Shloka 109

सुन्दरकाण्डे अष्टपञ्चाशः सर्गः

हनुमद्वृत्तान्तकथनम्, सीताभिज्ञान-प्रदानम्, लङ्कादाह-वर्णनम्

Devanagari script

तद्भग्नं वनषण्डं तु भ्रान्तत्रस्तमृगद्विजम्।प्रतिबुद्धा निरीक्षन्ते राक्षस्यो विकृताननाः।।।।

Transliteration

tad bhagnaṃ vanaṣaṇḍaṃ tu bhrānta-trasta-mṛga-dvijam | pratibuddhā nirīkṣante rākṣasyo vikṛtānanāḥ ||

Translation

ते भग्न झालेले वनखण्ड पाहून, भयाने गोंधळलेले मृग व पक्षी इकडे-तिकडे पळत होते; विकृतमुखी राक्षसी जाग्या होऊन ते दृश्य पाहू लागल्या।

Word by Word

• तत्: that
• तत्: Viśeṣaṇa (विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा विभक्ति, एकवचन; विशेषण (to वनषण्डम्)

• भग्नम्: broken/destroyed
• भग्नम्: Viśeṣaṇa (विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: भग्न (प्रातिपदिक; भञ्ज् धातोः क्त)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा विभक्ति, एकवचन; विशेषण (to वनषण्डम्)

• वन-षण्डम्: cluster of trees/grove
• वन-षण्डम्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: वन (प्रातिपदिक) + षण्ड (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा विभक्ति, एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुष (वनस्य षण्डः)

• तु: but/indeed
• तु: Sambandha (सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: तु (अव्यय)
• Form: अव्यय, विरोध/अन्वयार्थक

• भ्रान्त-त्रस्त-मृग-द्विजम्: with frightened, bewildered beasts and birds
• भ्रान्त-त्रस्त-मृग-द्विजम्: Viśeṣaṇa (विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: भ्रान्त (प्रातिपदिक) + त्रस्त (प्रातिपदिक) + मृग (प्रातिपदिक) + द्विज (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा विभक्ति, एकवचन; समाहार-द्वन्द्व (मृगाश्च द्विजाश्च) with qualifiers भ्रान्त/त्रस्त; ‘with beasts and birds bewildered and frightened’

• प्रतिबुद्धाः: awakened
• प्रतिबुद्धाः: Viśeṣaṇa (विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: प्रतिबुद्ध (प्रातिपदिक; प्रति+बुध् धातोः क्त)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा विभक्ति, बहुवचन; विशेषण (to राक्षस्यः) ‘having awakened’

• निरीक्षन्ते: looked at/observed
• निरीक्षन्ते: Kriyā (क्रिया)
• Type: Verb
• Root: नि-ईक्ष् (धातु)
• Form: लट्-लकार (Present), आत्मनेपद, प्रथमपुरुष, बहुवचन; ‘they look/observe’

• राक्षस्यः: ogresses
• राक्षस्यः: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: राक्षसी (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा विभक्ति (कर्ता), बहुवचन

• विकृत-आननाः: with distorted faces
• विकृत-आननाः: Viśeṣaṇa (विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: विकृत (प्रातिपदिक) + आनन (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा विभक्ति, बहुवचन; बहुव्रीहि (विकृतम् आननं यस्याः)

Context

"Those ugly-faced ogresses woke up and saw the devastated garden and terrified beasts and birds.

Characters & Entities

• Hanumān
• rākṣasī (ogresses)
• Aśoka-vana

FAQs

What is the core ethical principle (Dharma) in this verse?

The verse contrasts the fear and disorder produced by adharma with the corrective disruption caused by a dharmic agent; wrongdoing destabilizes, while righteous intervention exposes and interrupts it.

What is the narrative situation?

After Hanumān’s rampage, the rākṣasīs awaken and witness the grove’s devastation and the panic among animals and birds.

Which character virtue is emphasized?

Hanumān’s effectiveness as an agent of change—his actions have immediate, visible impact in enemy territory.