Sukta 61

Mantra 1

इदमित्था रौद्रं गूर्तवचा ब्रह्म क्रत्वा शच्यामन्तराजौ । क्राणा यदस्य पितरा मंहनेष्ठाः पर्षत्पक्थे अहन्ना सप्त होतॄन् ॥

हेच ते रौद्र तेजाने युक्त, गूढ-वाणीचे ब्रह्म—अंतर्युद्धात क्रतु (संकल्प) आणि शची (कौशल्य) यांद्वारे सिद्ध झालेले, सु-उच्चारित मंत्रवचन। जेव्हा या कर्माचे दोन पितर, वृद्धीमध्ये अत्यंत तत्पर, याला प्रवर्तित करतात, तेव्हा ते शत्रु-क्षेत्राच्या पलीकडे जाते आणि सात होतृंना आघात करून पाडते.

Mantra 2

स इद्दानाय दभ्याय वन्वञ्च्यवानः सूदैरमिमीत वेदिम् । तूर्वयाणो गूर्तवचस्तमः क्षोदो न रेत इतऊति सिञ्चत् ॥

तो—दानासाठी, अजेयासाठी—आकांक्षी होऊन, पुढे सरकत, समृद्ध हविर्द्रव्यांनी वेदी मोजून स्थिर करतो. तूर्वयाण (वेगाने प्रेरित), गूर्तवचस् (सम्यक-सत्य वाणीचा) असा तो, याच सहाय्यापासून अंधारात कर्माच्या नव्या जन्माची स्थापना व्हावी म्हणून, बीजासारखी प्रेरणा-रसधारा सिंचितो.

Mantra 3

मनो न येषु हवनेषु तिग्मं विपः शच्या वनुथो द्रवन्ता । आ यः शर्याभिस्तुविनृम्णो अस्याश्रीणीतादिशं गभस्तौ ॥

ज्या आवाहनांत मनासारखी तीक्ष्ण शक्ती धावते, तेथे विप्र (प्रेरित ऋषी) शच्या (कार्यसाधक शक्ती) ने जिंकून वेगाने पुढे झेपावतात. जो तुविनृम्ण (महापुरुषार्थी) आपल्या शर्या (प्रेरक किरणां) ने दिशा आपल्या गभस्त (हस्त-ग्रह) मध्ये मिसळून स्थिर करतो—तोच हविसाठी ऋजु मार्गाची स्थापना करतो.

Mantra 4

कृष्णा यद्गोष्वरुणीषु सीदद्दिवो नपाताश्विना हुवे वाम् । वीतं मे यज्ञमा गतं मे अन्नं ववन्वांसा नेषमस्मृतध्रू ॥

जेव्हा कृष्ण शक्ती अरुणी गोसमूहांवर (किरण-गवांवर) येऊन बसते, हे दिवो नपात् अश्विनौ, मी तुम्हांला हाक देतो. माझा यज्ञ आस्वाद करा; माझ्या अन्न-बलाकडे या; हे पूर्णतेचे विजेते, माझी नेष (आनंद-वृद्धीची शोधयात्रा) विस्मृतीत वा डळमळीतपणात पडू देऊ नका.

Mantra 5

प्रथिष्ट यस्य वीरकर्ममिष्णदनुष्ठितं नु नर्यो अपौहत् । पुनस्तदा वृहति यत्कनाया दुहितुरा अनुभृतमनर्वा ॥

ज्याचे वीरकर्म विस्तीर्ण पायाभूत आहे—प्रेरित होऊन दृढपणे पूर्ण झालेले—त्याची नरशक्ती अडथळा दूर करते. पुन्हा तोच त्याला वाढवितो—जे कन्येकडून, दुहितेकडून अनुभृत (वाहून) आले होते; अनर्वा (अच्युत) बल सृष्टीची सातत्य-परंपरा पुनः प्रस्थापित करते.

Mantra 6

मध्या यत्कर्त्वमभवदभीके कामं कृण्वाने पितरि युवत्याम् । मनानग्रेतो जहतुर्वियन्ता सानौ निषिक्तं सुकृतस्य योनौ ॥

मध्यात, निकट व अंतःस्थ स्थानी ते कर्म घडले—पिता व युवतीमध्ये काम (इच्छा) आकार घेत असताना—तेव्हा मनाने एकाग्र होऊन, विभक्त होत ते सर्जनबीज सोडतात; ते शिखरावर, सुकृत (सु-रचित) योनित ओतले गेले.

Mantra 7

पिता यत्स्वां दुहितरमधिष्कन्क्ष्मया रेतः संजग्मानो नि षिञ्चत् । स्वाध्योऽजनयन्ब्रह्म देवा वास्तोष्पतिं व्रतपां निरतक्षन् ॥

पिता जेव्हा आपल्या दुहितेजवळ गेला आणि पृथ्वीशी संयोग करून बीज ओतले, तेव्हा स्वाध्य (सम्यक अंतःस्थापन) यातून देवांनी ब्रह्म—मंत्र-सत्य—उत्पन्न केले; आणि त्यांनी व्रतपाळ, अंतःनिवासाचा स्वामी, वास्तोष्पतीला घडविले.

Mantra 8

स ईं वृषा न फेनमस्यदाजौ स्मदा परैदप दभ्रचेताः । सरत्पदा न दक्षिणा परावृङ्न ता नु मे पृशन्यो जगृभ्रे ॥

तो वृषभासारखा रणात फेस उधळीत पुढे गेला; तेव्हा अल्प-चेतना (दभ्रचेताः) गळून पडली आणि तो परे जाऊन उन्नत झाला. दक्षिणा—ऋताची दान-शक्ती—पावलावरून घसरून वळली; तरी आता ते पृश्नि-चिन्हित (काळे-डागांचे) विघ्नकारी मला धरत नाहीत—त्यांचा ग्रास मी नाकारतो.

Mantra 9

मक्षू न वह्निः प्रजाया उपब्दिरग्निं न नग्न उप सीददूधः । सनितेध्मं सनितोत वाजं स धर्ता जज्ञे सहसा यवीयुत् ॥

क्षणात, वह्नीसारखी, प्रजेची हाक जवळ येते; नग्न अग्नीसारखी ती गुप्त स्रोत—ऊधः (स्तन/आधार)—जवळ बसते. इध्म (इंधन) जिंकणारा आणि वाज (बल-समृद्धी)ही जिंकणारा असा तो ‘धर्ता’ जन्मतो—सहसा (प्रचंड शक्ती)ने तरुण; गुप्त पोषणातून कर्म धारण करणारा.

Mantra 10

मक्षू कनायाः सख्यं नवग्वा ऋतं वदन्त ऋतयुक्तिमग्मन् । द्विबर्हसो य उप गोपमागुरदक्षिणासो अच्युता दुदुक्षन् ॥

त्वरेने नवग्वा कन्येच्या सख्यात प्रविष्ट झाले, ऋत वदत; ऋत-युक्तीच्या सम्यक् योगाने युक्त होऊन ते आले. द्विबलधारी ते गोप (किरणांचा रक्षक) जवळ पोहोचले; पण दक्षिणा-रहित होऊन त्यांनी अच्युत (अचल)च दुहले—जे पडू नये ते—आणि स्थिर शक्तींची विकृती केली.

Mantra 11

मक्षू कनायाः सख्यं नवीयो राधो न रेत ऋतमित्तुरण्यन् । शुचि यत्ते रेक्ण आयजन्त सबर्दुघायाः पय उस्रियायाः ॥

कन्येकडून (नवजात प्रेरणेकडून) क्षणातच नवे सख्य जुळते—आनंदबीजासारखे राधस् (दान/वर) —जे केवळ ऋत (ṛta) कडेच वेगाने धावते. हे शुचि (शुद्ध) देव, जेव्हा ते तुझे रेक्ण (धन/निधी) यज्ञाहुती म्हणून तुला अर्पित करतात, तेव्हा सबर्दुघा (सदा-दूध देणारी) समृद्धीची गौ उस्रिया (उज्ज्वल/दुग्धवती) गौचे पयः (दूध) ओघळवते.

Mantra 12

पश्वा यत्पश्चा वियुता बुधन्तेति ब्रवीति वक्तरी रराणः । वसोर्वसुत्वा कारवोऽनेहा विश्वं विवेष्टि द्रविणमुप क्षु ॥

जेव्हा विभक्त झालेल्या शक्ती नंतर पशुगणांसारख्या मार्ग शोधत जाग्या होतात, तेव्हा आनंदित वक्ता ते सांगतो. येथे कारवः (गायक-कवी) वसोर्-वसु (धनदाता) यांच्या वसुत्वा (समृद्धी)ने, सर्व द्रविण (संपदा) स्वतःभोवती गुंडाळून घेतात आणि ती झपाट्याने जवळ ओढून आणतात.

Mantra 13

तदिन्न्वस्य परिषद्वानो अग्मन्पुरू सदन्तो नार्षदं बिभित्सन् । वि शुष्णस्य संग्रथितमनर्वा विदत्पुरुप्रजातस्य गुहा यत् ॥

तेव्हा खरोखरच ते त्याच्या भोवती बसून, अनेक परिषदांत एकत्र आले—मर्त्यांना अभेद्य जे आहे ते फोडण्याच्या इच्छेने. अनर्वा (अचूक/अच्युत) बलाने, बहुप्रजाजनक शुष्णाचा घट्ट गुंफलेला संधारण-बंध, तो गुहा (guhā) मध्ये लपलेला असताना, शोधून काढला.

Mantra 14

भर्गो ह नामोत यस्य देवाः स्वर्ण ये त्रिषधस्थे निषेदुः । अग्निर्ह नामोत जातवेदाः श्रुधी नो होतॠतस्य होताध्रुक् ॥

‘भर्ग’ हेच त्याचे नाव—ज्यामध्ये देव स्वर्णिम तेजस्वी शक्तींप्रमाणे त्रिविध आधारावर आसन घेतात. ‘अग्नि’ हेच त्याचे नाव—जातवेदाः; हे ऋताचा होता, अ-ध्रुक् (अवंचक) यज्ञपुरोहित, आमची प्रार्थना ऐक.

Mantra 15

उत त्या मे रौद्रावर्चिमन्ता नासत्याविन्द्र गूर्तये यजध्यै । मनुष्वद्वृक्तबर्हिषे रराणा मन्दू हितप्रयसा विक्षु यज्यू ॥

आणि ते दोघे माझ्यासाठी—रुद्रतेजाने दीप्त नासत्यौ—हे इंद्रा, उन्नत ध्येयासाठी पूज्य आहेत. मनुष्यांसारखे विखुरलेल्या बर्हिष्‌युक्त यज्ञात आनंदित, उत्सुक, नीट मांडलेल्या हविर्भागांसह, ते कुलांमध्ये यज्य म्हणून आवाह्य आहेत.

Mantra 16

अयं स्तुतो राजा वन्दि वेधा अपश्च विप्रस्तरति स्वसेतुः । स कक्षीवन्तं रेजयत्सो अग्निं नेमिं न चक्रमर्वतो रघुद्रु ॥

हा स्तुत राजा—विधाता—यास मी वंदन करतो: विप्र आपल्या स्वतःच्या सेतूने जलांना पार करतो. त्यानेच कक्षीवन्ताला कंपित केले; त्यानेच अग्नीला गती दिली—जशी चक्राची नेमि, जशी अश्वाची वेगवान धाव.

Mantra 17

स द्विबन्धुर्वैतरणो यष्टा सबर्धुं धेनुमस्वं दुहध्यै । सं यन्मित्रावरुणा वृञ्ज उक्थैर्ज्येष्ठेभिरर्यमणं वरूथैः ॥

तो द्वि-बन्धु, वैतरण (पार उतरविणारा), यष्टा आहे—जेणेकरून सबर्धु (बलवती, विपुल-दायिनी) धेनू आणि अश्व यांचे दुहन होईल. आणि जेव्हा तो उक्थांनी (स्तुतिगीतांनी) मित्र-वरुणांशी संयोग करतो, तेव्हा ज्येष्ठ शक्तींच्या वरूथ (रक्षण-कवच)ांनी तो अर्यमन्‌ला प्राप्त करतो.

Mantra 18

तद्बन्धुः सूरिर्दिवि ते धियंधा नाभानेदिष्ठो रपति प्र वेनन् । सा नो नाभिः परमास्य वा घाहं तत्पश्चा कतिथश्चिदास ॥

हाच बन्धु: दिवी असलेला सूरी (प्रकाशमान ऋषी) तुझी धिय (बुद्धी/प्रेरणा) स्थिर करतो; नाभानेदिष्ठ ‘प्र वेनन्’ (शोधत, आकांक्षेत) उच्चार करतो. तीच आमच्या अस्तित्वाची परम नाभि (केंद्र) आहे; आणि मीही नंतर कशातरी प्रकारे तिच्याशी जोडलेला एक अंश होतो.

Mantra 19

इयं मे नाभिरिह मे सधस्थमिमे मे देवा अयमस्मि सर्वः । द्विजा अह प्रथमजा ऋतस्येदं धेनुरदुहज्जायमाना ॥

ही माझी नाभि; इथेच माझे सधस्थ (आसन/निवास) आहे. हेच माझे देव; मीच हे सर्वसमग्र आहे. मी द्विज—ऋताचा प्रथमज; ही धेनू जन्मताच (माझ्यासाठी) प्रकाश-पोषणाचे दुहन करून गेली आहे.

Mantra 20

अधासु मन्द्रो अरतिर्विभावाव स्यति द्विवर्तनिर्वनेषाट् । ऊर्ध्वा यच्छ्रेणिर्न शिशुर्दन्मक्षू स्थिरं शेवृधं सूत माता ॥

मग तो आनंदमय, तेजस्वी गतिमान (मन्द्र) वनात—दोन प्रकारे वळत—विजयी होऊन स्वतःला खाली झोकून देतो. जेव्हा वर उगवणारी रेषा—जणू शिशूचा दात—दिसू लागते, तेव्हा माता त्वरेने कल्याण-वृद्धिरूप स्थिर (संतान/फल) प्रसवते.

Mantra 21

अधा गाव उपमातिं कनाया अनु श्वान्तस्य कस्य चित्परेयुः । श्रुधि त्वं सुद्रविणो नस्त्वं याळाश्वघ्नस्य वावृधे सूनृताभिः ॥

मग तेजस्वी किरणे (गावः) कन्या-शक्तीच्या मार्गदर्शक माप-रीतीनुसार चालल्या आणि कोणत्याही साधकाच्या धापा टाकणाऱ्या श्वानालाही ओलांडून पुढे गेल्या. ऐक आम्हांला, हे सुद्रविण (समृद्धिदाता); तू सत्य-ऋताची वाणी (सूनृता) यांद्वारे अंतःस्थ शत्रु-अश्व-बलाचा संहारक वाढवितोस.

Mantra 22

अध त्वमिन्द्र विद्ध्यस्मान्महो राये नृपते वज्रबाहुः । रक्षा च नो मघोनः पाहि सूरीननेहसस्ते हरिवो अभिष्टौ ॥

मग, हे इन्द्रा, वज्रबाहू नरपते, महा-राय (महान् ऐश्वर्य) यासाठी आम्हांला ओळख आणि आपल्या अनुग्रहात घे. हे मघवन्, आमचे रक्षण कर; आमच्या सूरी (प्रकाशित/ऋषि-नेते) यांचेही रक्षण कर; आणि हे हरिवः, आपल्या अनहस (क्लेशरहित, निर्विघ्न) सहाय्यात आमचा निकटतम आधार हो.

Mantra 23

अध यद्राजाना गविष्टौ सरत्सरण्युः कारवे जरण्युः । विप्रः प्रेष्ठः स ह्येषां बभूव परा च वक्षदुत पर्षदेनान् ॥

मग, प्रकाश-शोध (गविष्टि) करीत असताना ते दोन्ही राजे, स्तुती-कर्त्यासाठी सरण्यु—ती वेगवान चालना-शक्ती—प्रवाहित करतात, आणि योग्य स्तुती शोधणारा जरण्यु तिला जागवितो; तेव्हा विप्र, जो त्यांना सर्वाधिक प्रिय होता, खरोखरच त्यांचा अग्रणी होतो; तो त्यांना पलीकडे नेतो आणि पारही उतरवितो.

Mantra 24

अधा न्वस्य जेन्यस्य पुष्टौ वृथा रेभन्त ईमहे तदू नु । सरण्युरस्य सूनुरश्वो विप्रश्चासि श्रवसश्च सातौ ॥

मग, या विजयीच्या पुष्टी-वृद्धीसाठी आम्ही प्रयत्न करतो—व्यर्थ नाही—आताच त्यासाठी. कारण तू त्याचा सरण्यु पुत्र आहेस—अश्व; तू विप्रही आहेस; आणि श्रवस् (यश) मिळविण्याच्या साधनेत तूच सिद्धी देणारी शक्ती आहेस.

Mantra 25

युवोर्यदि सख्यायास्मे शर्धाय स्तोमं जुजुषे नमस्वान् । विश्वत्र यस्मिन्ना गिरः समीचीः पूर्वीव गातुर्दाशत्सूनृतायै ॥

तुमच्या सख्याकरिता इथला समुदाय नमस्कारासह स्तोम (स्तुती-गीत) स्वीकारतो, तर त्याच्यात सर्व बाजूंनी सम्यक् जुळणाऱ्या वाणी (गिरः) एकत्र येतात; आणि प्राचीन पद्धतीप्रमाणे, मार्ग सूनृता—सत्य व तेजस्वी वाणी—साठी स्वतःला अर्पण करतो.

Mantra 26

स गृणानो अद्भिर्देववानिति सुबन्धुर्नमसा सूक्तैः । वर्धदुक्थैर्वचोभिरा हि नूनं व्यध्वैति पयस उस्रियायाः ॥

तो जलांसह स्तुती करीत—‘देववान्’ (देवयुक्त), ऋताचा खरा बंधू—नमस्काराने व सुबद्ध सूक्तांनी (स्तोत्र करतो). उक्थांनी व वचनशक्तींनी तो वाढतो; कारण आता मार्ग उघडतो, आणि उष्रिया (दीप्तिमती गाय) हिच्या दुधाच्या धारांचा प्रवाह पुढे निघतो.

Mantra 27

त ऊ षु णो महो यजत्रा भूत देवास ऊतये सजोषाः । ये वाजाँ अनयता वियन्तो ये स्था निचेतारो अमूराः ॥

हे यजनीय देवहो, तुम्ही सर्व एकचित्त होऊन आमच्यासाठी महान् सहाय्य व्हा—जे वाज (बल-समृद्धी) पुढे नेतात, जे व्यापकपणे संचार करतात, जे निचेतार (विवेकी) म्हणून स्थिर उभे राहतात, जे अमूढ (अविमूढ) आहेत.