस्पर वाद निर्माण झाले आहेत।

Verse 53

न्याय प्रदशनार्थं च कारितास्तु सभासदः । हस्ताक्षरेषु दृष्टेषु पृथक्पृथक्प्रपादितम्

न्याय दाखविण्यासाठी सभासदांना बोलावले; हस्ताक्षरे पाहिल्यावर विषय प्रत्येक प्रकरणानुसार वेगवेगळा स्पष्ट करण्यात आला।

Verse 54

एतच्छ्रुत्वा ततो राजा तुलादानं चकार ह । दीयमाने तदा दाने चातुर्विद्या बभाषिरे

हे ऐकून राजा तेव्हा तुलादान करू लागला; आणि दान दिले जात असताना चातुर्विद्येत निपुण पंडितांनी वचन उच्चारले।

Verse 55

अस्माभिर्हारिता जातिः कथं कुर्मः प्रतिग्रहम् । निवारितास्तु ते सर्वे स्थानान्मोहेरका द्विजाः

‘आमची जात/वंशपरंपरा बाधित झाली आहे—आम्ही प्रतिग्रह कसा करू?’ असे म्हणत ते सर्व मोहेऱक द्विज त्यांच्या स्थानांपासून रोखले व दूर केले गेले।

Verse 56

दशपंच सहस्राणि वेदवेदांगपारगाः । ततस्तेन तदा राजन्राज्ञा रामानुवर्तिना

पंधरा हजार—वेद व वेदांगांचे पारंगत आचार्य—तेव्हा रामानुवर्ती त्या राजाकडून आश्रय/समर्थन पावले।

Verse 57

आहूता वाडवांस्तास्तु ज्ञातिभेदं चकार सः । त्रयीविद्या वाडवा ये सेतुबंधं प्रति प्रभुम्

त्या वाडवांना बोलावून त्याने ज्ञातिबंधूंचा स्पष्ट भेद केला। जे वाडव त्रयीविद्येत निपुण होते, त्यांना सेतुबंध (रामसेतु) येथे प्रभूकडे पाठविले.

Verse 58

गतास्ते वृत्तिभाजः स्युर्नान्ये वृत्त्यभिभागिनः । तत्र नैव गता ये वै चातुर्विद्यत्वमागताः

जे तेथे गेले, तेच वृत्ती-भागाचे खरे अधिकारी झाले; इतरांना त्या हक्कात वाटा नव्हता. पण ज्यांना ‘चातुर्विद्य’ पद प्राप्त झाले होते, ते तेथे गेलेच नाहीत.

Verse 59

वणिग्भिर्न च संबंधो न विवाहश्च तैः सह । ग्रामवृत्तौ न संबंधो ज्ञातिभेदे कृते सति

वणिकांशी कोणताही संबंध ठेवू नये, तसेच त्यांच्याशी विवाहसंबंधही नको. ग्रामवृत्तीच्या बाबतीतही, एकदा ज्ञातिभेद झाल्यावर परस्पर जोड राहू नये.

Verse 60

द्विजभक्तिपराः शूद्राः ये पाखंडैर्न लोपिताः । जैन धर्मात्परावृत्तास्ते गोभूजास्तथोत्तमाः

जे शूद्र द्विजांच्या सेवाभक्तीत तत्पर होते, ज्यांना पाखंडाने भ्रष्ट केले नव्हते, आणि जे जैनधर्मातून परावृत्त झाले—ते ‘गोभूज’ व उत्तम मानले गेले.

Verse 61

ये च पाखंडनिरता रामशासनलोपकाः । सर्वे विप्रास्तथा शूद्रा प्रतिबंधेन योजिताः

जे पाखंडात रत होते आणि रामाच्या धर्ममय शासनाला बाधा आणत, ते विप्र असोत वा शूद्र—सर्वांना प्रतिबंध व संयम लावण्यात आला.

Verse 62

सत्यप्रतिज्ञां कुर्वाणास्तत्रस्थाः सुखिनोऽभवन् । चातुर्विद्या बहिर्ग्रामे राज्ञा तेन निवासिताः

सत्य प्रतिज्ञा करून जे तेथे राहिले ते सर्व सुखी झाले. त्या राजाने ‘चातुर्विद्य’ लोकांना गावाबाहेर वसविले.

Verse 63

यथा रामो न कुप्येत तथा कार्यं मया ध्रुवम । पराङ्मुखा ये रामस्य सन्मुखानुगताः किल

राम क्रोधित होणार नाही असा उपाय मी निश्चयाने करायलाच हवा. जे रामापासून पराङ्मुख होते, तेही खरेच त्यांच्या सम्मुख होऊन अनुयायी झाले.

Verse 64

चातुर्विद्यास्ते विज्ञेया वृत्तिबाह्याः कृतास्तदा । कृतकृत्यस्तदा जातो राजा कुमारपालकः

ते ‘चातुर्विद्य’ तेव्हा उपजीविकेच्या हक्काबाहेर केले गेले—असे जाणावे. त्या वेळी राजा कुमारपाल कृतकृत्य झाला.

Verse 65

विप्राणां पुरतः प्राह प्रश्रयेण वचस्तदा । ग्रामवृत्तिर्न मे लुप्ता एतद्वै देवनिर्मितम्

तेव्हा तो ब्राह्मणांसमोर नम्रतेने म्हणाला— ‘ग्रामवृत्ती मी लोप केली नाही; ही व्यवस्था देवांनीच घडविली आहे.’

Verse 66

स्वयं कृतापराधानां दोषो कस्य न दीयते । यथा वने काष्ठवर्षाद्वह्निः स्याद्दैवयोगतः

स्वतः केलेल्या अपराधांचा दोष कोणावर दिला जात नाही? जसे वनात कोरड्या काष्ठवर्षामुळे दैवयोगाने अग्नी उत्पन्न होतो.

Verse 67

भवद्भिस्तु पणः प्रोक्तो ह्यभिज्ञानस्य हेतवे । रामस्य शासनं कृत्वा वायुपुत्रस्य हेतवे

अभिज्ञानासाठी हा पण तुम्हीच ठरविला होता। म्हणून वायुपुत्र हनुमानाच्या हेतुने मी श्रीरामांची आज्ञा आचरली आहे।

Verse 68

व्यावृत्ता वाडवा यूयं स दोषः कस्य दीयते । अवसाने हरिं स्मृत्वा महापापयुतोऽपि वा

हे ब्राह्मणहो, तुम्ही तर परत फिरलात; मग तो दोष कोणावर द्यावा? शेवटी हरिचे स्मरण केले तर महापापीही मुक्त होतो.

Verse 69

विष्णुलोकं व्रजत्याशु संशयस्तु कथं भवेत् । महत्पुण्योदये नॄणां बुद्धिः श्रेयसि जायते

तो शीघ्रच विष्णुलोकास जातो—यात संशय कसा राहील? महान पुण्य उदयास आले की मनुष्याची बुद्धी परम श्रेयाकडे वळते.

Verse 70

पापस्योदयकाले च विपरीता हि सा भवेत् । सकृत्पालयते यस्तु धर्मेणैतज्जगत्त्रयम्

पापाचा उदय झाला की तीच बुद्धी विपरीत होते. तरी जो धर्माने एकदाही या त्रिलोकीचे पालन करतो, तो महिमावंत ठरतो.

Verse 71

योंतरात्मा च भूतानां संशयस्तत्र नो हितः । इंद्रादयोऽमराः सर्वे सनकाद्यास्तपोधनाः

जो सर्व भूतांचा अंतरात्मा आहे, त्याच्याविषयी संशय हितकर नाही. इंद्रादी सर्व देव आणि सनकादी तपोधन ऋषीही हेच मानतात.

Verse 72

मुक्त्यर्थमर्चयंतीह संशयस्तत्र नो हितः । सहस्रनाम तत्तुल्यं रामनामेति गीयते

जे येथे मोक्षासाठी आराधना करतात, त्या विषयात संशय हितकर नाही। ‘रामनाम’ हे सहस्रनामास तुल्य असे गातात।

Verse 73

तस्मिन्ननिश्चयं कृत्वा कथं सिद्धिर्भवेदिह । मम जन्मकृतात्पुण्यादभिज्ञानं ददौ हरिः

त्यात अनिश्चय ठेवला तर येथे सिद्धी कशी होईल? माझ्या जन्मापासूनच्या पुण्यामुळे हरिने मला खरे अभिज्ञान (विवेक) दिले.

Verse 74

पाखंडाद्यत्कृतं पापं मृष्टं तद्वः प्रणामतः । प्रसीदंतु भवंतश्च त्यक्त्वा क्रोधं ममाधुना

पाखंड इत्यादींमुळे जे पाप झाले असेल, ते तुमच्यास सर्वांना माझ्या प्रणामाने धुऊन जावो. आता माझ्यावरचा क्रोध सोडून प्रसन्न व्हा.

Verse 75

ब्राह्मणा ऊचुः । राजन्धर्मो विलुप्तस्ते प्रापितानां तथा पुनः । अवश्यं भाविनो भावा भवंति महतामपि

ब्राह्मण म्हणाले—हे राजन्, तुझा धर्म लुप्तप्राय झाला आहे; प्राप्त पुरुषांनाही असे पुन्हा पुन्हा होते. जे भावी आहे ते महापुरुषांनाही अटळपणे घडते.

Verse 76

नग्नत्वं नीलकण्ठस्य महाहिशयनं हरेः । एतद्दैवकृतं सर्वं प्रभुर्यः सुखदुःखयोः

नीलकंठ (शिव) यांचे नग्न वैराग्य आणि हरिचे महाशेषावर शयन—हे सर्व दैवकृत आहे. तोच प्रभु सुख-दुःखांचा अधिपती आहे.

Verse 77

सत्यप्रतिज्ञास्त्रैविद्या भजंतु रामशासनम् । अस्माकं तु परं देहि स्थानं यत्र वसामहे

सत्यप्रतिज्ञ व त्रैविद्य जाणणारे रामाच्या धर्ममय शासनाचे पालन करो. परंतु आमच्यासाठी, हे प्रभो, एक श्रेष्ठ निवासस्थान द्या—जिथे आम्ही स्थिरपणे वास करू.

Verse 78

तेषां तु वचनं श्रुत्वा सुखमिच्छुर्द्विजन्मनाम् । तेषां स्थानं तु दत्तं वै सुखवासं तु नामतः

त्यांचे वचन ऐकून, द्विजांचे कल्याण इच्छित, त्यांना खरोखर एक निवासस्थान दिले; ते नावाने ‘सुखवास’ असे प्रसिद्ध झाले.

Verse 79

हिरण्यं पुष्पवासांसि गावः कामदुघा नृप । स्वर्णालंकरणं सर्वं नानावस्तुचयं तथा

हे नृपा! हिरणे, पुष्पवस्त्रे, कामधेनूसमान गायी, सर्व प्रकारची सुवर्णालंकारे आणि नानाविध वस्तूंचे ढीगही (अर्पण झाले)।

Verse 80

श्रद्धया परया दत्त्वा मुदं लेभे नराधिपः । त्रयीविद्यास्तु ते ज्ञेयाः स्थापिता ये त्रिमूर्तिभिः

परम श्रद्धेने दान देऊन नराधिपाने महान आनंद मिळविला. जाणावे की ते ‘त्रयीविद्या’ जाणणारे स्वयं त्रिमूर्तींनी स्थापित केलेले होते.

Verse 81

चतुर्थेनैव भूपेन स्थापिताः सुखवासने । ते बभूबुर्द्विजश्रेष्ठाश्चातुर्विद्याः कलौ युगे

चौथ्या भूपाने ‘सुखवास’ येथे स्थापित केल्यावर, ते द्विजश्रेष्ठ कलियुगातही चतुर्विद्येत पारंगत झाले.

Verse 82

चातुर्विद्याश्च ते सर्वे धर्मारण्ये प्रतिष्ठिताः । वेदोक्ता आशिषो दत्त्वा तस्मै राज्ञे महात्मने

चतुर्विद्येत पारंगत असे ते सर्व धर्मारण्यात दृढ प्रतिष्ठित होते। वेदोक्त आशीर्वचन देऊन त्यांनी त्या महात्मा राजास आशीर्वाद प्रदान केला।

Verse 83

रथैरश्वैरुह्यमानाः कृतकृत्या द्विजातयः । महत्प्रमोदयुक्तास्ते प्रापुर्मोहेरकं महत्

रथांवर व घोड्यांवर आरूढ झालेले ते द्विज कृतकृत्य होऊन महान् आनंदाने त्या विशाल मोहेरकास पोहोचले।

Verse 84

पौषशुक्लत्रयोदश्यां लब्धं शासनकं द्विजैः । बलिप्रदानं तु कृतमुद्दिश्य कुलदेवताम्

पौष शुक्ल त्रयोदशीस द्विजांना शासनपत्र प्राप्त झाले; आणि कुलदेवतेस उद्देशून विधिपूर्वक बलिप्रदान करण्यात आले।

Verse 85

वर्षेवर्षे प्रकर्त्तव्यं बलिदानं यथाविधि । कार्यं च मंगलस्नानं पुरुषेण महात्मना

वर्षानुवर्षे यथाविधि बलिदान करावे; आणि त्या महात्मा पुरुषाने मंगलस्नानही अवश्य करावे।

Verse 86

गीतं नृत्यं तथा वाद्यं कुर्वीत तद्दिने धुवम् । तन्मासे तद्दिने नैव वृत्तिनाशो भवेद्यथा

त्या दिवशी निश्चयाने गीत, नृत्य व वाद्य करावे; जेणेकरून त्या महिन्यात, त्या दिवशी, उपजीविका व कल्याण यांचा नाश होऊ नये।

Verse 87

दैवादतीतकाले चेत्वृद्धिरापद्यते यदा । तदा प्रथमतः कृत्वा पश्चाद्वृद्धिर्विधीयते

दैवयोगाने योग्य काळ निघून गेल्यावर वाढ आवश्यक ठरली, तर प्रथम पूर्वनियत देय तसेच करून मगच वाढीचा भाग विधिपूर्वक करावा।

Verse 88

ये च भिन्नप्रपाप्रायास्त्रैविद्या मोढवंशजाः । तथा चातुर्वेदिनश्च कुर्वंति गोत्रपूजनम्

भिन्न भिन्न आचारांत प्रवृत्त, त्रैवेद्य विद्वान मोढ वंशज तसेच चातुर्वेदी—हे सर्व गोत्रपूजन करीत असतात।

Verse 89

वर्षमध्ये प्रकुर्वीत तथा सुप्ते जनार्द्दने । पौषे च लुप्तं कृत्वा च श्रौतं स्मार्त्तं करोति यः

जो पावसाळ्याच्या मध्यात, किंवा जनार्दन (विष्णु) शयनकाळी असे कर्म करतो, आणि पौषात व्रत लुप्त मानूनही श्रौत-स्मार्त कर्म करीत राहतो—तो नियमभंग करतो।

Verse 90

तत्र क्रोधसमाविष्टा निघ्नंति कुलदेवताः । विवाहोत्सवकाले च मौंजीबंधादिकर्मणि

अशा वेळी कुलदेवता क्रोधाने आविष्ट होऊन अनिष्ट करतात—विशेषतः विवाहोत्सवकाळी आणि मौंजीबंधनादि संस्कारांत।

Verse 91

मुहूर्तं गणनाथस्य ततः प्रभृति शोभनम्

गणनाथ (गणेश) यांचा मुहूर्त शुभ आहे; त्यापासून पुढे सर्व कार्य मंगलमय होते।

Verse 92

निर्वासितास्तु ये विप्रा आमराज्ञा स्वशासनात् । पंचदशसहस्राणि ययुस्ते सुखवासकन्

आमराजाने आपल्या राज्यातून हाकलून दिलेले ते पंधरा हजार ब्राह्मण तेथून निघून गेले आणि सुखकर निवासस्थानात जाऊन राहू लागले।

Verse 93

पंचपञ्चाशतो ग्रामान्ददौ रामः पुरा स्वयम् । तत्रस्था वणिजश्चैव तेषां वृत्तिमकल्पयन्

पूर्वी काळी स्वयं रामाने पंचावन्न गावे दान दिली; आणि तेथे राहणाऱ्या वणिकांनी त्यांची उपजीविका नीट ठरवून दिली।

Verse 94

अडालजा माण्डलीया गोभूजाश्च पवित्रकाः । ब्राह्मणानां वृत्तिदास्ते ब्रह्मसेवासु तत्पराः

अडालजा, मांडलीय, गोभूज आणि पवित्रक—हे ब्राह्मणांना उपजीविका देणारे होते आणि ब्रह्मसेवेत सदैव तत्पर होते।