Sukta 149
Sukta 10.149
Savitṛ
सवितृ (दैवी प्रेरक) याला उद्देशून ही संक्षिप्त सूक्तरचना त्याच्या विश्वाला “जोडून/आवळून” धारण करणाऱ्या शक्तीचे स्तवन करते—ज्यामुळे पृथ्वी व द्यौ स्थिरपणे त्यांच्या योग्य क्रमात राहतात आणि अंतरिक्ष व समुद्र अजेय धर्मनियमांच्या मर्यादेत बांधलेले राहतात. पुढे धर्मानुसार गती करणाऱ्या सवितृच्या पक्षी-चिन्हाचा (गरुत्मान) उल्लेख येतो. शेवटी कवी जागृत, भक्तिपूर्ण सावधानतेने—सोमाच्या तेजस्वी किरणाची वाट पाहणाऱ्यासारखा—सवितृच्या प्रेरक आवेगाची प्रतीक्षा करीत सूक्त समाप्त करतो.
Mantras
Mantra 1
सविता यन्त्रैः पृथिवीमरम्णादस्कम्भने सविता द्यामदृंहत् । अश्वमिवाधुक्षद्धुनिमन्तरिक्षमतूर्ते बद्धं सविता समुद्रम् ॥
सवित्यानें आपल्या यंत्रैः (नियमन-शक्तींनी) पृथ्वीला तिच्या योग्य मार्गावर स्थिर केले; आधार-स्तंभात सवित्यानें द्यौ (स्वर्ग) दृढ केला. घोड्यासारखा त्यानें उफाळणाऱ्या अंतरिक्षाचे दुहन केले; अजेय बंधनात सवित्यानें समुद्र बांधून ठेवला—ऋत (विश्व-व्यवस्था)ची मर्यादा प्रस्थापित केली.
Mantra 2
यत्रा समुद्रः स्कभितो व्यौनदपां नपात्सविता तस्य वेद । अतो भूरत आ उत्थितं रजोऽतो द्यावापृथिवी अप्रथेताम् ॥
जिथे समुद्र आधाराने टेकवून पसरला—ते अपां नपात् सवित्यास ठाऊक आहे. त्यातूनच भूर (पृथ्वी) उत्पन्न झाली; त्यातूनच रजस् (विस्तार/अवकाश) वर उचलले गेले; त्यातूनच द्यावा-पृथिवी (आकाश-भूमी) विस्तारल्या—अशा रीतीने सुव्यवस्थित लोक प्रकट झाले.
Mantra 3
पश्चेदमन्यदभवद्यजत्रममर्त्यस्य भुवनस्य भूना । सुपर्णो अङ्ग सवितुर्गरुत्मान्पूर्वो जातः स उ अस्यानु धर्म ॥
यानंतर ही दुसरी (लोक-व्यवस्था) प्रकट झाली—यजनीय, अमर्त्य अस्तित्वाच्या विशालतेत. सवित्याचा सुपर्ण गरुत्मान प्रथम जन्मला; तो त्या (शाश्वत) धर्मानुसारच चालतो—आपल्या उड्डाणात सत्याची प्रेरणा वाहून नेतो.
Mantra 4
गाव इव ग्रामं यूयुधिरिवाश्वान्वाश्रेव वत्सं सुमना दुहाना । पतिरिव जायामभि नो न्येतु धर्ता दिवः सविता विश्ववारः ॥
जशा गायी आपल्या ग्रामाकडे धावतात, जशा उत्सुक अश्व पुढे झेपावतात, जशी रंभणारी गाय सुमन होऊन आपल्या वत्साला दूध देते—तसा दिवः-धर्ता, विश्व-वार (सर्व वरणीय वरांनी समृद्ध) सविता आमच्यात अवतरू दे; पती जसा जाया जवळ येतो तसा तो आमच्याकडे येऊन आमच्या अंतरी स्थिर करो.
Mantra 5
हिरण्यस्तूपः सवितर्यथा त्वाङ्गिरसो जुह्वे वाजे अस्मिन् । एवा त्वार्चन्नवसे वन्दमानः सोमस्येवांशुं प्रति जागराहम् ॥
हे हिरण्य-स्तूप (सुवर्ण-शिखर) सवितृ! जसा या वाज-समृद्धीत अङ्गिरसांनी जिह्वेने तुला आह्वान केले, तसाच मीही सहाय्यासाठी तुझे स्तवन करीत, वंदन करीत, जागृत राहून तुझ्याकडेच लक्ष ठेवतो—सोमाच्या अंशु (किरण) प्रतीक्षेप्रमाणे—जोवर तुझी प्रेरणा आमच्यात क्रियाशील होत नाही.
Frequently Asked Questions
Savitṛ is the divine Impeller—identified with the sun’s awakening power—who sets beings in motion and keeps the worlds moving in right order.
It says Savitṛ ‘harnesses’ the cosmos: he makes Earth steady, Heaven firm, energizes the midspace, and bounds the ocean within an unbreakable law of order (ṛta/dharma).
Garutmān symbolizes swift movement that still follows dharma, while the Soma-ray simile expresses the worshipper’s alert, expectant devotion—waiting for Savitṛ’s activating impulse within.
Ask anything about Sukta 149 of the Rig Veda
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free Google sign-in keeps your chat saved across web and the app.
Read Rig Veda in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.