Adhyaya 23

Mantra 1

हि॒र॒ण्य॒ग॒र्भः सम॑वर्त॒ताग्रे॑ भू॒तस्य॑ जा॒तः पति॒रेक॑ आसीत् । स दा॑धार पृथि॒वीं द्यामु॒तेमां कस्मै॑ दे॒वाय॑ ह॒विषा॑ विधेम

हिरण्यगर्भ आद्यकाळी प्रकट झाला; जन्म घेऊन तो सर्व भूतांचा एकमेव स्वामी होता. त्याने ही पृथ्वी आणि त्या परच्या द्युलोकाला धारण केले—आपण कोणत्या देवाला हविर्द्वारे पूजन अर्पावे?

Mantra 2

उ॒प॒या॒मगृ॑हीतोऽसि प्र॒जाप॑तये त्वा॒ जुष्टं॑ गृह्णाम्ये॒ष ते॒ योनि॒: सूर्य॑स्ते महि॒मा । यस्तेऽह॑न्त्संवत्स॒रे म॑हि॒मा स॑म्ब॒भूव॒ यस्ते॑ वा॒याव॒न्तरि॑क्षे महि॒मा स॑म्ब॒भूव॒ यस्ते॑ दि॒वि सूर्ये॑ महि॒मा स॑म्ब॒भूव॒ तस्मै॑ ते महि॒म्ने प्र॒जाप॑तये॒ स्वाहा॑ दे॒वेभ्य॑:

तू उपयामाने गृहीत आहेस; प्रजापतीसाठी, प्रिय होऊन, मी तुला ग्रहण करतो. ही तुझी योनि आहे; सूर्य तुझा महिमा आहे. जो महिमा संवत्सरातील दिवशी प्रकट झाला; जो महिमा वायूमध्ये, अंतरिक्षात प्रकट झाला; जो महिमा दिवी, सूर्यांत प्रकट झाला—त्या तुझ्या महिम्यासाठी प्रजापतीला स्वाहा; देवांसाठी.

Mantra 3

यः प्रा॑ण॒तो नि॑मिष॒तो म॑हि॒त्वैक॒ इद्राजा॒ जग॑तो ब॒भूव॑ । य ईशे॑ अ॒स्य द्वि॒पद॒श्चतु॑ष्पदः॒ कस्मै॑ दे॒वाय॑ ह॒विषा॑ विधेम

जो श्वास घेणाऱ्या व निमिष करणाऱ्या जगाचा, आपल्या महत्त्वाने, एकमेव राजा झाला; जो या जगातील द्विपद व चतुष्पदांवर अधिराज्य करतो: आपण कोणत्या देवाला हविर्द्वारे पूजन अर्पावे?

Mantra 4

उ॒प॒या॒मगृ॑हीतोऽसि प्र॒जाप॑तये त्वा॒ जुष्टं॑ गृह्णाम्ये॒ष ते॒ योनि॑श्च॒न्द्रमा॑स्ते महि॒मा । यस्ते॒ रात्रौ॑ संवत्स॒रे म॑हि॒मा स॑म्ब॒भूव॒ यस्ते॑ पृथि॒व्याम॒ग्नौ म॑हि॒मा स॑म्ब॒भूव॒ यस्ते॒ नक्ष॑त्रेषु च॒न्द्रम॑सि महि॒मा स॑म्ब॒भूव॒ तस्मै॑ ते महि॒म्ने प्र॒जाप॑तये दे॒वेभ्य॒: स्वाहा॑

उपयामाने गृहीत असा तू आहेस. प्रजापतीसाठी, जुष्ट (प्रिय) म्हणून, मी तुला ग्रहण करतो. ही तुझी योनी (आधार) आहे—चंद्रमा तुझा महिमा आहे. जो महिमा वर्षाच्या आत रात्री प्रकट झाला; जो महिमा पृथ्वीवर अग्नीत प्रकट झाला; जो महिमा नक्षत्रांमध्ये, हे चंद्रमस्, प्रकट झाला—त्या तुझ्या महिम्यासाठी, प्रजापतीसाठी, देवांसाठी—स्वाहा.

Mantra 5

यु॒ञ्जन्ति॑ ब्र॒ध्नम॑रु॒षं चर॑न्तं॒ परि॑ त॒स्थुष॑ः । रोच॑न्ते रोच॒ना दि॒वि

ते अरुष, ब्रध्न—चालणारा—याला युक्त करतात; त्याच्या सभोवती स्थित शक्ती उभ्या राहतात. दिव्यात (आकाशात) दीप्तिमान प्रदेश प्रकाशमान होतात.

Mantra 6

यु॒ञ्जन्त्य॑स्य॒ काम्या॒ हरी॒ विप॑क्षसा॒ रथे॑ । शोणा॑ धृ॒ष्णू नृ॒साह॑सा

ते त्याच्यासाठी काम्य असे दोन हरि (अश्व) रथावर युक्त करतात—विपक्षसा (विस्तीर्ण पार्श्व असलेले). ते शोण (रक्तवर्ण), धृष्णु (धैर्यवान), नृसाहस (मनुष्यांना वश करणारे) सामर्थ्यवान आहेत.

Mantra 7

यद्वातो॑ अ॒पो अ॑गनीगन्प्रि॒यामिन्द्र॑स्य त॒न्व॒म् । ए॒तᳪ स्तो॑तर॒नेन॑ प॒था पुन॒रश्व॒माव॑र्तयासि नः

जेव्हा वायूने जलांना पुढे नेले—जे इंद्राच्या स्वतःच्या देहासारखे प्रिय आहेत—हे स्तोता, या स्तुतीच्या पथानेच तू तो अश्व आमच्याकडे पुन्हा परत आणतोस.

Mantra 8

वस॑वस्त्वाञ्जन्तु गाय॒त्रेण॒ छन्द॑सा रु॒द्रास्त्वा॑ञ्जन्तु॒ त्रैष्टु॑भेन॒ छन्द॑सा ऽऽदि॒त्यास्त्वा॑ञ्जन्तु॒ जाग॑तेन॒ छन्द॑सा । भूर्भुव॒: स्वर्ला॒जी३ञ्छा॒ची३न्यव्ये॒ गव्य॑ ए॒तदन्न॑मत्त देवा ए॒तदन्न॑मद्धि प्रजापते

वसु तुम्हाला गायत्री छंदाने अभिषिक्त करो; रुद्र तुम्हाला त्रैष्टुभ छंदाने अभिषिक्त करो; आदित्य तुम्हाला जागत छंदाने अभिषिक्त करो। भूः भुवः स्वः—लाजी (भाजलेले धान्य), समृद्ध; मेंढ्यांस व गाईंना—हे देवांनो, या अन्नाचे भक्षण करा; हे प्रजापती, तूही या अन्नाचे भक्षण कर.

Mantra 9

कः स्वि॑देका॒की च॑रति॒ क उ॑ स्विज्जायते॒ पुन॑ः । किᳪ स्वि॑द्धि॒मस्य॑ भेष॒जं किम्वा॒वप॑नं म॒हत्

कोण, खरेच, एकाकी चालतो? कोण, निश्चयाने, पुन्हा जन्म घेतो? या थंडीचे औषध काय? आणि, याव्यतिरिक्त, ते महान् वपन (बी पेरणे) काय आहे?

Mantra 10

सूर्य॑ एका॒की च॑रति च॒न्द्रमा॑ जायते॒ पुन॑: । अ॒ग्निर्हि॒मस्य॑ भेष॒जं भूमि॑रा॒वप॑नं म॒हत्

सूर्य एकाकी संचार करतो; चंद्रमा पुन्हा पुन्हा जन्म घेतो. अग्नी खरोखरच थंडीचे औषध आहे; आणि पृथ्वी हे महान ‘आवपन’—विखुरणे व पेरणे यांचे स्थान आहे।

Mantra 11

का स्वि॑दासीत्पू॒र्वचि॑त्ति॒: किᳪ स्वि॑दासीद् बृ॒हद्वय॑: । का स्वि॑दासीत्पिलिप्पि॒ला का स्वि॑दासीत्पिशङ्गि॒ला

ती पूर्वचित्ती (प्रथम बोध) काय होती? तो महान पक्षी काय होता? पिलिप्पिला काय होती? पिशंगिला काय होती?

Mantra 12

द्यौरा॑सीत्पू॒र्वचि॑त्ति॒रश्व॑ आसीद् बृ॒हद्वय॑: । अवि॑रासीत्पिलिप्पि॒ला रात्रि॑रासीत्पिशङ्गि॒ला

द्यौः ही प्रथम चेतना होती; अश्व हा महान् पक्षी होता. अवि (मेंढी) पिलिप्पिला होती; रात्रि पिशङ्गिला होती.

Mantra 13

वा॒युष्ट्वा॑ पच॒तैर॑व॒त्वसि॑तग्रीव॒श्छागै॑र्न्य॒ग्रोध॑श्चम॒सैः श॑ल्म॒लिर्वृद्ध्या॑ । ए॒ष स्य रा॒थ्यो वृषा॑ प॒ड्भिश्च॒तुर्भि॒रेद॑गन्ब्र॒ह्मा कृ॑ष्णश्च नोऽवतु॒ नमो॒ऽग्नये॑

वायू तुझा पचतैः (पाक करणारे) यांसह रक्षण करो; असितग्रीव (कृष्ण-ग्रीव) छाग बकर्‍यांसह (रक्षण करो); न्यग्रोध चमसां (पात्रां) सह; शाल्मली वृद्धीसह। हा रथ्य वृषभ चार पादांसह पुढे गेला आहे; कृष्ण ब्रह्माही आमचे रक्षण करो। अग्नये नमः.

Mantra 14

सᳪशि॑तो र॒श्मिना॒ रथ॒: सᳪशि॑तो र॒श्मिना॒ हय॑: । सᳪशि॑तो अ॒प्स्व॒प्सु॒जा ब्र॒ह्मा सोम॑पुरोगवः

रश्मी (लगाम) ने रथ धारदार केला आहे; रश्मीने अश्वही धारदार केला आहे. अप्सुज (जलोत्पन्न) शक्तीही धारदार आहे—सोमाला पुरोगामी ठेवणारा ब्रह्मा.

Mantra 15

स्व॒यं वा॑जिँस्त॒न्वं॒ कल्पयस्व स्व॒यं य॑जस्व स्व॒यं जु॑षस्व । म॒हि॒मा ते॒ऽन्येन॒ न स॒न्नशे॑

हे वाजिन् (विजयदाते), आपल्या स्वबळाने आपले शरीर सम्यक् रीतीने सिद्ध कर; स्वतःच यज्ञ कर; स्वतःच (हविर्भागात) तृप्त हो. तुझी महिमा कोणत्याही अन्यामुळे क्षीण होत नाही.

Mantra 16

न वा उ॑ ए॒तन्म्रि॑यसे॒ न रि॑ष्यसि दे॒वाँ२ इदे॑षि प॒थिभि॑: सु॒गेभि॑: । यत्रास॑ते सु॒कृतो॒ यत्र॒ ते य॒युस्तत्र॑ त्वा दे॒वः स॑वि॒ता द॑धातु

खरोखरच यामुळे तू मरत नाहीस, तुला कोणतीही इजा होत नाही; सुगम मार्गांनी तू देवांकडे जातोस. जिथे सुकृत (पुण्यकर्मी) बसतात, जिथे तुझे पितर गेले आहेत—तेथे देव सविता तुला स्थापन करो.

Mantra 17

अ॒ग्निः प॒शुरा॑सी॒त्तेना॑यजन्त॒ स ए॒तँल्लो॒कम॑जय॒द्यस्मि॑न्न॒ग्निः स ते॑ लो॒को भ॑विष्यति॒ तं जे॑ष्यसि॒ पिबै॒ता अ॒पः । वा॒युः प॒शुरा॑सी॒त्तेना॑यजन्त॒ स ए॒तँल्लो॒कम॑जय॒द्यस्मि॑न्वा॒युः स ते॑ लो॒को भ॑विष्यति॒ तं जे॑ष्यसि॒ पिबै॒ता अ॒पः । सूर्य॑: प॒शुरा॑सी॒त्तेना॑यजन्त॒ स ए॒तँल्लो॒कम॑जय॒द्यस्मि॒न्त्सूर्य॒: स ते॑ लो॒को भ॑विष्यति॒ तं जे॑ष्यसि॒ पिबै॒ता अ॒पः

अग्नी एकदा पशु (यज्ञबली) होता; त्याच्याच द्वारा त्यांनी यजन केले; त्यायोगे अग्नी ज्या लोकी आहे तो लोक त्याने जिंकला. तोच लोक तुझा होईल; तू तो जिंकशील—हे जल प्या. वायूही एकदा पशु होता; त्याच्याच द्वारा त्यांनी यजन केले; त्यायोगे वायू ज्या लोकी आहे तो लोक त्याने जिंकला. तोच लोक तुझा होईल; तू तो जिंकशील—हे जल प्या. सूर्यही एकदा पशु होता; त्याच्याच द्वारा त्यांनी यजन केले; त्यायोगे सूर्य ज्या लोकी आहे तो लोक त्याने जिंकला. तोच लोक तुझा होईल; तू तो जिंकशील—हे जल प्या.

Mantra 18

प्रा॒णाय॒ स्वाहा॑ ऽपा॒नाय॒ स्वाहा॑ व्या॒नाय॒ स्वाहा॑ । अम्बे॒ अम्बि॒केऽम्बा॑लिके॒ न मा॑ नयति॒ कश्च॒न । सस॑स्त्यश्व॒कः सुभ॑द्रिकां काम्पीलवा॒सिनी॑म्

प्राणासाठी स्वाहा; अपानासाठी स्वाहा; व्यानासाठी स्वाहा. हे अंबे, हे अंबिके, हे अंबालिके—मला कोणीही, निश्चयाने, नेणार नाही. काम्पील-वासिनी सुभद्रिकेची अश्वारोही (अश्वक) स्तुती करतो.

Mantra 19

ग॒णानां॑ त्वा ग॒णप॑तिᳪ हवामहे प्रि॒याणां॑ त्वा प्रि॒यप॑तिᳪ हवामहे नि॒धीनां॑ त्वा॑ निधि॒पति॑ᳪ हवामहे वसो मम । आहम॑जानि गर्भ॒धमा त्वम॑जासि गर्भ॒धम्

गणांचा स्वामी (गणपती) म्हणून आम्ही तुला आवाहन करतो; प्रियाचा स्वामी (प्रियपती) म्हणून तुला आवाहन करतो; निधींचा स्वामी (निधिपती) म्हणून तुला आवाहन करतो—हे वसू, तू माझा हो. गर्भधम (गर्भ धारण करणारा) मी जाणला आहे; गर्भधम तू उत्पन्न केला आहेस.

Mantra 20

ता उ॒भौ च॒तुर॑ः प॒दः सं॒प्रसा॑रयाव स्व॒र्गे लो॒के प्रोर्णु॑वाथां॒ वृषा॑ वा॒जी रे॑तो॒धा रेतो॑ दधातु

तुम्ही दोघेही चार पावले एकत्र पसरवा; स्वर्गलोकात स्वतःला विस्तृत करा. वृषभ—बलवान रेतोधा—बीज प्रदान करो, रेत (वीर्य) स्थापन करो.

Mantra 21

उत्स॑क्थ्या॒ अव॑ गु॒दं धे॑हि॒ सम॒ञ्जिं चा॑रया वृषन् । य स्त्री॒णां जी॑व॒भोज॑नः

वरच्या मांड्यांपासून गुदभाग खाली स्थापन कर; हे वृषन्, अञ्जि (लेप) लावून तो पसरव—तू स्त्रियांचा जीवंत पोषण आहेस.

Mantra 22

य॒कास॒कौ श॑कुन्ति॒काऽऽहल॒गिति॒ वञ्च॑ति । आह॑न्ति ग॒भे पसो॒ निग॑ल्गलीति॒ धार॑का

‘यकासकौ!’—लहान पक्षी ‘आहलगिति’ असे म्हणत इकडे-तिकडे फडफडतो; ‘निगलगली!’ असे म्हणत धारक गर्भातील भ्रूणावर आघात करतात.

Mantra 23

य॒को॒ऽस॒कौ श॑कुन्त॒क आ॒हल॒गिति॒ वञ्च॑ति । विव॑क्षत इव ते॒ मुख॒मध्व॑र्यो॒ मा न॒स्त्वम॒भि भा॑षथाः

‘यकोऽसकौ!’—‘आहलगिति’ अशी हाक देणारा लहान पक्षी इकडे-तिकडे फडफडत फिरतो. जणू बोलणारच आहे असे तुझे मुख—‘हे अध्वर्यु, आमच्या विरुद्ध बोलू नकोस!’

Mantra 24

मा॒ता च॑ ते पि॒ता च॒ तेऽग्रं॑ वृ॒क्षस्य॑ रोहतः । प्रति॑ला॒मीति॑ ते पि॒ता ग॒भे मु॒ष्टिम॑तᳪसयत्

तुझी माता आणि तुझा पिता—दोघेही वृक्षाच्या अग्रभागावर (शिखरावर) चढतात. ‘मी प्रत्यालाम (प्रतिदावा) करीन’—असे म्हणत तुझ्या पित्याने गर्भातच मुठ आवळली.

Mantra 25

मा॒ता च॑ ते पि॒ता च॒ तेऽग्रे॑ वृ॒क्षस्य॑ क्रीडतः । विव॑क्षत इव ते॒ मुखं॒ ब्रह्म॒न्मा त्वं व॑दो ब॒हु

तुझी माता आणि तुझा पिता वृक्षाच्या अग्रभागी क्रीडा करीत आहेत। जणू बोलणारच, असे तुझे मुख आहे। हे ब्रह्मन्, तू फार अधिक बोलू नकोस।

Mantra 26

ऊ॒र्ध्वमे॑ना॒मुच्छ्रा॑पय गि॒रौ भा॒रᳪ हर॑न्निव । अथा॑स्यै॒ मध्य॑मेधताᳪ शी॒ते वाते॑ पु॒नन्नि॑व

हिला वरच्या दिशेने उचला—जणू कोणी डोंगरावर ओझे वाहत आहे। मग हिचा मध्यभाग समृद्ध होवो—जणू थंड वाऱ्यात हिला शुद्ध/स्वच्छ केले जात आहे.

Mantra 27

ऊ॒र्ध्वमे॑न॒मुच्छ्र॑यताद्गि॒रौ भा॒रᳪ हर॑न्निव । अथा॑स्य॒ मध्य॑मेजतु शी॒ते वाते॑ पु॒नन्नि॑व

याला वर उचलून धरा—जणू कोणी डोंगरावर भार वाहत आहे तसे. मग याचा मध्यभाग हलू दे—जणू थंड वाऱ्यात याला शुद्ध/स्वच्छ केले जात आहे तसे.

Mantra 28

यद॑स्या अᳪहु॒भेद्या॑: कृ॒धु स्थू॒लमु॒पात॑सत् । मु॒ष्काविद॑स्या एजतो गोश॒फे श॑कु॒लावि॑व

जेव्हा (हे) आकुंचनातून मुक्त करावयाचे असेल, तेव्हा जवळ येऊन दाबल्यासारखे याला स्थूल/दृढ कर. याचे (त्याचे/तिचे) दोन्ही अंडकोष हलत—गायीच्या खुराजवळील दोन पक्ष्यांसारखे आहेत.

Mantra 29

यद्दे॒वासो॑ ल॒लाम॑गुं॒ प्र वि॑ष्टी॒मिन॒मावि॑षुः । स॒क्थ्ना दे॑दिश्यते॒ नारी॑ स॒त्यस्या॑क्षि॒भुवो॒ यथा॑

देवांनी ललामयुक्त, विशिष्ट (चिन्हित) जनाला प्रकट केले तेव्हा नारी जांघेने प्रकट/ओळखली जाते—जसे सत्याचे भुवई-चिन्ह डोळ्यांजवळ (दिसते) तसे.

Mantra 30

यद्ध॑रि॒णो यव॒मत्ति॒ न पु॒ष्टं प॒शु मन्य॑ते । शू॒द्रा यदर्य॑जारा॒ न पोषा॑य धनायति

हरिण जेंव्हा यव (जव) खातो, तेंव्हा तो पुष्ट पशूला (आपला) मानत नाही. तसेच शूद्र, जेव्हा ते आर्य (स्त्री)चे जार—परपुरुष—होतात, तेव्हा ते पोषण/समृद्धीसाठी नव्हे; केवळ धनलाभासाठीच लोभ करतात.

Mantra 31

यद्ध॑रि॒णो यव॒मत्ति॒ न पु॒ष्टं ब॒हु मन्य॑ते । शू॒द्रो यदर्या॑यै जा॒रो न पोष॒मनु॑ मन्यते

हरिण जेव्हा यव (जव) खातो, तेव्हा तो पुष्ट (वाढलेला) पशू फार धन मानत नाही; त्याप्रमाणे शूद्र, जेव्हा तो आर्या स्त्रीचा जार (परपुरुष) होतो, तेव्हा तो पोषण-समृद्धीनुसार आपले मन लावत नाही.

Mantra 32

द॒धि॒क्राव्णो॑ अकारिषं जि॒ष्णोरश्व॑स्य वा॒जिन॑: । सु॒र॒भि नो॒ मुखा॑ कर॒त्प्र ण॒ आयू॑ᳪषि तारिषत्

विजयी, वाजी (पुरस्कार-विजेता) अश्व दधिक्रावणासाठी मी ही स्तुती रचली आहे. तो आमचे मुख सुरभित करो, आणि आमची आयुष्ये कल्याणाकडे नेऊन सुरक्षिततेस पार पाडो.

Mantra 33

गा॒य॒त्री त्रि॒ष्टुब्जग॑त्यनु॒ष्टुप्प॒ङ्क्त्या स॒ह । बृ॒ह॒त्युष्णिहा॑ क॒कुप्सू॒चीभि॑: शम्यन्तु त्वा

गायत्री, त्रिष्टुप्, जगती, अनुष्टुप्—पंक्तीसह; तसेच बृहती, उष्णिह् आणि ककुभ्—या सर्वांनी आपल्या सूच्यांसह तुला सम्यक् रचून दृढपणे स्थापित करावे.

Mantra 34

द्विप॑दा॒ याश्चतु॑ष्पदा॒स्त्रिप॑दा॒ याश्च॒ षट्प॑दाः । विच्छ॑न्दा॒ याश्च॒ सच्छ॑न्दाः सू॒चीभि॑: शम्यन्तु त्वा

द्विपद आणि चतुष्पद, त्रिपद आणि षट्पद जे आहेत; छंद-विच्छिन्न आणि सुच्छंद जे आहेत—ते सर्व आपल्या सूच्यांनी (सुईंनी) तुला नीटस करून दृढ स्थिर करो.

Mantra 35

म॒हाना॑म्न्यो रे॒वत्यो॒ विश्वा॒ आशा॑ः प्र॒भूव॑रीः । मैघी॑र्वि॒द्युतो॒ वाच॑ः सू॒चीभि॑ः शम्यन्तु त्वा

महानाम्नी, रेवती—सर्व दिशा, प्रभुत्वशालिनी; तसेच मेघोत्पन्न विद्युत्-रूप वाचा—त्या आपल्या ‘सूची’ (सूक्ष्म तंतू) यांनी तुला शांत करोत आणि यथाविधी सुव्यवस्थित करोत.

Mantra 36

नार्य॑स्ते॒ पत्न्यो॒ लोम॒ विचि॑न्वन्तु मनी॒षया॑ । दे॒वानां॒ पत्न्यो॒ दिश॑ः सू॒चीभि॑ः शम्यन्तु त्वा

तुझ्या स्त्रिया, तुझ्या पत्नी, विचारपूर्ण कौशल्याने तुझे लोम निवडून काढोत. देवांच्या पत्नी—दिशा—आपल्या सूच्यांनी तुला शमवून यथाक्रम नीटस व सुव्यवस्थित करोत.

Mantra 37

र॒ज॒ता हरि॑णी॒ः सीसा॒ युजो॑ युज्यन्ते॒ कर्म॑भिः । अश्व॑स्य वा॒जिन॑स्त्व॒चि सिमा॑ः शम्यन्तु॒ शम्य॑न्तीः

रजत, हरिणवर्ण आणि शिसे यांचे जू कर्मकांडीय क्रियांद्वारे जोडले जातात. वेगवान अश्वाच्या त्वचेवरील सीमा—शिवणरेषा—सम्यक शमित होवोत; होय, शांत क्रमाने गुळगुळीत व नीटस होवोत.

Mantra 38

कु॒विद॒ङ्ग यव॑मन्तो॒ यव॑ञ्चि॒द्यथा॒ दान्त्य॑नुपू॒र्वं वि॒यूय॑ । इ॒हेहै॑षां कृणुहि॒ भोज॑नानि॒ ये ब॒र्हिषो॒ नम॑ उक्तिं॒ यज॑न्ति

खरोखरच ज्या लोकांकडे यव (जौ) आहे, ते जसा यव दिला जातो तसा तो विभागून अनुक्रमे वाटप करतात काय? येथे—याच ठिकाणी—बर्हिषावर नमस्कार व उच्चारलेल्या स्तुतिवचनासह यजन करणाऱ्यांसाठी भोजनाचे भाग तू निश्चित करून दे.

Mantra 39

कस्त्वा छ्य॑ति॒ कस्त्वा॒ विशा॑स्ति॒ कस्ते॒ गात्रा॑णि शम्यति । क उ॑ ते शमि॒ता क॒विः

तुला कोण कापतो? तुला कोण घडवतो? तुझे अवयव कोण क्रमाने बसवतो? आणि, हे प्रार्थनीय, तुझा संयोजक—तो कवी (ऋषी) कोण आहे?

Mantra 40

ऋ॒तव॑स्त ऋतु॒था पर्व॑ शमि॒तारो॒ वि शा॑सतु । सं॒व॒त्स॒रस्य॒ तेज॑सा श॒मीभि॑: शम्यन्तु त्वा

ऋतू आपल्या-आपल्या क्रमाने, काळाच्या पर्वांप्रमाणे (संधींप्रमाणे), शमितार (शांती करणारे) होऊन, विधिपूर्वक तुझे नियमन व शासन करो. संवत्सराच्या तेजाने ते शमी-शांतिंनी तुला सम्यक् शांत, स्थिर व प्रतिष्ठित करो.

Mantra 41

अ॒र्ध॒मा॒साः परू॑ᳪषि ते॒ मासा॒ आ च्छ्य॑न्तु॒ शम्य॑न्तः । अ॒हो॒रा॒त्राणि॑ म॒रुतो॒ विलि॑ष्टᳪ सूदयन्तु ते

अर्धमास (पक्ष) तुझे सांधे (जोड) होवोत; मास, शम करणारे, त्यांना झाकून आवरण देओत. आणि अहोरात्रे—मरुत—तुझ्यासाठी जे सैल व नीट बसलेले नाही ते एकत्र करून दृढ करोत.

Mantra 42

दैव्या॑ अध्व॒र्यव॒स्त्वा च्छ्य॑न्तु॒ वि च॑ शासतु । गात्रा॑णि पर्व॒शस्ते॒ सिमा॑: कृण्वन्तु॒ शम्य॑न्तीः

दैवी अध्वर्यु तुझे आवरण करोत व विधिपूर्वक तुझी रचना/मांडणी करोत. ते शम करणारे, अवयवागणिक, तुझ्यासाठी योग्य सीमा व मापे निश्चित करोत.

Mantra 43

द्यौ॑स्ते पृथि॒व्यन्तरि॑क्षं वा॒युश्छि॒द्रं पृ॑णातु ते । सूर्य॑स्ते॒ नक्ष॑त्रैः स॒ह लो॒कं कृ॑णोतु साधु॒या

द्यौ, पृथ्वी आणि अंतरिक्ष तुझेच आहेत; वायू तुझ्यासाठी ते छिद्र भरून काढो. आणि सूर्य नक्षत्रांसह, विधिपूर्वक, तुझ्यासाठी एक लोक—सुस्थिर निवासस्थान—घडवो.

Mantra 44

शं ते॒ परे॑भ्यो॒ गात्रे॑भ्य॒: शम॒स्त्वव॑रेभ्यः । शम॒स्थभ्यो॑ म॒ज्जभ्य॒: शम्व॑स्तु त॒न्वै तव॑

तुझ्या वरच्या अवयवांना कल्याण असो, आणि तुझ्या खालच्या अवयवांनाही कल्याण असो. तुझ्या अस्थींना व मज्जेला कल्याण असो; तुझ्या देहाला—तुझ्या संपूर्ण तनूला—कल्याण असो.

Mantra 45

कः स्वि॑देका॒की च॑रति॒ क उ॑ स्विज्जायते॒ पुन॑: । किᳪ स्वि॑द्धि॒मस्य॑ भेष॒जं किम्वा॒वप॑नं म॒हत्

कोण, खरोखर, एकाकी आपल्या मार्गावर चालतो? आणि कोण, निश्चयाने, पुन्हा पुन्हा जन्म घेतो? या शीत (हिम) याचे औषध काय? आणि खरेच, महान बीज‑पेरणीचे क्षेत्र (आवपन) कोणते?

Mantra 46

सूर्य॑ एका॒की च॑रति च॒न्द्रमा॑ जायते॒ पुन॑: । अ॒ग्निर्हि॒मस्य॑ भेष॒जं भूमि॑रा॒वप॑नं म॒हत्

सूर्य एकाकी आपल्या मार्गावर चालतो; चंद्रमा पुन्हा पुन्हा जन्म घेतो. अग्नि हे या शीत (हिम) याचे औषध आहे; पृथ्वी हे महान बीज‑क्षेत्र (आवपन) आहे.

Mantra 47

किᳪ स्वि॒त्सूर्य॑समं॒ ज्योति॒: किᳪ स॑मु॒द्रस॑म॒ᳪ सर॑: । किᳪ स्वि॑त्पृथि॒व्यै वर्षी॑य॒: कस्य॒ मात्रा॒ न वि॑द्यते

कोणता प्रकाश, खरोखर, सूर्याप्रमाणे आहे? कोणते सरोवर समुद्राप्रमाणे आहे? पृथ्वीपेक्षा अधिक महान काय आहे? ज्याचे माप (मात्रा) सापडत नाही तो कोण?

Mantra 48

ब्रह्म॒ सूर्य॑समं॒ ज्योति॒र्द्यौः स॑मु॒द्रस॑म॒ᳪ सर॑: । इन्द्र॑: पृथिव्यै॒ वर्षी॑या॒न् गोस्तु मात्रा॒ न वि॑द्यते

ब्रह्म सूर्याप्रमाणे ज्योती आहे; द्यौः (स्वर्ग) समुद्रासारखे सरोवर आहे. इंद्र पृथ्वीपेक्षाही अधिक महान आहे; परंतु गायीचे, खरोखरच, कोणतेही माप सापडत नाही.

Mantra 49

पृ॒च्छामि॑ त्वा चि॒तये॑ देवसख॒ यदि॒ त्वमत्र॒ मन॑सा ज॒गन्थ॑ । येषु॒ विष्णु॑स्त्रि॒षु प॒देष्वेष्ट॒स्तेषु॒ विश्वं॒ भुव॑न॒मा वि॑वेशा३

हे देवसखा! बोधासाठी मी तुला विचारतो—जर तू येथे मनाने ते प्राप्त केले असेल. ज्या तीन पदांत विष्णू पूज्य आहे, त्यांतच सर्व भुवन (संपूर्ण जगत) प्रवेशले आहे.

Mantra 50

अपि॒ तेषु॑ त्रि॒षु प॒देष्व॑स्मि॒ येषु॒ विश्वं॒ भुव॑नमा वि॒वेश॑ । स॒द्यः पर्ये॑मि पृथि॒वीमु॒त द्यामेके॒नाङ्गे॑न दि॒वो अ॒स्य पृ॒ष्ठम्

ज्या तीन पदांत समग्र विश्व-भुवन प्रविष्ट झाले आहे, त्या तिन्ही पदांत मीही स्थित आहे. तत्क्षणी मी पृथ्वी आणि द्युलोक यांना व्यापून टाकतो; एका अंगााने मी त्या दिव्य आकाशाची पाठ स्पर्श करतो.

Mantra 51

केष्व॒न्तः पुरु॑ष॒ आ वि॑वेश॒ कान्य॒न्तः पुरु॑षे॒ अर्पि॑तानि । ए॒तद्ब्र॑ह्म॒न्नुप॑ वल्हामसि त्वा॒ किᳪ स्वि॑न्न॒: प्रति॑ वोचा॒स्यत्र॑

हे पुरुषा! अंतःस्थ तू कशात प्रविष्ट झाला आहेस, आणि पुरुषाच्या अंतःकरणात कोणकोणत्या गोष्टी दृढपणे प्रतिष्ठित आहेत? हे ब्रह्मन्, हेच जाणण्यासाठी आम्ही तुझ्या समीप येऊन विचारतो—येथे आमच्याप्रति तू कोणते उत्तर सांगशील?

Mantra 52

प॒ञ्चस्व॒न्तः पुरु॑ष॒ आ वि॑वेश॒ तान्य॒न्तः पुरु॑षे॒ अर्पि॑तानि । ए॒तत्त्वात्र॑ प्रतिमन्वा॒नो अ॑स्मि॒ न मा॒यया॑ भव॒स्युत्त॑रो॒ मत्

पाचांच्या आत पुरुषाने प्रवेश केला; ती सर्व तत्त्वे पुरुषामध्येच दृढपणे अर्पित/निबद्ध आहेत. येथे मी तुला असेच ओळखतो—माया/छलाने तू माझ्यापेक्षा श्रेष्ठ ठरू नकोस.

Mantra 53

का स्वि॑दासीत्पू॒र्वचि॑त्ति॒: किᳪ स्वि॑दासीद् बृ॒हद्वय॑: । का स्वि॑दासीत्पिलिप्पि॒ला का स्वि॑दासीत्पिशङ्गि॒ला

सांगावे, ती पूर्वचित्ती (आदि-बुद्धी) काय होती? आणि सांगावे, तो महान पंखांचा कोण होता? सांगावे, पिलिप्पिला काय होती? आणि सांगावे, पिशंगिला काय होती?

Mantra 54

द्यौ॑रासीत्पू॒र्वचि॑त्ति॒रश्व॑ आसीद् बृ॒हद्वय॑: । अवि॑रासीत्पिलिप्पि॒ला रात्रि॑रासीत्पिशङ्गि॒ला

द्यौ (स्वर्ग/आकाश) ही पूर्वचित्ती होती; अश्व तो महान पंखांचा होता. अवि (मेंढी) पिलिप्पिला होती; रात्रि पिशंगिला होती.

Mantra 55

का ई॑मरे पिशङ्गि॒ला का ईं॑ कुरुपिशङ्गि॒ला । क ई॑मा॒स्कन्द॑मर्षति॒ क ईं॒ पन्थां॒ वि स॑र्पति

इथे ती पिशङ्गिला (पिवळट-ठिपक्यांची) कोण आहे? आणि ती कुरु-पिशङ्गिला कोण आहे? आरंभी वेगाने धावून झेपावणारा कोण, आणि मार्गावर रांगत सरकणारा कोण?

Mantra 56

अ॒जारे॑ पिशङ्गि॒ला श्वा॒वित्कु॑रुपिशङ्गि॒ला । श॒श आ॒स्कन्द॑मर्ष॒त्यहि॒: पन्थां॒ वि स॑र्पति

हे अजार (अजरा/अविनाशी), पिशङ्गिला; आणि श्वावित् (साही), कुरु-पिशङ्गिला. शश (ससा) आरंभी वेगाने झेपावतो; अहि (सर्प) मार्गावर रांगत सरकतो.

Mantra 57

कत्य॑स्य वि॒ष्ठाः कत्य॒क्षरा॑णि॒ कति॒ होमा॑सः कति॒धा समि॑द्धः । य॒ज्ञस्य॑ त्वा वि॒दथा॑ पृच्छ॒मत्र॒ कति॒ होता॑र ऋतु॒शो य॑जन्ति

त्याच्या किती ‘विष्ठा’ (आधार/स्थान) आहेत, किती ‘अक्षर’ आहेत? किती ‘होम’ (आहुती) आहेत, आणि किती प्रकारे तो समिद्ध (प्रज्वलित) केला जातो? यज्ञाच्या ‘विदथा’ (विधी/नियम) विषयी मी तुला येथे विचारतो—ऋतुक्रमाने किती होतृ (Hotṛ) यजन करतात?

Mantra 58

षड॑स्य वि॒ष्ठाः श॒तम॒क्षरा॑ण्यशी॒तिर्होमा॑: स॒मिधो॑ ह ति॒स्रः । य॒ज्ञस्य॑ ते वि॒दथा॒ प्र ब्र॑वीमि स॒प्त होता॑र ऋतु॒शो य॑जन्ति

त्याच्या सहा स्थिती आहेत; त्याचे शंभर अक्षर आहेत; त्याच्या ऐंशी आहुती आहेत; आणि त्याच्या समिधा खरोखरच तीन आहेत. यज्ञाचे तुझे विधान मी तुला स्पष्ट सांगतो—ऋतुक्रमानुसार सात होतृ यजन करतात.

Mantra 59

को अ॒स्य वे॑द॒ भुव॑नस्य॒ नाभिं॒ को द्यावा॑पृथि॒वी अ॒न्तरि॑क्षम् । कः सूर्य॑स्य वेद बृह॒तो ज॒नित्रं॒ को वे॑द च॒न्द्रम॑सं यतो॒जाः

इथे जगताची नाभी कोण जाणतो? द्यावा-पृथिवी, अंतरिक्ष कोण जाणतो? महान सूर्याचे जन्मस्थान कोण जाणतो? आणि चंद्रमा—तो कोणत्या स्रोतापासून जन्मला—हे कोण जाणतो?

Mantra 60

वेदा॒हम॒स्य भुव॑नस्य॒ नाभिं॒ वेद॒ द्यावा॑पृथि॒वी अ॒न्तरि॑क्षम् । वेद॒ सूर्य॑स्य बृह॒तो ज॒नित्र॒मथो॑ वेद च॒न्द्रम॑सं यतो॒जाः

या भुवनाची नाभी मी जाणतो; द्यावा-पृथिवी आणि अंतरिक्ष मी जाणतो. महान् सूर्याचे जन्मस्थान मी जाणतो; आणि चंद्रमा कोणत्या स्रोतापासून जन्मतो हेही मी जाणतो.

Mantra 61

पृ॒च्छामि॑ त्वा॒ पर॒मन्तं॑ पृथि॒व्याः पृ॒च्छामि॒ यत्र॒ भुव॑नस्य॒ नाभि॑: । पृ॒च्छामि॑ त्वा॒ वृष्णो॒ अश्व॑स्य॒ रेत॑: पृ॒च्छामि॑ वा॒चः प॑र॒मं व्यो॑म

मी तुला पृथ्वीच्या परम अंताविषयी विचारतो; भुवनाची नाभी कुठे आहे हे विचारतो. बलवान अश्वाच्या रेतस् (बीज) विषयी तुला विचारतो; वाक् (वाणी) हिचे परम व्योम—तिचे सर्वोच्च आकाश—याविषयी विचारतो.

Mantra 62

इ॒यं वेदि॒: परो॒ अन्त॑: पृथि॒व्या अ॒यं य॒ज्ञो भुव॑नस्य॒ नाभि॑: । अ॒यᳪ सोमो॒ वृष्णो॒ अश्व॑स्य॒ रेतो॑ ब्र॒ह्मायं वा॒चः प॑र॒मं व्यो॑म

ही वेदी पृथ्वीचा परला अंत आहे; हा यज्ञ जगताची नाभी आहे. हा सोम बलवान अश्वाचे रेतस् (वीर्य) आहे; हे ब्रह्म वाणीचे परम व्योम (उच्चतम आकाश) आहे.

Mantra 63

सु॒भूः स्व॑य॒म्भूः प्र॑थ॒मोऽन्तर्म॑ह॒त्य॒र्ण॒वे । द॒धे ह॒ गर्भ॑मृ॒त्वियं॒ यतो॑ जा॒तः प्र॒जाप॑तिः

शुभ, स्वयम्भू, महान अर्णवाच्या अंतरी प्रथम—त्याने खरोखरच ऋत्विज्य गर्भ धारण केला; ज्यापासून प्रजापती जन्मले.

Mantra 64

होता॑ यक्षत्प्र॒जाप॑ति॒ᳪ सोम॑स्य महि॒म्नः । जु॒षतां॒ पिब॑तु॒ सोम॒ᳪ होत॒र्यज॑

होता सोमाच्या महिम्याने प्रजापतीचे यजन करो. तो प्रसन्न होऊन स्वीकारो; तो सोम पिऊ दे. हे होतः, यज!