Umā-caritra-prārthanā: Ṛṣayaḥ Sūtaṃ Pṛcchanti (Request for the Account of Umā)

Verse 1

मुनय ऊचुः । श्रुत्वा शंभोः कथा रम्या नानाख्यानसमन्विता । नानावतार संयुक्ता भुक्तिमुक्तिप्रदा नृणाम्

मुनी म्हणाले—शंभूची रम्य कथा, जी नानाविध आख्यानांनी परिपूर्ण व त्यांच्या अनेक अवतारांनी संयुक्त आहे, ती ऐकून आम्ही जाणतो की ती मनुष्यांना भुक्ती व मुक्ती दोन्ही देते.

Verse 2

इदानीं श्रोतुमिच्छामस्त्वत्तो ब्रह्मविदां वर । चरित्रं जगदंबाया भगवत्या मनोहरम्

आता, हे ब्रह्मविद्येतील श्रेष्ठ, आम्हाला तुमच्याकडून भगवती जगदंबा—विश्वमाता—हिचे मनोहर व पावन चरित्र ऐकायचे आहे.

Verse 3

परब्रह्म महेशस्य शक्तिराद्या सनातनी । उमा या समभिख्याता त्रैलोक्यजननी परा

उमा—ज्या याच नावाने विख्यात आहेत—परब्रह्म महेशाची आद्य व सनातन शक्ती आहेत; त्या त्रैलोक्याची जननी परा माता आहेत.

Verse 4

सती हेमवती तस्या अवतारद्वयं श्रुतम् । अपरानवतारांस्त्वं ब्रूहि सूत् महामते

तिचे सती व हेमवती हे दोन अवतार आम्ही ऐकले आहेत। हे सूत, हे महामते, तिचे इतर अवतारही कृपया सांगावे।

Verse 5

को विरज्येत मतिमान् गुणश्रवणकर्मणि । श्रीमातुर्ज्ञानिनो यानि न त्यजन्ति कदाचन

देवगुण-श्रवणाच्या या पवित्र कर्मापासून कोण विवेकी विरक्त होईल? श्रीमातेचे माहात्म्य जाणणारे ज्ञानी हे पावन आचरण कधीही सोडत नाहीत.

Verse 6

सूत उवाच । धन्या यूयं महात्मानः कृतकृत्याः स्थ सर्वदा । यत्पृच्छथ पराम्बाया उमायाश्चरितं महत्

सूत म्हणाले—हे महात्म्यांनो! तुम्ही धन्य आहात, सदैव कृतकृत्य आहात; कारण तुम्ही पराम्बा उमेच्या महान् पावन चरित्राविषयी विचारता.

Verse 7

शृण्वतां पृच्छतां चैव तथा वाचयतां च तत् । पादाम्बुजरजांस्येव तीर्थानि मुनयो विदुः

जे ऐकतात, विचारतात आणि त्याचे पठणही करतात—त्यांच्यासाठी हे (उपदेश) तीर्थरूप ठरते; जसे प्रभूच्या कमळचरणांची रज. असे मुनि जाणतात.

Verse 8

ते धन्या कृतकृत्याः स्युर्धन्या तेषां प्रसूः कुलम् । येषां चित्तं भवेल्लीनं श्रीदेव्यां परसंविदि

ते धन्य, कृतकृत्य होत; धन्य त्यांची जननी व त्यांचे कुलही। ज्यांचे चित्त श्रीदेवीत, परमसंविदेत, लीन होते।

Verse 9

ये न स्तुवन्ति देवेशीं सर्वकारणकारणाम् । मायागुणैर्मोहितास्स्युर्हतभाग्या न संशयः

जे देवेशी—सर्वकारणांची कारण—देवीची स्तुती करीत नाहीत, ते मायागुणांनी मोहित होतात; त्यांचे भाग्य नष्ट होते, यात संशय नाही।

Verse 10

न भजन्ति महादेवीं करुणारससागराम् । अन्धकूपे पतन्त्येते घोरे संसाररूपिणि

जे करुणारससागर महादेवीचे भजन करीत नाहीत, ते बंधनरूप घोर संसाराच्या अंधकूपात पडतात।

Verse 11

गंगां विहाय तृप्त्यर्थं मरुवारि यथा व्रजेत् । विहाय देवीं तद्भिन्नं तथा देवान्तरं व्रजेत्

जसे कोणी गंगेला सोडून तृप्तीसाठी मरुभूमीचे पाणी शोधायला जाईल; तसेच देवीला त्यागून तिच्यापासून भिन्न अन्य देवाकडे जाणेही भ्रम आहे।

Verse 12

यस्याः स्मरणमात्रेण पुरुषार्थचतुष्टयम् । अनायासेन लभते कस्त्यजेत्तां नरोत्तमः

जिच्या (देवी उमेच्या) केवळ स्मरणाने धर्म, अर्थ, काम व मोक्ष हे चार पुरुषार्थ सहज मिळतात, त्या देवीला कोण नरोत्तम कधी त्यागील?

Verse 13

एतत्पृष्टः पुरा मेधास्सुरथेन महात्मना । यदुक्तं मेधसा पूर्वं तच्छृणुष्व वदामि ते

याच विषयाबद्दल पूर्वी महात्मा सुरथाने ऋषी मेधांना प्रश्न केला होता. मेधांनी जे पूर्वी सांगितले, तेच आता मी तुला सांगतो—ऐक.

Verse 14

स्वारोचिषेन्तरे पूर्वं विरथो नाम पार्थिवः । सुरथस्तस्य पुत्रोऽभून्महाबलपराक्रमः

स्वारोचिष मन्वंतराच्या पूर्वकाळी विरथ नावाचा एक राजा होता. त्याचा पुत्र सुरथ हा महाबल व पराक्रमाने युक्त होता.

Verse 15

दानशौण्डः सत्यवादी स्वधर्म्म कुशलः कृती । देवीभक्तो दयासिन्धुः प्रजानां परिपालकः

तो दानात अग्रणी, सत्यवादी, स्वधर्मात कुशल व कर्मात कृतार्थ होता; देवीचा भक्त, दयेचा सागर आणि प्रजांचा पालनकर्ता होता।

Verse 16

पृथिवीं शासतस्तस्य पाकशासनतेजसः । बभूबुर्नव ये भूपाः पृथ्वीग्रहणतत्पराः

पाकशासन इंद्रासमान तेज असलेल्या त्या नृपतीने पृथ्वीचे शासन करत असता, पृथ्वी हस्तगत करण्यास तत्पर असे नऊ नवे राजे उदयास आले।

Verse 17

कोलानाम्नीं राजधानीं रुरुधुस्तस्य भूपतेः । तैस्समन्तुमुलं युद्धं समपद्यत दारुणम्

त्यांनी त्या राजाची ‘कोला’ नावाची राजधानी वेढली; आणि त्यातून सर्व बाजूंनी भयंकर व गोंधळलेले तुफानी युद्ध उद्भवले।

Verse 18

युद्धे स निर्जितो भूपः प्रबलैस्तैर्द्विषद्गणैः । उज्जासितच्च कोलाया हृत्वा राज्यमशेषतः

युद्धात तो राजा त्या बलाढ्य शत्रुगणांकडून पराभूत झाला; आणि त्याला कोलातून हाकलून देऊन त्यांनी संपूर्ण राज्य अखंडपणे काबीज केले।

Verse 19

स राजा स्वपुरीमेत्याकरोद्राज्यं स्वमंत्रिभिः । तत्रापि च महःपक्षैर्विपक्षैस्स पराजितः

तो राजा आपल्या नगरीत परत येऊन मंत्र्यांसह राज्यकारभार नीटनेटका करू लागला. तरीही तेथेही बलवान विरोधी गट व प्रतिस्पर्धी पक्षांनी त्याचा पराभव केला.

Verse 20

दैवाच्छत्रुत्वमापन्नै रमात्यप्रमुखैर्गणैः । कोशस्थितं च यद्वित्तं तत्सर्वं चात्मसात्कृतम्

दैवयोगाने शत्रुत्वास आलेल्या, राजामात्यप्रमुख त्या गणांनी कोषात ठेवलेले जे धन होते ते सर्वही आपल्या ताब्यात घेऊन आत्मसात केले।

Verse 21

ततस्स निर्गतो राजा नगरान्मृगया छलात् । असहायोऽश्वमारुह्य जगाम गहनं वनम्

त्यानंतर राजा मृगयेचा बहाणा करून नगरातून निघून गेला; असहाय, एकटाच घोड्यावर आरूढ होऊन तो घनदाट वनात गेला।

Verse 22

इतस्ततस्तत्र गच्छन्राजा मुनिवराश्रमम् । ददर्श कुसुमारामभ्राजितं सर्वतोदिशम्

इकडे तिकडे भटकत राजा त्या श्रेष्ठ मुनींच्या आश्रमात पोहोचला; तेथे सर्व दिशांनी कुसुमोद्यानांनी उजळलेले ते स्थान त्याने पाहिले।

Verse 23

वेदध्वनिसमाकीर्णं शान्तजन्तुसमाश्रितम् । शिष्यैः प्रशिष्यैस्तच्छिष्यैस्समन्तात्परिवेष्टितम्

तेथे वेदपाठाचा निनाद भरून राहिला होता आणि शांत जीवांनी ते आश्रम सेविला होता। सर्व बाजूंनी शिष्य, प्रशिष्य व त्यांच्या शिष्यांची सुव्यवस्थित सभा त्यास वेढून होती।

Verse 24

व्याघ्रादयो महावीर्या अल्पवीर्यान्महामते । तदाश्रमे न बाधन्ते द्विजवर्य्यप्रभावतः

हे महामते! त्या आश्रमात वाघ इत्यादी महावीर्य प्राणीही अल्पवीर्यांना बाधा देत नाहीत; कारण त्या श्रेष्ठ द्विजाचा तपःप्रभाव व पावित्र्य तेथे कार्यरत असते.

Verse 25

उवास तत्र नृपतिर्महाकारुणिको बुधः । सत्कृतो मुनिनाथेन सुवचो भोजनासनैः

तेथे तो राजा—बुद्धिमान व अत्यंत करुणामय—काही काळ राहिला. मुनिनाथांनी मधुर वचने, भोजन-नैवेद्य आणि योग्य आसन देऊन त्याचा उत्तम सत्कार केला.

Verse 26

एकदा स महाराजश्चिंतामाप दुरत्ययाम् । अहो मे हीनभाग्यस्य दुर्बुद्धेर्हीनतेजसः

एकदा तो महाराज दुस्तर चिंतेने ग्रासला—“अहो! मी अल्पभाग्याचा, कुमतीचा व क्षीण तेजाचा आहे.”

Verse 27

हृतं राज्यमशेषेण शत्रुवर्गैर्मदोद्धतैः । मत्पूर्वै रक्षितं राज्यं शत्रुभिर्भुज्यतेऽधुना

मदाने उन्मत्त शत्रुगटांनी माझे राज्य पूर्णपणे हिरावून घेतले; माझ्या पूर्वजांनी जपलेले तेच राज्य आज शत्रू भोगत व चालवत आहेत।

Verse 28

मादृशश्चैत्रवंशेस्मिन्न कोप्यासीन्महीपतिः । किं करोमि क्व गच्छामि कथं राज्यं लभेमहि

या चैत्रवंशात माझ्यासारखा राजा कोणी नव्हता. आता मी काय करू, कुठे जाऊ, आणि राज्य कसे परत मिळवू?

Verse 29

अमात्या मंत्रिणश्चैव मामका ये सनातनाः । न जाने कं च नृपतिं समासाद्याधुनासते

माझे ते जुने अमात्य व मंत्री—जे पूर्वापार माझेच होते—आता कोणत्या तरी राजाकडे जाऊन बसले आहेत; त्यांनी कोणत्या नृपतीचा आश्रय घेतला, मला ठाऊक नाही।

Verse 30

विनाश्य राज्यमधुना न जाने कां गतिं गताः । रणभूमिमहोत्साहा अरिवर्गनिकर्तनाः

आता राज्याचा विनाश करून ते कोणत्या गतीला गेले—मला कळत नाही; जे रणभूमीत महोत्साही होते आणि शत्रुवर्गाचे छेदन करणारे होते।

Verse 31

मामका ये महाशूरा नृपमन्यं भजन्ति ते । पर्वताभा गजा अश्वा वातवद्वेगगामिनः

माझे जे महाशूर वीर आहेत, ते जर दुसऱ्या राजाची सेवा करू लागले, तर त्यांच्या बरोबर पर्वतासारखे हत्ती आणि वाऱ्याच्या वेगाने धावणारे घोडेही निघून जातात।

Verse 32

पूर्वपूर्वार्जितः कोशः पाल्यते तैर्नवाधुना । एवं मोहवशं यातो राजा परमधार्मिकः

पूर्वजांनी जमवलेला खजिना आता त्या नवागतांकडूनच राखला व चालवला जात आहे। अशा रीतीने मोहाच्या आधीन होऊन तो परमधार्मिक राजा त्यांच्या वश झाला।

Verse 33

एतस्मिन्नंतरे तत्र वैश्यः कश्चित्समागतः । राजा पप्रच्छ कस्त्वं भोः किमर्थमिह चागतः

याच दरम्यान तेथे एक वैश्य आला। राजाने विचारले—“भद्र, तू कोण आहेस आणि कोणत्या हेतूने इथे आला आहेस?”

Verse 34

दुर्मना लक्ष्यसे कस्मादेतन्मे ब्रूहि साम्प्रतम् । इत्याकर्ण्य वचो रम्यं नरपालेन भाषितम्

“तू इतका खिन्न का दिसतोस? हे मला आत्ताच सांग.” राजाने बोललेले हे मधुर वचन ऐकून तो उत्तर देण्यास सिद्ध झाला।

Verse 35

दृग्भ्यां विमुंचन्नश्रूणि समाधिर्वैश्यपुंगवः । प्रत्युवाच महीपालं प्रणयावनतो गिरम्

डोळ्यांतून अश्रू ढाळीत वैश्यश्रेष्ठ समाधी प्रेमाने नम्र होऊन राजाला मृदू वाणीने उत्तर देऊ लागला।

Verse 36

वैश्य उवाच । समाधिर्नाम वैश्योहं धनिवंशसमुद्भवः । पुत्रदारादिभिस्त्यक्तो धनलोभान्महीपते

वैश्य म्हणाला—मी समाधी नावाचा वैश्य, धनवान वंशात जन्मलेला. हे महीपते, धनलोभामुळे पुत्र, पत्नी इत्यादींनी मला टाकून दिले।

Verse 37

स वनमभ्यागतो राजन्दुःखितः स्वेन कर्मणा । सोहं पुत्रप्रपौत्राणां कलत्राणां तथैव च

हे राजन्, वनात येऊन मी माझ्याच कर्मामुळे दुःखी झालो आहे; तसेच पुत्र, प्रपौत्र इत्यादी आणि पत्नी यांच्याविषयीही मी व्याकुळ आहे।

Verse 38

भ्रातॄणां भ्रातृपुत्राणां परेषां सुहृदां तथा । न वेद्मि कुशलं सम्यक्करुणासागर प्रभो

हे प्रभो, करुणासागर, माझ्या भावांचे, भावांच्या पुत्रांचे आणि इतर सुहृदांचे कुशलक्षेम मला नीट माहीत नाही।

Verse 39

राजोवाच । निष्कासितो यैः पुत्राद्यैर्दुर्वृत्तैर्धनगर्धिभिः । तेषु किं भवता प्रीतिः क्रियते मूर्खजन्तुवत्

राजा म्हणाला—ज्या दुराचारी, धनलोलुप पुत्रादिंनी तुला हाकलून दिले, त्यांच्यावर तू मूर्ख प्राण्यासारखी अजूनही प्रीती का करतोस?

Verse 40

वैश्य उवाच । सम्यगुक्तं त्वया राजन्वचः सारार्थबृंहितम् । तथापि स्नेहपाशेन मोह्यतेऽतीव मे मनः

वैश्य म्हणाला—हे राजन्, तुम्ही जे बोललात ते योग्य आहे, सारार्थाने परिपूर्ण वचन आहे. तरीही स्नेहाच्या पाशाने माझे मन फारच मोहग्रस्त होते।

Verse 41

एवं मोहाकुलौ वैश्यपार्थिवौ मुनिसत्तम । जग्मतुर्मुनिवर्यस्य मेधसः सन्निधिन्तदा

हे मुनिश्रेष्ठ, अशा रीतीने मोहाने व्याकुळ झालेले वैश्य व राजा तेव्हा श्रेष्ठ मुनी मेधस यांच्या सान्निध्यास गेले।

Verse 42

स वैश्यराजसहितो नरराजः प्रतापवान् । प्रणनाम महावीरः शिरसा योगिनां वरम्

तो प्रतापवान नरराज वैश्यराजासह; त्या महावीराने योगीश्रेष्ठास शिरसा प्रणाम केला।

Verse 43

बद्ध्वाञ्जलिमिमां वाचमुवाच नृपतिर्मुनिम् । भगवन्नावयोर्मोहं छेत्तुमर्हसि साम्प्रतम्

हात जोडून नृपतीने मुनींना म्हटले—हे भगवन्, आमच्यात उत्पन्न झालेला मोह आता कृपया छेदावा।

Verse 44

अहं राजश्रिया त्यक्तो गहनं वनमाश्रितः । तथापि हृतराज्यस्य तोषो नैवाभिजायते

मी राजलक्ष्मीने त्यागलेला, घनदाट वनात आश्रयास गेलो; तरीही ज्याचे राज्य हिरावले गेले, त्याला खरा संतोष कधीच उत्पन्न होत नाही।

Verse 45

इति श्रीशिवमहापुराणे पञ्चम्यामुमासंहितायां मधुकैटभवधे महाकालिकावतारवर्णनं नाम पंचचत्वारिंशोऽध्यायः

अशा प्रकारे श्रीशिवमहापुराणाच्या पाचव्या ग्रंथातील उमासंहितेत ‘मधु-कैटभवध व महाकालिकावतारवर्णन’ नामक पंचेचाळीसावा अध्याय समाप्त झाला।

Verse 46

किमत्र कारणं ब्रूहि ज्ञानिनोरपि नो मनः । मोहेन व्याकुलं जातं महत्येषां हि मूर्खता

या विषयाचे कारण सांगा. आम्ही ज्ञानी असूनही मोहामुळे आमचे मन व्याकुळ झाले आहे. खरोखर ही आमची मोठी मूर्खता आहे.

Verse 47

ऋषि उवाच । महामाया जगद्धात्री शक्तिरूपा सनातनी । सा मोहयति सर्वेषां समाकृष्य मनांसि वै

ऋषी म्हणाले—महामाया, जी जगद्धात्री, शक्तिरूपा व सनातनी आहे, ती सर्वांचे मन आपल्या कडे ओढून त्यांना मोहात पाडते।

Verse 48

ब्रह्मादयस्सुरास्सर्वे यन्मायामोहिताः प्रभो । न जानन्ति परन्तत्त्वं मनुष्याणां च का कथा

हे प्रभो! ब्रह्मा इत्यादी सर्व देवही तुझ्या मायेमुळे मोहित होऊन परम तत्त्व जाणत नाहीत; मग सामान्य मनुष्यांची काय कथा!

Verse 49

सा सृजत्यखिलं विश्वं सैव पालयतीति च । सैव संहरते काले त्रिगुणा परमेश्वरी

तीच अखिल विश्वाची सृष्टी करते, तीच त्याचे पालन करते; आणि काळ आला की तीच संहार करते। त्रिगुणमयी ती परमेश्वरी सृष्टी-स्थिती-लयाची अधिष्ठात्री आहे।

Verse 50

यस्योपरि प्रसन्ना सा वरदा कामरूपिणी । स एव मोहमत्येति नान्यथा नृपसत्तम

हे नृपश्रेष्ठ! ज्या व्यक्तीवर ती वरदायिनी, इच्छेनुसार रूप धारण करणारी देवी प्रसन्न होते, तोच मोह ओलांडतो; अन्यथा नाही।

Verse 51

राजोवाच । का सा देवी महामाया या च मोहयतेऽखिलान् । कथं जाता च सा देवी कृपया वद मे मुने

राजा म्हणाला— ती महामाया देवी कोण आहे जी सर्वांना मोहात पाडते? आणि ती देवी कशी उत्पन्न झाली? हे मुने, कृपा करून मला सांगा।

Verse 52

ऋषिरुवाच । जगत्येकार्णवे जाते शेषमास्तीर्य योगराट् । योगनिद्रामुपाश्रित्य यदा सुष्वाप केशवः

ऋषी म्हणाले— जेव्हा सर्व जग एकच महासागर झाले, तेव्हा योगिराज केशवाने शेषाला शय्या करून, योगनिद्रेचा आश्रय घेऊन गाढ निद्रेत शयन केले।

Verse 53

तदा द्वावसुरौ जातौ विष्णौ कर्णमलेन वै । मधुकैटभनामानौ विख्यातौ पृथिवीतले

तेव्हा विष्णूच्या कर्णमळापासूनच दोन असुर उत्पन्न झाले. ते पृथ्वीवर मधु व कैटभ या नावांनी विख्यात झाले.

Verse 54

प्रलयार्कप्रभौ घोरौ महाकायौ महाहनू । दंष्द्राकरालवदनौ भक्षयन्तौ जगन्ति वा

ते दोघे अत्यंत भयंकर होते, प्रलयकाळच्या सूर्याप्रमाणे ज्वलंत; महाकाय व महाहनू. दाढांनी विकराळ मुख असलेले ते जणू सर्व जगत् गिळून टाकतील असे भासत होते.

Verse 55

तौ दृष्ट्वा भगवन्नाभिपङ्कजे कमलासनम् । हननायोद्यतावास्तां कस्त्वं भोरिति वादिनौ

भगवंताच्या नाभिकमळावर विराजमान कमलासन ब्रह्म्याला पाहून ते दोघे मारण्यासाठी उद्यत झाले आणि म्हणाले—“अरे महोदय, तू कोण आहेस?”

Verse 56

समालोक्यं तु तौ दैत्यौ सुरज्येष्ठो जनार्दनम् । शयानं च पयोम्भोधौ तुष्टाव परमेश्वरीम्

त्या दोन्ही दैत्यांना पाहून देवांमध्ये श्रेष्ठ जनार्दन, क्षीरसागरात शयन करत असतानाही, सहाय्याची याचना करून परमेश्वरी देवीची स्तुती करू लागला.

Verse 57

ब्रह्मोवाच । रक्षरक्ष महामाये शरणागतवत्सले । एताभ्यां घोररूपाभ्यां दैत्याभ्यां जगदम्बिके

ब्रह्मा म्हणाले—हे महामाये, हे शरणागतवत्सले, रक्षण कर, रक्षण कर। हे जगदंबिके, या दोन घोररूप दैत्यांपासून आम्हांला वाचव।

Verse 58

प्रणमामि महामायां योगनिद्रामुमां सतीम् । कालरात्रिं महारात्रिं मोहरात्रिं परात्पराम्

मी महामाया, योगनिद्रारूपिणी, सती उमा हिला प्रणाम करतो। मी कालरात्रि, महारात्रि, मोहरात्रि—परात्परा देवीला वंदन करतो।

Verse 59

त्रिदेवजननीं नित्यां भक्ताभीष्टफलप्रदाम् । पालिनीं सर्वदेवानां करुणावरुणालयम्

ती त्रिदेवांची नित्य जननी, भक्तांच्या अभीष्ट फलांची दात्री; सर्व देवांची पालिनी आणि करुणेचा वरुणालय—कृपासागर आहे।

Verse 60

त्वत्प्रभावादहं ब्रह्मा माधवो गिरिजापतिः । सृजत्यवति संसारं काले संहरतीति च

तुझ्याच प्रभावाने मी ब्रह्मा आहे; माधव (विष्णू) संसाराचे पालन करतो; आणि गिरिजापती (शिव)ही काळोवेळी सृष्टी, स्थिती व संहार करतो.

Verse 61

त्वं स्वाहा त्वं स्वधा त्वं ह्रीस्त्वं बुद्धिर्विमला मता । तुष्टिः पुष्टिस्त्वमेवाम्ब शान्तिः क्षान्तिः क्षुधा दया

तू स्वाहा, तू स्वधा, तूच लज्जा; तू निर्मळ बुद्धी मानली आहेस। हे अंबे, तृप्ती व पुष्टी तूच; शांती, क्षांती, क्षुधा व दयाही तूच आहेस।

Verse 62

विष्णु माया त्वमेवाम्ब त्वमेव चेतना मता । त्वं शक्तिः परमा प्रोक्ता लज्जा तृष्णा त्वमेव च

हे अंबे, विष्णूची मायाही तूच आहेस; तूच चेतना मानली आहेस। तू परम शक्ती म्हणून सांगितली आहेस; आणि लज्जा व तृष्णाही तूच आहेस।

Verse 63

भ्रान्तिस्त्वं स्मृतिरूपा त्वं मातृरूपेण संस्थिता । त्वं लक्ष्मीर्भवने पुंसां पुण्याक्षरप्रवर्तिनाम्

तूच भ्रांती आहेस आणि तूच स्मृतिरूप आहेस—मातृरूपाने प्रतिष्ठित। जे पुण्य अक्षरांचे (मंत्रांचे) प्रवर्तन करतात, त्यांच्या घरात तू लक्ष्मी आहेस।

Verse 64

त्वं जातिस्त्वं मता वृत्तिर्व्याप्तिरूपा त्वमेव हि । त्वमेव चित्तिरूपेण व्याप्य कृत्स्नं प्रतिष्ठिता

तूच जन्माचा स्रोत, तूच देहधारणाची सत्ता; तूच विचार आणि मनाची वृत्ती आहेस. खरोखर सर्वव्याप्तीचे रूपही तूच आहेस. आणि तूच चैतन्यरूपाने सर्वत्र व्यापून संपूर्ण विश्वाचा आधार होऊन प्रतिष्ठित आहेस.

Verse 65

सा त्वमेतौ दुराधर्षावसुरौ मोहयाम्बिके । प्रबोधय जगद्योने नारायणमजं विभुम्

म्हणून, हे अंबिके, तू या दोन दुर्धर्ष असुरांना मोहात पाड. आणि हे जगद्योनि, कार्यसिद्धीसाठी अज, सर्वव्यापी प्रभू नारायणाला जागृत कर.

Verse 66

ऋषिरुवाच । ब्रह्मणा प्रार्थिता सेयं मधुकैटभनाशने । महाविद्याजगद्धात्री सर्वविद्याधिदेवता

ऋषी म्हणाले— हे मधु-कैटभ-नाशिनी, ब्रह्म्याने ह्याच देवीची प्रार्थना केली होती. ही महाविद्या, जगद्धात्री आणि सर्व विद्यांची अधिदेवता आहे.

Verse 67

द्वादश्यां फाल्गुनस्यैव शुक्लायां समभून्नृप । महाकालीति विख्याता शक्तिस्त्रैलोक्यमोहिनी

हे नृपा! फाल्गुन मासाच्या शुक्ल पक्षातील द्वादशीस महाकाली म्हणून विख्यात ती शक्ति प्रकट झाली—जिच्या दिव्य सामर्थ्याने त्रैलोक्य मोहित होते।

Verse 68

ततोऽभवद्वियद्वाणी मा भैषीः कमलासन । कण्टकं नाशयाम्यद्य हत्वाजौ मधुकैटभौ

मग आकाशातून वाणी झाली—“भिऊ नकोस, हे कमलासन ब्रह्मदेवा! आज मी हा काटा नष्ट करीन—रणात मधु व कैटभ यांचा वध करून।”

Verse 69

इत्युक्त्वा सा महामाया नेत्रवक्त्रादितो हरेः । निर्गम्य दर्शने तस्थौ ब्रह्मणोऽव्यक्तजन्मनः

असे बोलून ती महामाया हरीच्या नेत्र-मुख इत्यादींतून बाहेर येऊन प्रकट झाली. मग दर्शन देत अव्यक्त-जन्मा ब्रह्म्याच्या समोर उभी राहिली.

Verse 70

उत्तस्थौ च हृषीकेशो देवदेवो जनार्दनः । स ददर्श पुरो दैत्यो मधुकैटभसंज्ञकौ

मग हृषीकेश—देवाधिदेव जनार्दन—उठून उभे राहिले. त्यांच्या समोर मधु व कैटभ नावाचे दोन दैत्य दिसले.

Verse 71

ताभ्यां प्रववृत्ते युद्धं विष्णोरतुलतेजसः । पञ्चवर्षसहस्राणि बाहुयुद्धमभूत्तदा

मग त्या दोघांबरोबर अतुल तेजस्वी विष्णूचे युद्ध सुरू झाले. तेव्हा पाच हजार वर्षे बाहुयुद्ध, म्हणजे हातोहात संग्राम, चालू राहिले.

Verse 72

महामायाप्रभावेण मोहितो दानवोत्तमौ । जजल्पतू रमाकान्तं गृहाण वरमीप्सितम्

महामायेच्या प्रभावाने मोहित झालेले दानवश्रेष्ठ ते दोघे रमाकांत (विष्णु) यांस म्हणाले—“आपला इच्छित वर स्वीकारा.”

Verse 73

नारायण उवाच । मयि प्रसन्नौ यदि वां दीयतामेष मे वरः । मम वध्यावुभौ नान्यं युवाभ्यां प्रार्थये वरम्

नारायण म्हणाले—“तुम्ही दोघे माझ्यावर प्रसन्न असाल तर मला हा वर द्या—तुम्ही उभय माझ्याच हातून वध्य व्हा. याखेरीज मी दुसरा वर मागत नाही.”

Verse 74

ऋथिरुवाच । एकार्णवां महीं दृष्ट्वा प्रोचतुः केशवं वचः । आवां जहि न यत्रासौ धरणी पयसाऽ ऽप्लुता

ऋथि म्हणाला—पृथ्वी एकच महासागर झालेली पाहून त्यांनी केशवाला म्हटले—“जिथे ही धरणी पाण्याने बुडालेली नाही, तिथे आम्हाला घेऊन जा.”

Verse 75

निर्विकारादि साकारा निराकारापि देव्युमा । देवानां तापनाशार्थं प्रादुरासीद्युगेयुगे

देवी उमा अनादी व निर्विकार आहे; खरे तर निराकार असूनही ती साकार रूप धारण करते. देवांच्या ताप-नाशासाठी ती युगोयुग प्रकट होते.

Verse 76

एवन्ते कथितो राजन्कालिकायास्समुद्भवः । महालक्ष्म्यास्तथोत्पत्तिं निशामय महामते

हे राजन्, अशा प्रकारे मी तुला कालिकेचा समुद्भव सांगितला. आता हे महामते, महालक्ष्मीची उत्पत्तीही ऐक.

Verse 78

यदिच्छावैभवं सर्वं तस्या देहग्रहः स्मृतः । लीलया सापि भक्तानां गुणवर्णनहेतवे

हे सर्व तिच्या इच्छेचे वैभव आहे; म्हणून तिचे देहग्रहण असे म्हटले जाते. ते साकारत्वही तिच्या लीलेंने भक्तांसाठी आहे, जेणेकरून तिच्या गुणांचे वर्णन व चिंतन होईल.