Mantra 1
Rishi: Prajāpati / Hiraṇyagarbha tradition (hymnic attribution varies in later lists)
Devata: Hiraṇyagarbha = Prajāpati (Ka)
Chandas: Triṣṭubh (ṛg-style verse embedded in VS)
Samhita Patha (Devanagari)
हि॒र॒ण्य॒ग॒र्भः सम॑वर्त॒ताग्रे॑ भू॒तस्य॑ जा॒तः पति॒रेक॑ आसीत् । स दा॑धार पृथि॒वीं द्यामु॒तेमां कस्मै॑ दे॒वाय॑ ह॒विषा॑ विधेम
Transliteration
hiraṇyágarbhaḥ sám avartatā́gre bhūtásya jātáḥ pátir éka āsīt | sá dā́dhāra pṛthivī́ṁ dyā́m utémā́ṁ kásmai devā́ya havíṣā vidhema
Translation
हिरण्यगर्भ आद्यकाळी प्रकट झाला; जन्म घेऊन तो सर्व भूतांचा एकमेव स्वामी होता. त्याने ही पृथ्वी आणि त्या परच्या द्युलोकाला धारण केले—आपण कोणत्या देवाला हविर्द्वारे पूजन अर्पावे?
Padapatha (Word Analysis)
हिरण्यगर्भः । सम्-अवर्तत । अग्रे । भूतस्य । जातः । पतिः । एकः । आसीत् । सः । दाधार । पृथिवीम् । द्याम् । उत । इमाम् । कस्मै । देवाय । हविषा । विधेम ।
Word by Word
हिरण्यगर्भःHiraṇyagarbha (the Golden Embryo/Creator)
हिरण्यगर्भः:
कर्तृ
TypeNoun
Rootहिरण्यगर्भ (प्रातिपदिक)
सम्together, completely (prefix)
सम्:
—
TypeIndeclinable
Rootसम् (उपसर्ग/अव्यय)
अवर्ततcame into being / arose / existed
अवर्तत:
क्रिया
TypeVerb
Root√वृत् (वर्तते/वर्तति)
अग्रेin the beginning, at first
अग्रे:
अधिकरण
TypeNoun (used adverbially)
Rootअग्र (प्रातिपदिक)
भूतस्यof what has become / of the created being
भूतस्य:
सम्बन्ध (षष्ठी)
TypeNoun
Rootभूत (प्रातिपदिक; √भू क्त)
जातःborn, arisen
जातः:
कर्तृ (विशेषण)
TypeAdjective (past participle)
Rootजात (प्रातिपदिक; √जन् क्त)
पतिःlord
पतिः:
कर्तृ
TypeNoun
Rootपति (प्रातिपदिक)
एकःone, sole
एकः:
कर्तृ (विशेषण)
TypeAdjective
Rootएक (प्रातिपदिक)
आसीत्was
आसीत्:
क्रिया
TypeVerb
Root√अस्
सःhe
सः:
कर्तृ
TypePronoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
दाधारsupported, upheld
दाधार:
क्रिया
TypeVerb
Root√धृ
पृथिवीम्the earth
पृथिवीम्:
कर्म
TypeNoun
Rootपृथिवी (प्रातिपदिक)
द्याम्the heaven/sky
द्याम्:
कर्म
TypeNoun
Rootद्यौ/दिव् (प्रातिपदिक)
उतand, also
उत:
—
TypeIndeclinable
Rootउत (अव्यय)
इमाम्this (near)
इमाम्:
कर्म (विशेषण)
TypePronoun (demonstrative)
Rootइदम् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
कस्मैto whom?
कस्मै:
सम्प्रदान
TypePronoun (interrogative)
Rootक (प्रश्न-सर्वनाम)
देवायto the god
देवाय:
सम्प्रदान
TypeNoun
Rootदेव (प्रातिपदिक)
हविषाwith oblation
हविषा:
करण
TypeNoun
Rootहविस् (प्रातिपदिक)
विधेमmay we offer / may we perform (worship)
विधेम:
क्रिया
TypeVerb
Root√धा (वि+धा)
Entities Mentioned
H
HiraṇyagarbhaP
Prajāpati (Ka)D
Dyāvāpṛthivī (Heaven and Earth)Ritual Context
Viniyoga (Ritual Application)
Commentary Summary
Philosophical Concepts
Vedic Cosmology
Academic Analysis
Cross References
Yogic Application
Chanting Notes