Sarga 8
सुतीक्ष्णाश्रमप्रस्थानम् (Departure from Sutikshna’s Hermitage)
अरण्यकाण्ड
या सर्गात सुतीक्ष्ण मुनींच्या सत्कारानंतर श्रीराम लक्ष्मणासह आश्रमात रात्र घालवून पहाटे जागे होतात. राम व सीता शीतल, कमल-सुगंधित जलाने स्नान करतात; मग लक्ष्मणासह विधिपूर्वक अग्नी व देवतांचे पूजन करून उगवत्या सूर्याला प्रणाम करतात—वनवासातील शिस्तबद्ध दिनक्रम अधोरेखित होतो. त्यानंतर ते सुतीक्ष्णांकडे जाऊन प्रस्थानाची आज्ञा मागतात. दंडकारण्यात वसणाऱ्या ऋषींच्या सर्व आश्रमांचे दर्शन-परिक्रमण लवकर करायचे आहे आणि सूर्याचा असह्य ताप वाढण्यापूर्वी पुढे निघायचे आहे—असे ते सांगतात; तसेच अन्यायाने मिळालेली समृद्धी गर्व निर्माण करते, ही नीत्युपमा देऊन शारीरिक ताप व नैतिक अव्यवस्था यांचा संबंध सूचित करतात. राम-सीता-लक्ष्मण मुनींच्या चरणांना स्पर्श करतात; सुतीक्ष्ण त्यांना उचलून स्नेहाने आलिंगन देतात व निर्भय प्रवासाचा आशीर्वाद देतात. ते वनातील रम्य समृद्धी—फळे-फुले, पशुसमूह, शांत पक्षी, कमलसरोवरे, जलपक्षी, मोर आणि डोंगरझऱ्यांचे प्रपात—वर्णन करून मार्गदर्शन करतात व सर्व स्थळे पाहून पुन्हा येण्यास सांगतात. सीता दोन्ही भावांना तूणीर, धनुष्य व खड्ग देऊन सज्ज करते. आयुधधारी, तेजस्वी त्रयी मुनींची अनुमती घेऊन पवित्र अरण्यात उद्देशपूर्ण प्रवासासाठी प्रस्थान करतात.
Shlokas
Verse 1
रामस्तु सहसौमित्रिस्सुतीक्ष्णेनाभिपूजितः।परिणाम्य निशां तत्र प्रभाते प्रत्यबुध्यत।।।।
लक्ष्मणासह राम, महर्षि सुतीक्ष्णांनी विधिपूर्वक सत्कार केल्यावर, तेथे रात्र व्यतीत करून प्रभाती पुन्हा जागे झाले।
Verse 2
उत्थाय तु यथाकालं राघवस्सहसीतया।उपस्पृश्यसुशितेन जलेनोत्पलगन्धिना।।।।
प्रातःकाळी योग्य वेळी राघव राम सीतेसह उठला आणि कमळगंधी शीतल जलाने स्नान-आचमन करून शुचिर्भूत झाला॥
Verse 3
अथ तेऽग्निं सुरांश्चैव वैदेही रामलक्ष्मणौ।काल्यं विधिवदभ्यर्च्य तपस्विशरणे वने।।।।उदयन्तं दिनकरं दृष्ट्वा विगतकल्मषाः।सुतीक्ष्णभिगम्येदं श्लक्ष्णं वचनमब्रुवन्।।।।
तपस्व्यांच्या आश्रय असलेल्या त्या वनात मग वैदेही, राम व लक्ष्मण यांनी प्रातःकाळी विधिपूर्वक अग्नीची व देवतांची पूजा केली. उगवता सूर्य पाहून, कल्मषरहित होऊन, ते सुतिक्ष्ण मुनिंजवळ गेले आणि मृदू वचन बोलले॥
Verse 4
अथ तेऽग्निं सुरांश्चैव वैदेही रामलक्ष्मणौ।काल्यं विधिवदभ्यर्च्य तपस्विशरणे वने।।3.8.3।।उदयन्तं दिनकरं दृष्ट्वा विगतकल्मषाः।सुतीक्ष्णभिगम्येदं श्लक्ष्णं वचनमब्रुवन्।।3.8.4।।
तपस्व्यांच्या आश्रय असलेल्या त्या वनात मग वैदेही, राम व लक्ष्मण यांनी प्रातःकाळी विधिपूर्वक अग्नीची व देवतांची पूजा केली. उगवता सूर्य पाहून, कल्मषरहित होऊन, ते सुतिक्ष्ण मुनिंजवळ गेले आणि मृदू वचन बोलले॥
Verse 5
सुखोषितास्स्मभगवंस्त्वया पूज्येन पूजिताः।आपृच्छामः प्रयास्यामो मुनयस्त्वरयन्ति नः।।।।
भगवन्! आपण पूज्य आहात; आपल्या पूजनाने आम्ही सुखाने निवास केला. आता आम्ही आपली रजा घेतो, प्रस्थान करतो—मुनिगण आम्हाला पुढे जाण्यास त्वरेने प्रवृत्त करीत आहेत॥
Verse 6
त्वरामहे वयं द्रष्टुं कृत्स्नमाश्रममण्डलम्।ऋषीणां पुण्यशीलानां दण्डकारण्यवासिनाम्।।।।
दंडकारण्यात वसणाऱ्या पुण्यशील ऋषींचे संपूर्ण आश्रममंडळ पाहण्यास आम्ही अत्यंत उत्सुक आहोत; म्हणून आम्ही त्वरेने जावे.
Verse 7
अभ्यनुज्ञातुमिच्छामस्सहैभिर्मुनिपुङ्गवैः।धर्मनित्यैस्तपोदान्तैर्विशिखैरिव पावकैः।।।।
या मुनिपुंगवांसह—जे धर्मनिष्ठ, तपाने संयमित आणि ज्वालारहित अग्नीसारखे—आम्हाला जाण्यासाठी आपली आज्ञा हवी आहे.
Verse 8
अविषह्यातपो यावत्सूर्यो नातिविराजते।अमार्गेणागतां लक्ष्मीं प्राप्येवान्वयवर्जितः।।।।तावदिच्छामहे गन्तुमित्युक्त्वा चरणौ मुनेः।ववन्दे सहसौमित्रिस्सीतया सह राघवः।। ।।
सूर्याची असह्य उष्णता फारशी वाढण्यापूर्वी—जसा वंशहीन पुरुष अमार्गाने मिळालेली लक्ष्मी पावून अतिशय झळकतो—तितक्यातच आम्ही निघू इच्छितो. असे म्हणून राघव रामाने सीता व सौमित्री (लक्ष्मण) यांसह मुनींच्या चरणांवर वंदन केले.
Verse 9
अविषह्यातपो यावत्सूर्यो नातिविराजते।अमार्गेणागतां लक्ष्मीं प्राप्येवान्वयवर्जितः।।3.8.8।।तावदिच्छामहे गन्तुमित्युक्त्वा चरणौ मुनेः।ववन्दे सहसौमित्रिस्सीतया सह राघवः।। 3.8.9।।
सूर्याची असह्य उष्णता फारशी वाढण्यापूर्वी—जसा वंशहीन पुरुष अमार्गाने मिळालेली लक्ष्मी पावून अतिशय झळकतो—तितक्यातच आम्ही निघू इच्छितो. असे म्हणून राघव रामाने सीता व सौमित्री (लक्ष्मण) यांसह मुनींच्या चरणांवर वंदन केले.
Verse 10
तौ संस्पृशन्तौ चरणावुत्थाप्य मुनिपुङ्गवः।गाढमालिङ्ग्य सस्नेहमिदं वचनमब्रवीत्।।।।
ते दोघे त्यांच्या चरणांना स्पर्श करीत असता, मुनिश्रेष्ठांनी त्यांना उचलून, स्नेहाने घट्ट आलिंगन देऊन हे वचन उच्चारले।
Verse 11
अरिष्टं गच्छ पन्थानं राम सौमित्रिणा सह।सीतया चानया सार्धं छाययेवानुवृत्तया।।।।
हे राम! सौमित्रिसह या मार्गाने निर्विघ्न जा; आणि या सीतेलाही सोबत घे—जी छायेसारखी तुझ्या मागे अनुवर्तते।
Verse 12
पश्याश्रमपदं रम्यं दण्डकारण्यवासिनाम्।एषां तपस्विनां वीर तपसा भावितात्मनाम्।।।।
हे वीरा, दंडकारण्यात वसणाऱ्या या तपस्वींचे रम्य आश्रमस्थान पाहा—तपश्चर्येने भावित, शुद्ध व उन्नत आत्म्यांचे हे पावन निवासस्थान।
Verse 13
सप्राज्यफलमूलानि पुष्पितानि वनानि च।प्रशस्तमृगयूथानि शान्तपक्षिगणानि च।। ।।फुल्लपङ्कजषण्डानि प्रसन्नसलिलानि च।कारण्डवविकीर्णानि तटाकानि सरांसि च।।।।द्रक्ष्यसे दृष्टिरम्याणि गिरिप्रस्रवणानि च।रमणीयान्यरण्यानि मयूराभिरुतानि च।।।।
फल-मुळांनी समृद्ध व फुलांनी शोभित अशी वने तू पाहशील; तसेच उत्तम मृगांचे कळप आणि शांत पक्ष्यांचे थवेही पाहशील।
Verse 14
सप्राज्यफलमूलानि पुष्पितानि वनानि च।प्रशस्तमृगयूथानि शान्तपक्षिगणानि च।। 3.8.13।।फुल्लपङ्कजषण्डानि प्रसन्नसलिलानि च।कारण्डवविकीर्णानि तटाकानि सरांसि च।।3.8.14।।द्रक्ष्यसे दृष्टिरम्याणि गिरिप्रस्रवणानि च।रमणीयान्यरण्यानि मयूराभिरुतानि च।।3.8.15।।
तू प्रसन्न, निर्मळ जलाची तळी व सरोवरे पाहशील; त्यांत फुललेल्या कमळांचे समूह असतील आणि कारंडव जलपक्ष्यांनी ती जलाशये भरलेली असतील।
Verse 15
सप्राज्यफलमूलानि पुष्पितानि वनानि च।प्रशस्तमृगयूथानि शान्तपक्षिगणानि च।। 3.8.13।।फुल्लपङ्कजषण्डानि प्रसन्नसलिलानि च।कारण्डवविकीर्णानि तटाकानि सरांसि च।।3.8.14।।द्रक्ष्यसे दृष्टिरम्याणि गिरिप्रस्रवणानि च।रमणीयान्यरण्यानि मयूराभिरुतानि च।।3.8.15।।
दृष्टीस रम्य असे गिरिप्रस्रवणांचे झरे तू पाहशील; आणि मयूरांच्या केकारवाने निनादणारी मनोहर अरण्येही।
Verse 16
गम्यतां वत्स सौमित्रे भवानपि च गच्छतु।आगन्तव्यं च ते दृष्ट्वा पुनरेवाश्रमं मम।।।।
जा, वत्सा—हे सौमित्रा, तूही प्रस्थान कर. ती स्थाने पाहून पुन्हा माझ्या आश्रमात अवश्य परत ये.
Verse 17
एवमुक्तस्तथेत्युक्त्वा काकुत्स्थस्सहलक्ष्मणः।प्रदक्षिणं मुनिं कृत्वा प्रस्थातुमुपचक्रमे।।।।
असा उपदेश ऐकून काकुत्स्थ राम लक्ष्मणासह “तथास्तु” असे म्हणाला. मग मुनिंची भक्तिभावाने प्रदक्षिणा करून प्रस्थानास आरंभ केला॥
Verse 18
ततश्शुभतरे तूणी धनुषी चायतेक्षणा।ददौ सीता तयोर्भ्रात्रोः खङ्गौ च विमलौ ततः।।।।
त्यानंतर विशालनेत्री सीतेने त्या दोन्ही भावांना अत्यंत शुभ तुणी व धनुष्ये दिली; आणि मग निर्मळ असे दोन खड्गही अर्पण केले॥
Verse 19
आबध्य च शुभे तूणी चापे चादाय सुस्वनौ।निष्क्रान्तावाश्रमाद्गन्तुमुभौ तौ रामलक्ष्मणौ।।।।
मग त्या राम-लक्ष्मणांनी शुभ तुणी बांधून, सुस्वर नाद करणारे धनुष्य हातात घेऊन, आश्रमातून बाहेर पडून प्रस्थान केले.
Verse 20
श्रीमन्तौ रूपसम्पन्नौ दीप्यमानौ स्वतेजसा।प्रस्थितौ धृतचापौ तौ सीतया सह राघवौ।।।।
श्रीसम्पन्न, रूपसंपन्न, स्वतेजाने दीप्त असे ते दोघे राघव धनुष्य धारण करून, सीतेसह प्रस्थान झाले.
Frequently Asked Questions
The pivotal action is the disciplined decision to depart early—before oppressive heat—paired with a moral simile: like a person of poor lineage who gains wealth by improper means and becomes arrogant, unchecked conditions can distort conduct; therefore, timing and restraint support dharmic travel and clear judgment.
The chapter teaches that spiritual progress and social duty in liminal spaces depend on ordered practice (bathing, worship, sun-salutation), humility toward ascetic authority (touching feet, receiving permission), and preparedness without aggression (carrying arms as protective responsibility).
The text maps Dandakaranya through an āśrama-maṇḍala (network of hermitages) and vivid ecological landmarks: lotus-filled lakes and tanks, clear waters with water-ducks, peacock-sounding forests, herds of animals, and hill-stream waterfalls—functioning as both itinerary and sacred landscape.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.