Previous Verse
Next Verse

Skanda Purana — Brahma Khanda, Shloka 77

मूर्च्छनातालसंयुक्तं तंत्रीलयसमन्वितम् । क्षणेन सहसा देवो धर्मराजो जितात्मवान् । विमनाः स तदा जातो धर्मराजो नृपात्मजः

mūrcchanātālasaṃyuktaṃ taṃtrīlayasamanvitam | kṣaṇena sahasā devo dharmarājo jitātmavān | vimanāḥ sa tadā jāto dharmarājo nṛpātmajaḥ

मूर्च्छना व तालाने संयुक्त आणि तंत्रीलयाने परिपूर्ण त्या संगीतामुळे क्षणातच जितात्मा देव धर्मराजही सहसा विमनस्क झाले, हे नृपपुत्रा।

मूर्च्छनातालसंयुक्तम्combined with mūrcchanā and tāla
मूर्च्छनातालसंयुक्तम्:
Karma-viśeṣaṇa (Object qualifier/कर्मविशेषण)
TypeAdjective
Rootमूर्च्छना + ताल + संयुक्त (कृदन्त-प्रातिपदिक)
Formकृदन्त (क्त/PPP: सम्-युज् → संयुक्त), नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; समासः: तत्पुरुष (मूर्च्छनया तालैश्च संयुक्तम् = joined with melodic modes and rhythm)
तंत्रीलयसमन्वितम्endowed with string-tempo (tāntrī-laya)
तंत्रीलयसमन्वितम्:
Karma-viśeṣaṇa (Object qualifier/कर्मविशेषण)
TypeAdjective
Rootतन्त्री + लय + समन्वित (कृदन्त-प्रातिपदिक)
Formकृदन्त (क्त/PPP: सम्-अन्-वी → समन्वित), नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; समासः: तत्पुरुष (तन्त्री-लयेन समन्वितम् = endowed with string-instrument tempo)
क्षणेनin a moment
क्षणेन:
Kāla-karaṇa (Temporal instrument)
TypeNoun
Rootक्षण (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, तृतीया, एकवचन; कालवाचक-करण (instrumental of time)
सहसाsuddenly
सहसा:
Kriya-visheṣaṇa (Adverbial modifier)
TypeIndeclinable
Rootसहसा (अव्यय)
Formअव्यय, क्रियाविशेषण (adverb)
देवःthe god/lord
देवः:
Karta (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootदेव (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
धर्मराजःDharmarāja
धर्मराजः:
Karta (Subject apposition/कर्ता-सम्बोधन)
TypeNoun
Rootधर्म + राज (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; समासः: तत्पुरुष (धर्मस्य राजा = king of dharma; Yama/Dharmarāja)
जितात्मवान्self-controlled
जितात्मवान्:
Karta-viśeṣaṇa (Subject qualifier/कर्तृविशेषण)
TypeAdjective
Rootजित + आत्मन् + वत् (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; बहुव्रीहिः (यस्य आत्मा जितः सः = one whose self is conquered/self-controlled)
विमनाःdejected
विमनाः:
Karta-viśeṣaṇa (Subject qualifier)
TypeAdjective
Rootविमनस् (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; विशेषणम् (qualifying ‘सः/धर्मराजः’)
सःhe
सः:
Karta (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; सर्वनाम
तदाthen
तदा:
Kāla-nirdeśa (Time indication)
TypeIndeclinable
Rootतदा (अव्यय)
Formअव्यय, कालवाचक (temporal adverb)
जातःbecame
जातः:
Kriya (Predicative action/state)
TypeVerb
Rootजन् (धातु) → जात (कृदन्त-प्रातिपदिक)
Formकृदन्त (क्त/PPP used predicatively), पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; भावे/कर्तरि प्रयोगः: ‘जातः’ = became/was born
धर्मराजःDharmarāja
धर्मराजः:
Karta (Subject apposition)
TypeNoun
Rootधर्म + राज (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; पूर्ववत्
नृपात्मजःthe king’s son
नृपात्मजः:
Karta (Subject apposition)
TypeNoun
Rootनृप + आत्मज (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; समासः: षष्ठी-तत्पुरुष (नृपस्य आत्मजः = king’s son)

Narrator addressing Yudhiṣṭhira (nṛpātmaja)

Tirtha: Dharmāraṇya

Type: kshetra

Listener: Yudhiṣṭhira (addressed as nṛpātmaja)

Scene: Music swells with mūrchchanā and tāla; the string-cadence becomes irresistible. In an instant Dharmarāja—disciplined and radiant—turns visibly downcast, as if a shadow crossed his face.

D
Dharmarāja (Yama)
M
Mūrcchanā
T
Tāla
T
Taṃtrī (stringed instrument)

FAQs

Even the disciplined can be shaken by subtle allure; vigilance is part of Dharma when confronted by refined temptation.

Dharmāraṇya is the sacred narrative arena; its māhātmya is expressed through events that reveal the power of Dharma and the dangers of मोह (mohana).

No direct ritual is stated; the verse illustrates a moral-spiritual trial through music.