Adhyaya 3

Verse 1

। व्यास उवाच । श्रूयतां नृपशार्दूल कथां पौराणिकीं शुभाम् । यां श्रुत्वा सर्वपापेभ्यो मुच्यते नात्र संशयः

व्यास म्हणाले - हे नृपश्रेष्ठ! ही शुभ पौराणिक कथा ऐका, जी ऐकल्याने मनुष्य सर्व पापांतून मुक्त होतो, यात काहीही शंका नाही.

Verse 2

एकदा धर्मराजो वै तपस्तेपे सुदुष्करम् । ब्रह्मविष्णुमहेशाद्यैर्जलवर्षांतपादिषाट्

एकदा धर्मराजाने अत्यंत कठीण तपश्चर्या केली. ब्रह्मा, विष्णू आणि महेश इत्यादींच्या साक्षीत त्यांनी पाऊस, ऊन इत्यादी क्लेश सहन केले.

Verse 3

आदौ त्रेतायुगे राजन्वर्षाणामयुतत्रयम् । मध्येवनं तपस्यंतमशोकतरुमूलगम्

हे राजा! त्रेतायुगाच्या सुरुवातीला, वनाच्या मध्यभागी अशोक वृक्षाच्या मुळाशी बसून त्यांनी तीस हजार वर्षे तपश्चर्या केली.

Verse 4

शुष्कस्नायुपिनद्धास्थिसंचयं निश्चलाकृतिम् । वल्मीककीटिकाकोटिशोषिताशेषशोणितम्

त्यांचे शरीर सुकलेल्या नसांनी बांधलेला हाडांचा सांगाडा बनले होते आणि ते निश्चल होते. वाळवीने त्यांचे सर्व रक्त शोषून घेतले होते.

Verse 5

निर्मांसकीकसचयं स्फटिकोपलनिश्चलम् । शंखकुदेंदुतहिनमहाशंखलसच्छ्रियम्

तो मांसविरहित अस्थिसंचय स्फटिकशिळेसारखा निश्चल उभा होता; आणि शंख, कुंद, चंद्रप्रभा व हिमासारख्या उज्ज्वल शोभेने, जणू महाशंखमाळेसारखा, तेजस्वी दिसत होता।

Verse 6

सत्त्वावलंबितप्राणमायुःशेषेण रक्षितम् । निश्वासोच्छ्वास पवनवृत्तिसूचितजीवितम्

त्याचा प्राण केवळ दृढ संकल्पाच्या आधारावर टिकून होता; उरलेले आयुष्य कसाबसा राखले गेले होते. तो जिवंत आहे हे फक्त श्वास-प्रश्वासातील क्षीण वाऱ्याच्या हालचालीवरूनच कळत होते।

Verse 7

निमेषोन्मेषसंचारपशुनीकृतजन्तुकम् । पिशंगितस्फुरद्रश्मिनेत्रदीपितदिङ्मुखम्

त्याच्या पापण्यांच्या निमेषोन्मेषाच्या लयीनेच प्राणी जणू वश होत; आणि त्याच्या पिंगट नेत्रांतून स्फुरणाऱ्या किरणांनी दिशांचे मुख उजळून निघत असे।

Verse 8

तत्तपोग्निशिखादाव चुंबितम्लानकाननम् । तच्छांत्युदसुधावर्षसंसिक्ताखिलभूरुहम

ते वन त्याच्या तपोअग्नीच्या ज्वाळांनी चुंबिल्यासारखे होऊन करपून म्लान झाले होते; पण त्याच्या शांतितून उमटलेल्या अमृतवृष्टीने सर्व वृक्ष पुन्हा सिक्त झाले।

Verse 9

साक्षात्तपस्यंतमिव तपो धृत्वा नराकृतिम् । निराकृतिं निराकाशं कृत्वा भक्तिं च कांचनम्

जणू तपस्याच नररूप धारण करून प्रत्यक्ष तप करीत होती. त्याने निराकार, सर्वव्यापी आकाशसदृश तत्त्व सुलभ केले आणि भक्तीलाही सुवर्णासारखी साकार व स्पर्श्य करून टाकली।

Verse 10

कुरंगशावैर्गणशो भ्रमद्भिः परिवारितम् । निनादभीषणास्यैश्च वनजैः परिरक्षितम्

ते वन भटकणाऱ्या कुरंग-शावकांच्या कळपांनी सर्व बाजूंनी वेढलेले होते आणि भयानक मुख व निनाद करणाऱ्या वन्य प्राण्यांनी चहुबाजूंनी रक्षित होते।

Verse 11

एतादृशं महाभीमं दृष्ट्वा देवाः सवासवाः । ध्यायंतं च महादेवं सर्वेषां चाभयप्रदम्

असे अत्यंत महाभीम दृश्य पाहून, इंद्रासह देवांनी समाधिस्थ महादेवांचे दर्शन घेतले—जे सर्वांना अभय देणारे आहेत।

Verse 12

ब्रह्माद्या दैवता सर्वे कैलासं प्रति जग्मिरे । पारिजाततरुच्छायामासीनं च सहोमया

ब्रह्मा आदि सर्व देवता कैलासाकडे गेले; तेथे पारिजात-वृक्षाच्या छायेत उमा सहित ते विराजमान होते।

Verse 13

नदिर्भृंगिर्महाकालस्तथान्ये च महागणाः । स्कन्दस्वामी च भगवान्गणपश्च तथैव च । तत्र देवाः सब्रह्माद्याः स्वस्वस्थानेषु तस्थिरे

तेथे नंदी, भृंगी, महाकाल तसेच इतर महागण होते; भगवान स्कंदस्वामी आणि गणपही होते. मग ब्रह्मा आदी देव आपापल्या स्थानांवर उभे राहिले।

Verse 14

ब्रह्मोवाच । नमोस्त्वनंतरूपाय नीलश्च नमोऽस्तु ते । अविज्ञातस्वरूपाय कैवल्यायामृताय च

ब्रह्मा म्हणाले—अनंत रूपधारी तुम्हांस नमस्कार; हे नीलकंठा, तुम्हांस नमस्कार। ज्यांचे स्वरूप अविज्ञेय आहे, त्या कैवल्यस्वरूप, अमृतस्वरूप प्रभूस नमस्कार।

Verse 15

नांतं देवा विजानंति यस्य तस्मै नमोनमः । यं न वाचः प्रशंसंति नमस्तस्मै चिदात्मने

ज्याचा अंत देवांनाही कळत नाही, त्या परमेश्वरास पुनःपुन्हा नमस्कार। ज्याचे यथार्थ स्तवन वाणी करू शकत नाही, त्या चिदात्म्यास नमस्कार।

Verse 16

योगिनो यं हृदः कोशे प्रणिधानेन निश्चलाः । ज्योतीरूपं प्रपश्यति तस्मै श्रीब्रह्मणे नमः

गहन ध्यानाने निश्चल झालेले योगी हृदय-कोशात ज्योतीरूपाने ज्याचे दर्शन करतात, त्या श्रीब्रह्मास नमस्कार।

Verse 17

कालात्पराय कालाय स्वेच्छया पुरुषाय च । गुणत्रयस्वरूपाय नमः प्रकृतिरूपिणे

जो काल असूनही कालापलीकडे आहे, जो स्वेच्छेने कार्य करणारा पुरुष आहे; जो त्रिगुणस्वरूप आणि प्रकृतिरूपही आहे—त्यास नमस्कार।

Verse 18

विष्णवे सत्त्वरूपाय रजोरूपाय वेधसे । तमोरूपाय रुद्राय स्थितिसर्गांतकारिणे

सत्त्वस्वरूप विष्णूस, रजःस्वरूप वेधस (ब्रह्मा)स, आणि तमःस्वरूप रुद्रास नमस्कार—जो स्थिती, सृष्टी व प्रलय करतो।

Verse 19

नमो बुद्धिस्वरूपाय त्रिधाहंकाररूपिणे । पंचतन्मात्ररूपाय नमः प्रकृतिरूपिणे

बुद्धिस्वरूप, त्रिविध अहंकारस्वरूप आणि पंच तन्मात्रास्वरूप प्रभूस नमस्कार; प्रकृतिरूप धारण करणाऱ्यासही नमस्कार।

Verse 20

नमो नमः स्वरूपाय पंचबुद्धींद्रियात्मने । क्षित्यादिपंचरूपाय नमस्ते विषयात्मने

पाच ज्ञानेंद्रियांचे स्वरूप असलेल्या तुला वारंवार नमस्कार. पृथ्वी आदि पाच रूपे व विषयस्वरूप असलेल्या तुला नमस्कार.

Verse 21

नमो ब्रह्मांडरूपाय तदंतर्वर्तिने नमः । अर्वाचीनपराचीनविश्वरूपाय ते नमः

ब्रह्मांडस्वरूप व त्याच्या अंतःस्थानी वसणाऱ्या तुला नमस्कार. जवळ-दूर, पुढे-पलीकडे सर्व व्यापणाऱ्या विश्वरूप तुला नमस्कार.

Verse 22

अनित्यनित्यरूपाय सदसत्पतये नमः । नमस्ते भक्तकृपया स्वेच्छावि ष्कृतविग्रह

अनित्य व नित्य अशा दोन्ही रूपांनी प्रकट होणाऱ्या, सत्-असत्‌च्या स्वामी तुला नमस्कार. भक्तकृपेने स्वेच्छेने विग्रह प्रकट करणाऱ्या तुला नमस्कार.

Verse 23

तव निश्वसितं वेदास्तव वेदोऽखिलं जगत् । विश्वाभूतानि ते पादः शिरो द्यौः समवर्तत

वेद हे तुझे निःश्वास आहेत आणि अखिल जगत्‌च तुझा वेद आहे. सर्व भूतें तुझे पाय आहेत आणि द्युलोक तुझे शिर झाले आहे.

Verse 24

नाभ्या आसीदंतरिक्षं लोमानि च वनस्पतिः । चंद्रमा मनसो जातश्चक्षोः सूर्यस्तव प्रभो

हे प्रभो! तुझ्या नाभीतून अंतरिक्ष उत्पन्न झाले, तुझ्या रोमांतून वनस्पती. तुझ्या मनापासून चंद्र जन्मला आणि तुझ्या नेत्रातून सूर्य प्रकट झाला.

Verse 25

त्वमेव सर्वं त्वयि देव सर्वं सर्वस्तुति स्तव्य इह त्वमेव । ईश त्वया वास्यमिदं हि सर्वं नमोऽस्तु भूयोऽपि नमो नमस्ते

हे देवा! तूच सर्वस्व आहेस; तुझ्यातच सर्व काही स्थित आहे. येथे सर्व स्तुतीस पात्र तूच आहेस. हे ईश्वरा! तुझ्यामुळेच हे सर्व जग व्यापलेले आहे—तुला नमस्कार; पुन्हा पुन्हा नमो, तुला वारंवार प्रणाम।

Verse 26

इति स्तुत्वा महादेवं निपेतुर्दंडवत्क्षितौ । प्रत्युवाच तदा शंभुर्वरदोऽस्मि किमिच्छति

अशा रीतीने महादेवाची स्तुती करून ते दंडवत् होऊन भूमीवर पडले. तेव्हा शंभू म्हणाला—“मी वरदाता आहे; तुम्हाला काय हवे आहे?”

Verse 27

महादेव उवाच । कथं व्यग्राः सुराः सर्वे बृहस्पतिपुरोगमाः । तत्समाचक्ष्व मां ब्रह्मन्भवतां दुःखकारणम्

महादेव म्हणाले—“बृहस्पतीच्या नेतृत्वाखाली सर्व देव व्यग्र का झाले आहेत? हे ब्रह्मन् (ब्रह्मा), तुमच्या दुःखाचे कारण मला सांग।”

Verse 28

ब्रह्मोवाच । नीलकंठ महादेव दुःखनाशाभयप्रद । शृणु त्वं दुःखमस्माकं भवतो यद्वदाम्यहम्

ब्रह्मा म्हणाले—“हे नीलकंठ महादेव, दुःखनाशक, अभयप्रद! मी जे सांगतो ते ऐका—हे आमचे सर्वांचे दुःख आहे।”

Verse 29

धर्मराजोऽपि धर्मात्मा तपस्तेपे सुदुःसहम् । न जानेऽसौ किमिच्छति देवानां पदमुत्तमम्

धर्मात्मा धर्मराजानेही अतिशय दुर्धर तप केले आहे. तो काय इच्छितो ते मला कळत नाही—कदाचित देवांतील सर्वोच्च पद।

Verse 30

तेन त्रस्तास्तत्तपसा सर्व इंद्रपुरोगमाः । भवतोंघ्रौ चिरेणैव मनस्तेन समर्पितम् । तमुत्थापय देवेश किमिच्छति स धर्मराट्

त्या तपस्येमुळे भयभीत होऊन इंद्र-प्रमुख सर्व देवांनी फार काळानंतर आपले मन आपल्या चरणी अर्पण केले आहे. हे देवेश्वर, त्यांना उठवा आणि धर्मराज काय इच्छा करीत आहेत ते जाणून घ्या.

Verse 31

ईश्वर उवाच । भवतां नास्ति नु भयं धर्मात्सत्यं ब्रवीम्यहम्

ईश्वर म्हणाले—मी सत्य सांगतो, धर्माकडून तुम्हांला कोणताही भय नाही.

Verse 32

तत उत्थाय ते सर्वे देवाः सह दिवौकसः । रुद्रं प्रदक्षिणीकृत्य नमस्कृत्वा पुनःपुनः

मग ते सर्व देव, दिव्यलोकवासींसह, उठले; आणि रुद्राची प्रदक्षिणा करून पुन्हा पुन्हा नमस्कार केला.

Verse 33

इन्द्रेण सहिताः सर्वे कैलात्पुनरागताः । स्वस्वस्थाने तदा शीघ्रं गताः सर्वे दिवौकसः

इंद्रासह ते सर्व कैलासावरून पुन्हा परत आले; आणि मग सर्व दिव्यलोकवासी त्वरेने आपापल्या स्थानी गेले.

Verse 34

इन्द्रोऽपि वै सुधर्मायां गतवान्प्रभुरीश्वरः । न निद्रां लब्धवांस्तत्र न सुखं न च निर्वृतिम्

प्रभू ईश्वरसम इंद्रही सुधर्मा सभेत गेला; पण तेथे त्याला ना झोप मिळाली, ना सुख, ना निवांत शांतता.

Verse 35

मनसा चिंतयामास विघ्नं मे समुपस्थितम् । अवाप महतीं चितां तदा देवः शचीपतिः

तेव्हा शचीपति इंद्र मनात विचार करू लागला—“माझ्या पुढे विघ्न उभे राहिले आहे।” त्या क्षणी देवाला महान चिंता व व्याकुळता आली।

Verse 36

मम स्थानं पराहर्तुं स्तपस्तेपे सुदुश्चरम् । सर्वान्देवान्समाहूय इदं वचनमब्रवीत्

माझे स्थान हिरावण्यासाठी त्याने अत्यंत दुष्कर तप केले। मग सर्व देवांना बोलावून हे वचन सांगितले.

Verse 37

इन्द्र उवाच । शृण्वंतु देवताः सर्वा मम दुःखस्य कारणम् । दुःखेन मम यल्लब्धं तत्किं वा प्रार्थयेद्यमः । बृहस्पतिः समालोक्य सर्वान्दे वानथाब्रवीत्

इंद्र म्हणाला—“सर्व देवतांनी माझ्या दुःखाचे कारण ऐकावे. जे मला कष्टाने मिळाले, ते यम का मागतो?” तेव्हा बृहस्पतीने सर्व देवांकडे पाहून उत्तर दिले.

Verse 38

बृहस्पतिरुवाच । तपसे नास्ति सामर्थ्यं विघ्नं कर्तुं दिवौकसः । उर्वश्याद्या समाहूय संप्रेष्यंतां च तत्र वै

बृहस्पती म्हणाला—“अशा तपात विघ्न घालण्याचे सामर्थ्य स्वर्गवासियांकडे नाही. म्हणून उर्वशी आदी अप्सरांना बोलावून तेथेच पाठवा.”

Verse 39

तासामाकारणार्थाय प्रतिद्वारं प्रतस्थिवान् । स गत्वा ताः समादाय सभायां शीघ्रमाययौ

त्यांना बोलावण्यासाठी तो प्रत्येक दाराशी गेला. जाऊन त्यांना सोबत घेऊन तो लवकरच सभागृहात आला.

Verse 40

आगतास्ता हरिः प्राह महत्कार्यमुपस्थितम् । गच्छन्तु त्वरिताः सर्वा धर्मारण्यं प्रति द्रुतम्

त्या आल्यावर हरि म्हणाले—“महान कार्य समोर आले आहे. तुम्ही सर्वजणी त्वरित निघा; धावत धर्मारण्याकडे जा.”

Verse 41

यत्र वै धर्मराजोसौ तपश्चक्रे सुदुष्करम् । हास्यभावकटाक्षैश्च गीतनृत्यादिभिस्तथा

जिथे तो धर्मराज अत्यंत दुष्कर तप करीत होता, तिथे त्या हास्यभाव, कटाक्ष आणि गीत-नृत्यादी कलांसह येऊन पोहोचल्या.

Verse 42

तं लोभयध्वं यमिनं तपःस्थानाच्च्युतिर्भवेत् । देवस्य वचनं श्रुत्वा तथा अप्सरसां गणाः

“त्या यतीला मोहात पाडा, म्हणजे तो तपःस्थानापासून च्युत होईल.” देवाचे वचन ऐकून अप्सरांचे गण तसेच करण्यास सज्ज झाले.

Verse 43

मिथः संरेभिरे कर्तुं विचार्य च परस्परम् । धर्मारण्यं प्रतस्थेसावुर्वशी स्वर्वरांगना

परस्पर विचार करून काय करायचे ते ठरवून, स्वर्गातील श्रेष्ठ सुंदरी उर्वशी धर्मारण्याकडे निघाली.

Verse 44

तुष्टुवुः पुष्पवर्षाश्च ससृजुस्तच्छिरस्यमी । ततस्तु देवैर्विप्रैश्च स्तूयमानः समंततः

त्यांनी स्तुती केली आणि त्याच्या मस्तकावर पुष्पवृष्टी केली. मग देव व विप्रांनी सर्व बाजूंनी स्तुत होत तो सर्वत्र सन्मानित झाला.

Verse 45

निर्ययौ परमप्रीत्या वनं परमपावनम् । बिल्वार्कखदिराकीर्णं कपित्थधवसंकुलम्

तो परम प्रीतीने त्या परम पावन वनाकडे निघाला; ते वन बिल्व, अर्क व खदिर वृक्षांनी भरलेले आणि कपित्थ व धव वृक्षांनीही दाट झालेले होते।

Verse 46

न सूर्यो भाति तत्रैव महांधकार संयुतम् । निर्जनं निर्मनुष्यं च बहुयोजनमायतम्

तेथे सूर्यही मुळीच प्रकाशत नव्हता; ते स्थान घोर अंधकारयुक्त, निर्जन, मनुष्यरहित आणि अनेक योजनांपर्यंत पसरलेले होते।

Verse 47

मृगैः सिंहैर्वृतं घोरेरन्यैश्चापि वनेचरैः । पुष्पितैः पादपैः कीर्णं सुमनोहरशाद्वलम्

ते वन मृग, सिंह आणि इतरही भयंकर वनचरांनी वेढलेले होते; तरीही ते फुललेल्या वृक्षांनी भरलेले व अत्यंत मनोहर हिरव्या शाद्वलाने आच्छादित होते।

Verse 48

विपुलं मधुरानादैर्नादितं विहगैस्तथा । पुंस्कोकिलनिनादाढ्यं झिल्लीकगणनादितम्

ते विशाल वन पक्ष्यांच्या मधुर किलबिलाटाने निनादत होते; नर कोकिळांच्या स्वरांनी समृद्ध आणि झिल्लीकांच्या समूह-नादाने भरलेले होते।

Verse 49

प्रवृद्धविकटैर्वृक्षैः सुखच्छायैः समावृतम् । वृक्षैराच्छादिततलं लक्ष्म्या परमया युतम्

ते स्थान उंचच उंच, विशाल वृक्षांनी वेढलेले होते, जे सुखद छाया देत; भूमीही वृक्षांनी आच्छादित होती आणि ते परम लक्ष्मी—अतिशय शोभा व समृद्धी—यांनी युक्त होते।

Verse 50

नापुष्पः पादपः कश्चिन्नाफलो नापि कंटकी । षट्पदैरप्यनाकीर्णं नास्मिन्वै काननेभवेत्

त्या पवित्र काननात कोणताही वृक्ष पुष्पविरहित नव्हता, कोणताही फलविरहित नव्हता, आणि काटेरीही नव्हता; तसेच भुंग्यांनी न भरलेले असे एकही ठिकाण नव्हते।

Verse 51

विहंगैर्नादितं पुष्पैरलंकृतमतीव हि । सर्वर्तुकुसमैर्वृक्षैः सुखच्छायैः समावृतम्

ते वन पक्ष्यांच्या किलबिलाटाने निनादत होते आणि पुष्पांनी अत्यंत अलंकृत होते; सर्व ऋतूंमध्ये फुलणाऱ्या, सुखद छाया देणाऱ्या वृक्षांनी ते सर्वत्र आच्छादित होते।

Verse 52

मारुताकलितास्तत्र द्रुमाः कुसुमशाखिनः । पुष्पवृष्टिं विचित्रां तु विसृजंति च पादपाः

तेथे वाऱ्याने हललेले, पुष्पांनी भरलेल्या फांद्यांचे द्रुम अद्भुत अशी पुष्पवृष्टी करू लागले; पादप विचित्र रीतीने फुलांचा वर्षाव करीत होते।

Verse 53

दिवस्पृशोऽथ संपुष्टाः पक्षिभिर्मधुरस्वनैः । विरेजुः पादपास्तत्र सुगन्धकुसुमैर्वृताः

मग आकाशाला स्पर्श करणारे जणू असे उंच पादप तेथे पुष्ट झाले; मधुर स्वरांच्या पक्ष्यांनी वेढलेले, सुगंधी पुष्पांनी आच्छादित होऊन ते शोभून दिसत होते।

Verse 54

तिष्ठंति च प्रवालेषु पुष्पभारावनादिषु । रुवंति मधुरालापाः षट्पदा मधुलिप्सवः

ते कोवळ्या पल्लवांवर आणि पुष्पभाराने नतमस्तक झालेल्या उपवनांत थांबत; मधाची आस धरलेले भुंगे मधुर आलाप करीत गुणगुणत असत।

Verse 55

तत्र प्रदेशांश्च बहूनामोदांकुरमंडितान् । लतागृह परिक्षिप्तान्मनसः प्रीतिवर्द्धनान्

तेथे तिने अनेक रम्य प्रदेश पाहिले—आनंददायक नवांकुरांनी अलंकृत, लतागृहांनी वेढलेले आणि मनाची प्रीती वाढविणारे।

Verse 56

संपश्यंती महातेजा बभूव मुदिता तदा । परस्पराश्लिष्टशाखैः पादपैः कुसमाचितैः

ते दृश्य पाहून ती महातेजस्विनी तेव्हा आनंदित झाली; कारण फुलांनी भरलेल्या वृक्षांच्या फांद्या परस्परांशी आलिंगन केल्याप्रमाणे गुंतलेल्या होत्या।

Verse 57

अशोभत वनं तत्तु महेंद्रध्वजसन्निभैः । सुखशीतसुगन्धी च पुष्परेणुवहोऽनिलः

ते वन महेंद्रध्वजासारखे तेजस्वी भासत होते; आणि पुष्परेणू वाहून नेणारा सुखद, शीतल, सुगंधी वारा वाहत होता।

Verse 58

एवंगुणसमायुक्तं ददर्श सा वनं तदा । तदा सूर्योद्भवां तत्र पवित्रां परिशोभिताम्

अशा गुणांनी युक्त ते वन तिने तेव्हा पाहिले; आणि तेथेच सुंदररीत्या शोभलेली, पावन करणारी ‘सूर्योद्भवा’ सरिताही तिने पाहिली।

Verse 59

आश्रमप्रवरं तत्र ददर्श च मनोरमम् । पतिभिर्वालखिल्यैश्च वृतं मुनिगणा वृतम्

तेथे तिने एक श्रेष्ठ, मनोहर आश्रम पाहिला, जो पूज्य वालखिल्य ऋषी आणि मुनिगणांनी सर्व बाजूंनी वेढलेला होता।

Verse 60

अग्न्यगारैश्च बहुभिर्वृक्षशाखावलंबितैः । धूगम्रपानकणैस्तत्र दिग्वासोयतिभिस्तथा

ते स्थान अनेक अग्न्यागारांनी शोभून दिसत होते, जी वृक्षांच्या फांद्यांवर लटकविली होती. यज्ञाग्नीच्या धुराच्या कणांत दिगंबर यतीही तेथे वावरत होते.

Verse 61

पाल्या वन्या मृगास्तत्र सौम्या भूयो बभूविरे । मार्जारा मूषकैस्तत्र सर्पैश्च नकुलास्तथा

तेथे वन्य मृगही सौम्य झाले होते, जणू काही ते संरक्षित व पोसलेले असावेत. तसेच तेथे मांजरे उंदरांसह आणि मुंगूस सापांसहही एकत्र राहत होते.

Verse 62

मृगशावैस्तथा सिंहाः सत्त्वरूपा बभूविरे । परस्परं चिक्रीडुस्ते यथा चैव सहोदराः । दूराद्ददर्श च वनं तत्र देवोऽब्रवीत्तदा

मृगशावकांमध्ये सिंहही शांत स्वभावाचे झाले होते. ते परस्परांशी असे खेळत होते जणू सख्खे सहोदर. दूरून ते वन पाहून देव तेव्हा बोलला.

Verse 63

इन्द्र उवाच । अयं च खलु धर्मराड् तपस्तुग्रेवतिष्ठते । मम राज्याभिकांक्षोऽसावतोर्थे यत्यतामिह

इंद्र म्हणाला—हा धर्मराट् खरोखर उग्र तपश्चर्येत स्थित आहे. तो माझ्या राज्याची अभिलाषा करीत आहे; म्हणून या हेतूने येथे प्रयत्न करावा.

Verse 64

तपोविघ्नं प्रकुर्वंतु ममाज्ञा तत्र गम्यताम् । इन्द्रस्य वचनं श्रुत्वा उर्वशी च तिलोत्तमा

“त्याच्या तपश्चर्येत विघ्न घाला—ही माझी आज्ञा; तेथे जा.” इंद्राचे वचन ऐकून उर्वशी व तिलोत्तमा (तत्पर झाल्या).

Verse 65

सुकेशी मंजुघोषा च घृताची मेनका तथा । विश्वाची चैव रंभा च प्रम्लोचा चारुभाषिणी

तेथे सुकेशी व मंजुघोषा, घृताची व मेनका; तसेच विश्वाची, रंभा आणि मधुरभाषिणी प्रम्लोचा—या प्रसिद्ध अप्सरा उपस्थित होत्या।

Verse 66

पूर्वचित्तिः सुरूपा च अनुम्लोचा यशस्विनी । एताश्चान्याश्च बहुशस्तत्र संस्था व्यचिंतयन्

पूर्वचित्ती, सुरूपा आणि यशस्विनी अनुम्लोचा—या तसेच इतरही अनेक अप्सरा तेथे जमल्या होत्या; आणि त्या कार्यासाठी त्यांचा वारंवार विचार होत होता।

Verse 67

परस्परं विलोक्यैव शंकमाना भयेन हि । यमश्चैव तथा शक्र उभौ वायतनं हि वः

ते एकमेकांकडे पाहून भयाने शंकित होत संकोचत होते; कारण तेथे यम आणि शक्र (इंद्र)—हे दोघेही त्या विषयात अधिकार व आश्रय म्हणून उपस्थित होते।

Verse 68

एवं विचार्य बहुधा वर्द्धनी नाम भारत । सर्वासामप्सरसां श्रेष्ठा सर्वाभरणभूषिता

अशा रीतीने अनेक प्रकारे विचार करून, हे भारत, त्यांनी ‘वर्द्धनी’ नावाची निवड केली—ती सर्व अप्सरांमध्ये श्रेष्ठ आणि सर्व अलंकारांनी भूषित होती।

Verse 69

उवाचैवोर्वशी तत्र किं खिद्यसि शुभानने । देवानां कार्यसिद्ध्यर्थं मायारूपबलेन च । वर्णधर्मो यथा भूयात्करिष्ये पाकशासन

तेव्हा तेथे उर्वशी म्हणाली—“हे शुभानने, तू का खिन्न होतेस? देवांच्या कार्यसिद्धीसाठी, माया व रूपबळाच्या योगे, हे पाकशासन (इंद्र), मी असे करीन की वर्णधर्म यथायोग्य स्थिर होईल.”

Verse 70

इन्द्र उवाच । साधुसाधु महाभागे वर्द्धनी नाम सुव्रता । शीघ्रं गच्छ स्वयं भद्रे कुरु कार्यं कृशोदरि

इंद्र म्हणाला— साधु साधु, महाभागे! सुव्रते वर्धनी। हे भद्रे, तू शीघ्र स्वतः जा; हे कृशोदरी, कार्य सिद्ध कर।

Verse 71

धीराणामवने शक्ता नान्या सुभ्रु त्वया विना । वर्द्धनी च तथेत्युक्त्वा गता यत्र स धर्मराट्

हे सुभ्रु, धीरांना वश करण्यास तुझ्यावाचून दुसरी कोणी समर्थ नाही. असे ऐकून वर्धनीने ‘तथास्तु’ म्हटले आणि जिथे धर्मराट् (यम) होता तिथे गेली.

Verse 72

महता भूषणेनैव रूपं कृत्वा मनोरमम् । कुंकुमैः कज्जलैर्वस्त्रैर्भूषणैश्चैव भूषिता

भव्य भूषणांनी तिने मनोहर रूप धारण केले; कुंकू, काजळ, उत्तम वस्त्रे व अलंकारांनी ती सुसज्ज झाली.

Verse 73

कुसुमं च तथा वस्त्रं किंकिणीकटिराजिता । झणत्कारैस्तथा कष्टैर्भूषिता च पदद्वये

फुले व वस्त्रे यांनी ती सुसज्ज होती; कटीवर किंकिण्यांनी शोभत होती. झणझणणाऱ्या नूपुरांनी तिचे दोन्ही पायही अलंकृत होते.

Verse 74

नानाभूषणभूषाढ्या नानाचंदनचर्चिता । नानाकुसुम मालाढ्या दुकूलेनावृता शुभा

नानाविध भूषणांनी समृद्ध, नानाचंदनलेपाने अनुलेपित, नानापुष्पमाळांनी विभूषित—शुभा—सूक्ष्म रेशमी दुकूलाने आवृत होती.

Verse 75

प्रगृह्य वीणां संशुद्धां करे सर्वांगसुन्दरी । नर्तनं त्रिविधं तत्र चक्रे लोकमनोरमम्

त्या सर्वांगसुंदरीने हातात शुद्ध, सुस्वर वीणा धारण करून तेथे त्रिविध नृत्य केले, जे सर्व लोकांना मनोहर व मोहक ठरले।

Verse 76

तारस्वरेण मधुरैर्वंशनादेन मिश्रितम्

ते मधुर, तारस्वर आणि बासरीच्या मनोहर नादासह मिसळून एकरूप झाले।

Verse 77

मूर्च्छनातालसंयुक्तं तंत्रीलयसमन्वितम् । क्षणेन सहसा देवो धर्मराजो जितात्मवान् । विमनाः स तदा जातो धर्मराजो नृपात्मजः

मूर्च्छना व तालाने संयुक्त आणि तंत्रीलयाने परिपूर्ण त्या संगीतामुळे क्षणातच जितात्मा देव धर्मराजही सहसा विमनस्क झाले, हे नृपपुत्रा।

Verse 78

युधिष्ठिर उवाच । आश्चर्यं परमं ब्रह्मञ्जातं मे ब्रह्मसत्तम । कथं ब्रह्मोपपन्नस्य तपश्छेदो बभूव ह

युधिष्ठिर म्हणाला—हे ब्रह्मन्, हे ब्रह्मवेत्त्यांतील श्रेष्ठ! माझ्या मनात परम आश्चर्य उत्पन्न झाले आहे। जो ब्रह्मात स्थित आहे, त्याच्या तपश्चर्येला छेद कसा पडला?

Verse 79

धर्मे धरा च नाकश्च धर्मे पातालमेव च । धर्मे चंद्रार्कमापश्च धर्मे च पवनोऽनलः

धर्मातच पृथ्वी व स्वर्ग स्थित आहेत; धर्मातच पाताळही आहे। धर्मातच चंद्र-सूर्य व जल; धर्मातच वायू व अग्नी आहेत।

Verse 80

धर्मे चैवाखिलं विश्वं स धर्मो व्यग्रतां कथम् । गतः स्वामिंस्तद्वैयग्र्यं तथ्यं कथय सुव्रत

धर्मातच हे अखिल विश्व प्रतिष्ठित आहे; मग तोच धर्म व्यग्र कसा झाला? हे स्वामी, त्या व्यग्रतेचे खरे कारण मला सांगा, हे सुव्रत।

Verse 81

व्यास उवाच । पतनं साहसानां च नरकस्यैव कारणम् । योनिकुण्डमिदं सृष्टं कुंभीपाकसमं भुवि

व्यास म्हणाले—उद्धटांचे पतन हेच नरकाचे कारण आहे. भूमीवर हे ‘योनि-कुंड’ निर्माण झाले आहे, जे कुंभीपाक नरकासारखे आहे.

Verse 82

नेत्ररज्ज्वा दृढं बद्ध्वा धर्षयंति मनस्विनः । कुचरूपैर्महादंडैस्ताड्यमानमचेतसम्

डोळ्यांवर दोरी घट्ट बांधून ते क्रूरजन त्याला छळतात; आणि तो अचेत झालेला, विकृत मोठ्या दांड्यांनी मारला जातो.

Verse 83

कृत्वा वै पातयंत्याशु नरकं नृपसत्तम । मोहनं सर्वभूतानां नारी चैवं विनिर्मिता

अशा प्रकारे ते त्वरेने (मनुष्याला) नरकात पाडतात, हे नृपश्रेष्ठ। याच रीतीने नारी सर्वभूतांसाठी मोहिनी म्हणून निर्माण केली आहे.

Verse 85

तावत्तपोभिवृद्धिस्तु तावद्दानं दया दमः । तावत्स्वाध्यायवृत्तं च तावच्छौचं धृतं व्रतम्

जितका काळ तितकाच तपाची वाढ होते; तितकाच दान, दया व संयम टिकतात; तितकाच स्वाध्याय व सद्वर्तन राहते; तितकाच शौच व धारण केलेले व्रत स्थिर राहते.

Verse 86

यावत्त्रस्तमृगीदृष्टिं चपलां न विलोकयेत् । तावन्माता पिता तावद्धाता तावत्ससुहृज्जनः

जोपर्यंत मन अस्थिर करणाऱ्या चपळ, भयभीत मृगीसदृश नजरेवर नजर पडत नाही, तोपर्यंत माता-पिता खरे रक्षक राहतात; तोपर्यंत विधाता साथ देतो आणि सुहृद्‌जनही दृढ राहतात।

Verse 87

तावल्लज्जा भयं तावत्स्वाचारस्तावदेव हि । ज्ञानमौदार्यमैश्वर्यं तावदेव हि भासते । यावन्मत्तांगनापाशैः पातितो नैव बन्धनैः

लज्जा व पापभय तेवढ्याच काळ टिकतात; सदाचारही तेवढ्याच काळ राहतो. ज्ञान, औदार्य व ऐश्वर्यही तेव्हाच उजळते, जोपर्यंत उन्मत्त (अविवेकी) स्त्रीच्या पाशरूपी बंधनांत पडून मनुष्य पतित होत नाही।