Sukta 140
Sukta 10.140
Agni
Trishtubh (probable)
हा सहा ऋचांचा सूक्त अग्नीचे स्तवन करतो—तो व्यापक तेजाने उजळणारी, सर्वांना प्रकाश देणारी शक्ती आहे; त्याचे किरण व सामर्थ्य उपासकात विजयदायी समृद्धी (वाज) स्थापन करतात. अग्नी लोकांमध्ये विस्तारावा, यजमानाला धन आणि कार्यसाधक संकल्पशक्ती (क्रतु) देऊन समृद्ध करावा अशी प्रार्थना आहे. प्रत्येक युगात मानव आशीर्वादासाठी अग्नीला अग्रस्थानी ठेवतात आणि त्याला ऋत धारण करणारा दैवी नेता म्हणून गातात, असे हे सूक्त प्रतिपादित करते.
Mantras
Mantra 1
अग्ने तव श्रवो वयो महि भ्राजन्ते अर्चयो विभावसो । बृहद्भानो शवसा वाजमुक्थ्यं दधासि दाशुषे कवे ॥
हे अग्ने! तुझे श्रवः (यश) आणि तुझे वयः (पोषक सामर्थ्य) महान आहे; हे विभावसो, तुझ्या ज्वलंत अर्चया (किरण) तेजाने झळकतात. हे बृहद्भानो! तू आपल्या शवसा (पराक्रम-बलाने) दाशुष (यजमान/दाता) याला उक्थ्य वाज—स्तोत्रास योग्य अशी विजयसमृद्धी—प्रदान करतोस, हे कवे (द्रष्टा)।
Mantra 2
पावकवर्चाः शुक्रवर्चा अनूनवर्चा उदियर्षि भानुना । पुत्रो मातरा विचरन्नुपावसि पृणक्षि रोदसी उभे ॥
पावक-वर्चस्, शुक्र-वर्चस्, अनून-वर्चस्—अक्षय तेजाने युक्त—तू आपल्या भानु (किरण) ने वर उगवतोस. दोन मातांमध्ये (द्यावा-पृथिवी) विचरणाऱ्या पुत्रासारखा तू आमच्या सहाय्यासाठी जवळ येतोस; तू रोदसी उभे—स्वर्ग व पृथ्वी—दोन्ही लोक परिपूर्ण करतोस।
Mantra 3
ऊर्जो नपाज्जातवेदः सुशस्तिभिर्मन्दस्व धीतिभिर्हितः । त्वे इषः सं दधुर्भूरिवर्पसश्चित्रोतयो वामजाताः ॥
हे ऊर्जो नपात्, हे जातवेदः! सुशस्तिभिः (श्रेष्ठ स्तुतिंनी) आणि धीतिभिः (विचारमय प्रार्थनांनी)—ज्यांनी तू प्रतिष्ठित आहेस—आनंदित हो. तुझ्यात इषः (प्रेरणा/आकांक्षा) एकवटतात—बहुरूप, बहुदीप्त, विचित्र सहाय्यकारी—वाम (आनंद/कल्याण) पासून जन्मलेल्या।
Mantra 4
इरज्यन्नग्ने प्रथयस्व जन्तुभिरस्मे रायो अमर्त्य । स दर्शतस्य वपुषो वि राजसि पृणक्षि सानसिं क्रतुम् ॥
हे अग्ने, आकांक्षेने दीप्त होऊन, हे अमर्त्या, आमच्यातील जनांबरोबर स्वतःचा विस्तार कर—आम्हांस रयि (समृद्धी)ची पूर्णता लाभो. तू आपल्या रूपाच्या दर्शनीय शोभेने उजळून निघतोस; तू सानसि (विजयदायी) क्रतु (संकल्प-शक्ती/कर्म-प्रज्ञा) परिपूर्ण करतोस.
Mantra 5
इष्कर्तारमध्वरस्य प्रचेतसं क्षयन्तं राधसो महः । रातिं वामस्य सुभगां महीमिषं दधासि सानसिं रयिम् ॥
तू अध्वर (यज्ञ) याचा इष्कर्ता—रचयिता—आहेस; प्रचेतस् (दूरदर्शी) आहेस; महत् राधस् (महान दान/समृद्धी) मध्ये वसणारा आहेस. तू वाम (कल्याण/प्रिय) याची सुभाग्यदायी व महती राति (दान/अनुग्रह) स्थापन करतोस; तू महती इष (प्रेरक शक्ती/पोषक प्रेरणा) आणि सानसि रयि (विजयदायी समृद्धी) प्रदान करतोस.
Mantra 6
ऋतावानं महिषं विश्वदर्शतमग्निं सुम्नाय दधिरे पुरो जनाः । श्रुत्कर्णं सप्रथस्तमं त्वा गिरा दैव्यं मानुषा युगा ॥
ऋतावान्, महिष, विश्वदर्शत—अशा अग्नीला जनांनी सुम्न (कल्याण-आनंद) यासाठी अग्रभागी स्थापिले आहे. हे श्रुत्कर्ण, हे सप्रथस्तम, मनुष्यांच्या युगांनी आपल्या वाणीने (गिरा) तुला—दैव्य—गायिले आहे; तू व्यापक आहेस, जागृत कर्णाने ऐकणारा आहेस.
Frequently Asked Questions
It praises Agni as the radiant divine fire who brings prosperity and victorious energy (vāja) and strengthens the worshipper’s effective will (kratu), while upholding Ṛta (cosmic order).
Because Agni is placed at the beginning of worship as the leading power of the rite—he receives offerings first and carries them to the gods, so he is established ‘puro’ (in front).
Vāja is victorious strength and plenitude that helps one succeed; kratu is the capable will or effective intelligence that makes the sacrifice and one’s work fruitful.
Ask anything about Sukta 140 of the Rig Veda
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Rig Veda in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.
