Prakarana 36

Verse 736 (चौपाई)

चारि सिंघासन सहज सुहाए। जनु मनोज निज हाथ बनाए।। तिन्ह पर कुअँरि कुअँर बैठारे। सादर पाय पुनित पखारे।। धूप दीप नैबेद बेद बिधि। पूजे बर दुलहिनि मंगलनिधि।। बारहिं बार आरती करहीं। ब्यजन चारु चामर सिर ढरहीं।। बस्तु अनेक निछावर होहीं। भरीं प्रमोद मातु सब सोहीं।। पावा परम तत्व जनु जोगीं। अमृत लहेउ जनु संतत रोगीं।। जनम रंक जनु पारस पावा। अंधहि लोचन लाभु सुहावा।। मूक बदन जनु सारद छाई। मानहुँ समर सूर जय पाई।।

चार सिंहासने तेथे सुंदरपणे उभी होती, जणू कामदेवाने स्वतःच्या हाताने ती बनवली असतील. त्यावर राजकुमार आणि राजकुमारी बसवले गेले; आदराने त्यांचे पाय धुऊन पवित्र केले. धूप, दीप, नैवेद्य आणि वैदिक विधींनी, वर आणि वधू जे मंगलाचे भांडार आहेत, त्यांची पूजा केली. बारा वेळा त्यांनी आरती केली; सुंदर पंखे आणि चामर त्यांच्या डोक्यावर ढवळले. असंख्य भेटवस्तू दिल्या गेल्या; आनंदाने भरलेल्या माता आनंदाने पाहत राहिल्या. जणू कोणी योगीने परम सत्य प्राप्त केले, किंवा जणू सतत रोगी असलेल्याने अमृत प्राप्त केले. जणू कोणी कंगाल जन्मलेल्याने पारस पाषाण मिळवला, किंवा जणू आंधळ्याने दृष्टीचा वरदान मिळवला. जणू मूकाला सरस्वतीकडून वाणीचा वरदान मिळाला, किंवा जणू योद्ध्याने युद्धात विजय मिळवला.

Verse 737 (दोहा/सोरठा)

एहि सुख ते सत कोटि गुन पावहिं मातु अनंदु।। भाइन्ह सहित बिआहि घर आए रघुकुलचंदु।।350(क)।। लोक रीत जननी करहिं बर दुलहिनि सकुचाहिं। मोदु बिनोदु बिलोकि बड़ रामु मनहिं मुसकाहिं।।350(ख)।।

या आनंदातून मातांनी कोट्यवधी पटींनी अधिक आनंद प्राप्त केला. आपल्या भावांसह, रघुकुलाचा चंद्र आपल्या वधूसह घरी परतला. लौकिक रीतीनुसार, मातांनी नववधूंची चेष्टा केली, ज्या लाजल्या. महान रामाला पाहून, त्या आनंदित झाल्या आणि उल्हास करू लागल्या, तर राम हृदयात स्मितहास्य करू लागले.

Verse 738 (चौपाई)

देव पितर पूजे बिधि नीकी। पूजीं सकल बासना जी की।। सबहिं बंदि मागहिं बरदाना। भाइन्ह सहित राम कल्याना।। अंतरहित सुर आसिष देहीं। मुदित मातु अंचल भरि लेंहीं।। भूपति बोलि बराती लीन्हे। जान बसन मनि भूषन दीन्हे।। आयसु पाइ राखि उर रामहि। मुदित गए सब निज निज धामहि।। पुर नर नारि सकल पहिराए। घर घर बाजन लगे बधाए।। जाचक जन जाचहि जोइ जोई। प्रमुदित राउ देहिं सोइ सोई।। सेवक सकल बजनिआ नाना। पूरन किए दान सनमाना।।

त्यांनी देवता आणि पितरांची योग्य विधीने पूजा केली; त्यांनी आपल्या हृदयाची सर्व इच्छा पूर्ण केली. सर्वांना नमस्कार करून, त्यांनी आशीर्वाद मागितला: राम आणि त्यांचे भाऊ नेहमी कल्याणी रहावेत. देव, जरी अदृश्य होते, तरी त्यांनी आशीर्वाद दिला; आनंदित मातांनी तो अंजलीने स्वीकारला. राजाने विवाह पाहुण्यांना बोलावले आणि त्यांना स्वीकारले; त्यांच्या गरजा जाणून, त्यांना वस्त्रे, रत्ने आणि आभूषणे दिली. आज्ञा प्राप्त करून आणि रामाला हृदयात ठेवून, सर्व आनंदाने आपल्या घरी परतले. नगरातील पुरुष आणि स्त्रिया सर्वांनी चांगली वस्त्रे परिधान केली; प्रत्येक घरी उत्सवाची वाद्ये वाजू लागली. याचक जे काही मागत होते, तेच आनंदित राजाने त्यांना दिले. सर्व सेवकांना विविध भेटवस्तू मिळाल्या; राजाने आपले दान पूर्ण केले आणि त्यांचा सन्मान केला.

Verse 739 (दोहा/सोरठा)

देंहिं असीस जोहारि सब गावहिं गुन गन गाथ। तब गुर भूसुर सहित गृहँ गवनु कीन्ह नरनाथ।।351।।

सर्वांनी आशीर्वाद आणि नमस्कार अर्पण केला, आणि असंख्य गुणांची गीते गायली. नंतर नरनाथ, आपल्या गुरु आणि ब्राह्मणांसह, गृहातून निर्गमन केले.

Verse 740 (चौपाई)

जो बसिष्ठ अनुसासन दीन्ही। लोक बेद बिधि सादर कीन्ही।। भूसुर भीर देखि सब रानी। सादर उठीं भाग्य बड़ जानी।। पाय पखारि सकल अन्हवाए। पूजि भली बिधि भूप जेवाँए।। आदर दान प्रेम परिपोषे। देत असीस चले मन तोषे।। बहु बिधि कीन्हि गाधिसुत पूजा। नाथ मोहि सम धन्य न दूजा।। कीन्हि प्रसंसा भूपति भूरी। रानिन्ह सहित लीन्हि पग धूरी।। भीतर भवन दीन्ह बर बासु। मन जोगवत रह नृप रनिवासू।। पूजे गुर पद कमल बहोरी। कीन्हि बिनय उर प्रीति न थोरी।।

वसिष्ठांनी जो उपदेश दिला होता, तो राजाने वेद आणि योग्य शास्त्रानुसार आदराने पालन केला. सर्व राण्या आनंदाने भरलेल्या पाहून, ब्राह्मण आदराने उठले, त्यांचे महान भाग्य जाणून. त्यांनी त्यांचे पाय धुतले आणि सर्व थकवा दूर केला; त्यांचा चांगला सन्मान केला आणि राजाने त्यांना भोजन दिले. आदर, दान आणि प्रेमळ सेवेने, त्यांनी आशीर्वाद दिला आणि समाधानी मनाने निघून गेले. अनेक प्रकारे गाधिपुत्राने पूजा केली; "हे नाथ, माझ्यासारखा दुसरा कोणी धन्य नाही." राजाने त्यांची प्रशंसा पुष्कळ केली; राण्यांसह, त्याने त्यांच्या चरणांची धूळ घेतली. त्याने राजवाड्यात चांगली निवास व्यवस्था केली; राजा मुनींच्या उपस्थितीत हृदयाने समर्पित राहिला. पुन्हा त्याने गुरुंचे कमल चरण पूजले आणि हृदयात थोडेही प्रेम न ठेवता विनंती केली.

Verse 741 (दोहा/सोरठा)

बधुन्ह समेत कुमार सब रानिन्ह सहित महीसु। पुनि पुनि बंदत गुर चरन देत असीस मुनीसु।।352।।

वधूंसह, सर्व राजकुमार आणि राण्यांसह, राजा पुन्हा पुन्हा गुरुंच्या चरणांवर नमस्कार करतो, तर मुनीश्वर आशीर्वाद देतात.

Verse 742 (चौपाई)

बिनय कीन्हि उर अति अनुरागें। सुत संपदा राखि सब आगें।। नेगु मागि मुनिनायक लीन्हा। आसिरबादु बहुत बिधि दीन्हा।। उर धरि रामहि सीय समेता। हरषि कीन्ह गुर गवनु निकेता।। बिप्रबधू सब भूप बोलाई। चैल चारु भूषन पहिराई।। बहुरि बोलाइ सुआसिनि लीन्हीं। रुचि बिचारि पहिरावनि दीन्हीं।। नेगी नेग जोग सब लेहीं। रुचि अनुरुप भूपमनि देहीं।। प्रिय पाहुने पूज्य जे जाने। भूपति भली भाँति सनमाने।। देव देखि रघुबीर बिबाहू। बरषि प्रसून प्रसंसि उछाहू।।

त्याने हृदयात अत्यंत प्रेमाने विनंती केली, आपले पुत्र आणि संपत्ती सर्वांसमोर ठेवून. त्याने विवाह भेट मागितली आणि मुनिनायकांकडून स्वीकारली; त्याने अनेक प्रकारे आशीर्वाद प्राप्त केले. राम आणि सीता हृदयात धारण करून, तो आनंदित होऊन गुरुंकडून रजा घेऊन घरी निघाला. त्याने सर्व ब्राह्मण स्त्रियांना बोलावले आणि त्यांना सुंदर वस्त्रे आणि आभूषणे घालून दिली. पुन्हा त्याने सुवासिनींना बोलावले आणि त्यांना स्वीकारले; त्यांना काय आवडेल ते विचारून, त्यांना वस्त्रे दिली. विवाह पाहुण्यांनी सर्व योग्य भेटवस्तू प्राप्त केल्या; राजाने त्यांच्या पसंतीनुसार दिले. जे जाणत होते की प्रिय पाहुणे सन्माननीय आहेत, त्यांचा राजाने चांगला सन्मान केला. रघुवीरांचे विवाह पाहून, देवांनी फुलांचा वर्षाव केला आणि उत्साहाने त्यांची प्रशंसा केली.

Verse 743 (दोहा/सोरठा)

चले निसान बजाइ सुर निज निज पुर सुख पाइ। कहत परसपर राम जसु प्रेम न हृदयँ समाइ।।353।।

देव आपापली वाद्ये वाजवत प्रसन्नचित्ताने आपापल्या नगरांना निघून गेले. ते एकमेकांशी रामाच्या कीर्तीची गोष्ट करू लागले, त्यांच्या हृदयात प्रेम मावेना.

Verse 744 (चौपाई)

सब बिधि सबहि समदि नरनाहू। रहा हृदयँ भरि पूरि उछाहू।। जहँ रनिवासु तहाँ पगु धारे। सहित बहूटिन्ह कुअँर निहारे।। लिए गोद करि मोद समेता। को कहि सकइ भयउ सुखु जेता।। बधू सप्रेम गोद बैठारीं। बार बार हियँ हरषि दुलारीं।। देखि समाजु मुदित रनिवासू। सब कें उर अनंद कियो बासू।। कहेउ भूप जिमि भयउ बिबाहू। सुनि हरषु होत सब काहू।। जनक राज गुन सीलु बड़ाई। प्रीति रीति संपदा सुहाई।। बहुबिधि भूप भाट जिमि बरनी। रानीं सब प्रमुदित सुनि करनी।।

नृपतीने सर्व प्रकारे सर्वांचा सन्मान केला; त्यांचे हृदय आनंदाने भरून वाहू लागले. जिथे राण्यांचे निवासस्थान होते तिथे ते गेले; वधूंसह त्यांनी कुमारांना पाहिले. त्यांनी त्यांना आनंदाने मिठीत घेतले; कोण सांगू शकते किती सुख होते? वधूंनी प्रेमाने त्यांना मांडीवर बसवले; वारंवार त्यांनी आनंदाने त्यांना हृदयाशी धरले. सभा पाहून राण्या प्रफुल्लित झाल्या; सर्वांच्या हृदयात आनंदाने वास्तव्य केले. राजाने सांगितले विवाह कसा झाला; ते ऐकून सर्वांना आनंद झाला. राजा जनकांचे गुण, स्वभाव आणि महानता, त्यांचे प्रेम, त्यांच्या परंपरा आणि संपत्ती सर्व सुंदर होत्या. अनेक प्रकारे राजाने भटांप्रमाणे त्याचे वर्णन केले; सर्व राण्यांनी ऐकून त्याच्या कथनात आनंद मानला.

Verse 745 (दोहा/सोरठा)

सुतन्ह समेत नहाइ नृप बोलि बिप्र गुर ग्याति। भोजन कीन्ह अनेक बिधि घरी पंच गइ राति।।354।।

राजाने आपल्या पुत्रांसह स्नान केले, ब्राह्मण, गुरु आणि नातेवाईकांना बोलावले, त्यांनी अनेक प्रकारे भोजन केले; रात्र पाच प्रहरांत गेली.

Verse 746 (चौपाई)

मंगलगान करहिं बर भामिनि। भै सुखमूल मनोहर जामिनि।। अँचइ पान सब काहूँ पाए। स्त्रग सुगंध भूषित छबि छाए।। रामहि देखि रजायसु पाई। निज निज भवन चले सिर नाई।। प्रेम प्रमोद बिनोदु बढ़ाई। समउ समाजु मनोहरताई।। कहि न सकहि सत सारद सेसू। बेद बिरंचि महेस गनेसू।। सो मै कहौं कवन बिधि बरनी। भूमिनागु सिर धरइ कि धरनी।। नृप सब भाँति सबहि सनमानी। कहि मृदु बचन बोलाई रानी।। बधू लरिकनीं पर घर आईं। राखेहु नयन पलक की नाई।।

सुंदर ब्राह्मण स्त्रियांनी मंगलगान गायले, आणि ती मनोहर रात्र आनंदाचे मूळ झाली. सर्वांना पान दिले गेले; संपूर्ण स्थळ सुगंधाने भरले आणि अद्वितीय सौंदर्याने सुशोभित झाले. रामाला पाहून सर्व संतुष्ट झाले; शिर नमवून ते आपापल्या घरी निघून गेले. प्रेम, प्रमोद आणि विनोद वाढला; वेळ आणि सभा अधिकाधिक मनोहर झाली. शेष आपल्या सहस्त्र फण्यांसह, ब्रह्मा, शिव, गणेश, वेद आणि विद्येची देवी पूर्णपणे सांगू शकत नाहीत. मग मी कसे वर्णन करू? पृथ्वीचा सर्प जगाला आपल्या शिरावर धारण करतो की पृथ्वी त्याला धारण करते? राजाने प्रत्येक प्रकारे सर्वांचा सन्मान केला, आणि कोमल शब्दांनी राण्यांना बोलावले. वधू तरुण मुलींप्रमाणे आपल्या नवीन घरी आल्या होत्या; त्यांनी त्यांना आपल्या डोळ्यांच्या पुतळ्यांप्रमाणे जपले.

Verse 747 (दोहा/सोरठा)

लरिका श्रमित उनीद बस सयन करावहु जाइ। अस कहि गे बिश्रामगृहँ राम चरन चितु लाइ।।355।।

बालक थकले आहेत आणि तंद्रावस्थेत आहेत; जा आणि त्यांना झोपवा. असे म्हणत ते आपल्या विश्रामगृहात गेले, त्यांचे चित्त रामाच्या चरणांवर केंद्रित होते.

Verse 748 (चौपाई)

भूप बचन सुनि सहज सुहाए। जरित कनक मनि पलँग डसाए।। सुभग सुरभि पय फेन समाना। कोमल कलित सुपेतीं नाना।। उपबरहन बर बरनि न जाहीं। स्त्रग सुगंध मनिमंदिर माहीं।। रतनदीप सुठि चारु चँदोवा। कहत न बनइ जान जेहिं जोवा।। सेज रुचिर रचि रामु उठाए। प्रेम समेत पलँग पौढ़ाए।। अग्या पुनि पुनि भाइन्ह दीन्ही। निज निज सेज सयन तिन्ह कीन्ही।। देखि स्याम मृदु मंजुल गाता। कहहिं सप्रेम बचन सब माता।। मारग जात भयावनि भारी। केहि बिधि तात ताड़का मारी।।

राजाचे शब्द ऐकून ते सहज प्रसन्न झाले; सोनेरी पलंग पसरले, रत्नांनी जडलेले. ते सुंदर आणि सुगंधित होते, दुधाच्या फेसाप्रमाणे श्वेत, कोमल आणि विविध रचनांमध्ये तयार केलेले. त्यांची आच्छादने उत्कृष्ट प्रतीची होती, वर्णनातीत; रत्नजडित कक्ष सुगंधाने भरले होते. रत्नजडित दिवे आणि सुंदर छत्र्या होत्या; ते सांगता येत नाही, कारण कोणाला सर्व जाणण्याची शक्ती आहे? रामाला उचलून एका सुंदर पलंगावर ठेवले; प्रेमाने त्याला शय्येवर झोपवले. पुन्हा पुन्हा भावांना परवानगी दिली; मग ते आपापल्या शय्यांवर झोपले. रामाचे श्याम आणि कोमल, सुंदर शरीर पाहून, सर्व मातांनी प्रेमभरीत शब्द बोलले. तुम्ही मार्गाने जात असताना वन भयानक होते; कोणत्या उपायाने, प्रिय पुत्रा, तुम्ही ताडकेचा वध केला?

Verse 749 (दोहा/सोरठा)

घोर निसाचर बिकट भट समर गनहिं नहिं काहु।। मारे सहित सहाय किमि खल मारीच सुबाहु।।356।।

रात्रिचर भयानक होते आणि वन विकट होते; युद्धातील सेना कोणाच्याही सामर्थ्याबाहेर होती. तुम्ही दुष्ट मारीच आणि सुबाहू यांना त्यांच्या सहाय्यकांसह कसे मारले?

Verse 750 (चौपाई)

मुनि प्रसाद बलि तात तुम्हारी। ईस अनेक करवरें टारी।। मख रखवारी करि दुहुँ भाई। गुरु प्रसाद सब बिद्या पाई।। मुनितय तरी लगत पग धूरी। कीरति रही भुवन भरि पूरी।। कमठ पीठि पबि कूट कठोरा। नृप समाज महुँ सिव धनु तोरा।। बिस्व बिजय जसु जानकि पाई। आए भवन ब्याहि सब भाई।। सकल अमानुष करम तुम्हारे। केवल कौसिक कृपाँ सुधारे।। आजु सुफल जग जनमु हमारा। देखि तात बिधुबदन तुम्हारा।। जे दिन गए तुम्हहि बिनु देखें। ते बिरंचि जनि पारहिं लेखें।।

मुनींच्या कृपेने, हे पिता, तुम्ही अनेक ईश्वरांना जिंकून पाडले. यज्ञाचे रक्षण करत दोन्ही भावांनी आपले कर्तव्य पार पाडले; गुरुंच्या कृपेने त्यांनी सर्व विद्या प्राप्त केली. ते नेहमी मुनींच्या चरणधूलीला लागले; त्यांची कीर्ती संपूर्ण जगात पसरली. त्यांनी राजांच्या सभेत शिवाचे विशाल धनुष्य भंग केले, जसे कोणी नरकट किंवा कठोर कवच तोडतो. जगव्यापी कीर्ती मिळवून ते घरी परतले; सर्व भावांचे विवाह झाले. तुमची सर्व कर्मे अतिमानवी आहेत; केवळ कौशिकांच्या कृपेने ती सिद्ध झाली. आज आपला जगातील जन्म सार्थक झाला आहे, तुमचे चंद्रासारखे मुख पाहून, हे पिता. जे दिन तुम्हाला न पाहता गेले, ते ब्रह्मदेव युगांप्रमाणे मोजोत.

Verse 751 (दोहा/सोरठा)

राम प्रतोषीं मातु सब कहि बिनीत बर बैन। सुमिरि संभु गुर बिप्र पद किए नीदबस नैन।।357।।

रामाने विनम्रता आणि कोमल शब्दांनी सर्व मातांना प्रसन्न केले, आणि शिव, गुरु आणि ब्राह्मणांच्या चरणांना नमस्कार करून त्याने डोळे मिटून झोप घेतली.

Verse 752 (चौपाई)

नीदउँ बदन सोह सुठि लोना। मनहुँ साँझ सरसीरुह सोना।। घर घर करहिं जागरन नारीं। देहिं परसपर मंगल गारीं।। पुरी बिराजति राजति रजनी। रानीं कहहिं बिलोकहु सजनी।। सुंदर बधुन्ह सासु लै सोई। फनिकन्ह जनु सिरमनि उर गोई।। प्रात पुनीत काल प्रभु जागे। अरुनचूड़ बर बोलन लागे।। बंदि मागधन्हि गुनगन गाए। पुरजन द्वार जोहारन आए।। बंदि बिप्र सुर गुर पितु माता। पाइ असीस मुदित सब भ्राता।। जननिन्ह सादर बदन निहारे। भूपति संग द्वार पगु धारे।।

त्याचे मुख झोपेत अद्भुतरित्या शोभून दिसत होते, जसे संध्याकाळी कमळ आपली पाकळी बंद करते. प्रत्येक घरी स्त्रिया जागरण करीत होत्या, एकमेकांना मंगलगान गाऊन देत होत्या. रात्रीत नगरी तेजस्वी होती; राण्या म्हणाल्या, पाहा, प्रिय सखी, सुंदर वराला. सासूबाईने सुंदर वराला आपल्या हृदयाशी धरले, जसे शेषनाग आपल्या शिरावरील मणीला आपल्या फण्यात सामावून घेतो. पवित्र प्रभातकाळी प्रभू जागे झाले, आणि सुंदर कलगी असलेले पोपट बोलू लागले. भटांनी त्यांच्या गुणगान गायले; नागरिक दरवाजाशी प्रणाम करण्यासाठी आले. ब्राह्मण, देव, गुरु, पिता आणि मातेयांना नमस्कार करून, आशीर्वाद प्राप्त करून, सर्व भाऊ प्रफुल्लित झाले. मातांनी प्रेमाने त्याचे मुख न्याहाळले; राजासह तो दरवाजाशी उभा राहिला.

Verse 753 (दोहा/सोरठा)

कीन्ह सौच सब सहज सुचि सरित पुनीत नहाइ। प्रातक्रिया करि तात पहिं आए चारिउ भाइ।।358।।

त्यांनी सहज शुद्धतेने स्नान केले, पवित्र नदीत स्नान करून, आणि सकाळचे विधी पूर्ण करून, चार भाऊ आपल्या पित्यांजवळ आले.

Verse 754 (चौपाई)

भूप बिलोकि लिए उर लाई। बैठै हरषि रजायसु पाई।। देखि रामु सब सभा जुड़ानी। लोचन लाभ अवधि अनुमानी।। पुनि बसिष्टु मुनि कौसिक आए। सुभग आसनन्हि मुनि बैठाए।। सुतन्ह समेत पूजि पद लागे। निरखि रामु दोउ गुर अनुरागे।। कहहिं बसिष्टु धरम इतिहासा। सुनहिं महीसु सहित रनिवासा।। मुनि मन अगम गाधिसुत करनी। मुदित बसिष्ट बिपुल बिधि बरनी।। बोले बामदेउ सब साँची। कीरति कलित लोक तिहुँ माची।। सुनि आनंदु भयउ सब काहू। राम लखन उर अधिक उछाहू।।

राजाने त्यांना पाहून हृदयाशी धरले आणि मनाची इच्छा पूर्ण झाल्यामुळे आनंदाने बसले. रामाला पाहून संपूर्ण सभा आनंदाने भरली, त्या दर्शनाला अमर्याद लाभ समजले. नंतर वशिष्ठ आणि मुनी कौशिक आले; त्या मुनींना सुंदर आसनांवर बसवले. आपल्या पुत्रांसह त्यांनी मुनींच्या चरणांची पूजा केली; दोन्ही गुरूंनी प्रेमाने रामाकडे पाहिले. वशिष्ठांनी धर्माचा इतिहास सांगितला; राजा आणि राण्यांनी ते ऐकले. गाधीपुत्राची कर्तृत्वे मुनींच्या कल्पनेपलीकडची होती; आनंदी वशिष्ठांनी त्यांचे विस्ताराने वर्णन केले. वामदेव म्हणाले, "हे सर्व सत्य आहे; त्यांचे यश तिन्ही लोकांत पसरले आहे." हे ऐकून सर्वजण आनंदाने भरले; राम आणि लक्ष्मण यांच्या हृदयात मोठा उल्हास होता.

Verse 755 (दोहा/सोरठा)

मंगल मोद उछाह नित जाहिं दिवस एहि भाँति। उमगी अवध अनंद भरि अधिक अधिक अधिकाति।।359।।

दिवसानुदिवस याप्रकारे मंगल, आनंद आणि उल्हासात गेले. अयोध्या आनंदाने भरली आणि सुख अधिकाधिक वाढत गेले.