Sarga 33

Verse 1

ततः शूर्पणखा दीना रावणं लोकरावणम्।अमात्यमध्ये सङ्क्रुद्धा परुषं वाक्यमब्रवीत्।।।।

तेव्हा दीन व क्रोधाने व्याकुळ झालेल्या शूर्पणखेने, मंत्र्यांच्या मध्यात बसलेल्या लोकांना रडविणाऱ्या रावणास कठोर वचन उच्चारले।

Verse 2

प्रमत्तः कामभोगेषु स्वैरवृत्तो निरङ्कुशः।समुत्पन्नं भयं घोरं बोद्धव्यं नावबुध्यसे।।।।

तू कामभोगांत मत्त, स्वैराचारी व निरंकुश होऊन, उत्पन्न झालेले हे घोर भय—जे तुला समजणे आवश्यक आहे—तेच समजत नाहीस।

Verse 3

सक्तं ग्राम्येषु भोगेषु कामवृत्तं महीपतिम्।लुब्धं न बहुमन्यन्ते श्मशानाग्निमिव प्रजाः।।।।

ग्राम्य भोगांत आसक्त, कामवृत्तीने चालणारा व लोभी असा राजा—प्रजा त्याला मान देत नाही, जसा स्मशानातील अग्नीला नाही।

Verse 4

स्वयं कार्याणि यः काले नानुतिष्ठति पार्थिवः।स तु वै सह राज्येन तैश्च कार्यैर्विनश्यति।।।।

जो पार्थिव वेळेवर स्वतः आवश्यक कार्ये करीत नाही, तो राज्यासह आणि त्या कार्यांसह नष्ट होतो।

Verse 5

अयुक्तचारं दुर्दर्शमस्वाधीनं नराधिपम्।वर्जयन्ति नरा दूरान्नदीपङ्कामिव द्विपाः।।।।

ज्याची योग्य गुप्तचर-व्यवस्था नाही, जो दुर्दर्शन व आत्मसंयमहीन आहे असा नराधिप—लोक त्याला दूरून टाळतात, जसे हत्ती चिखलट नदी टाळतात।

Verse 6

ये न रक्षन्ति विषयमस्वाधीना नराधिपाः।ते न वृद्ध्या प्रकाशन्ते गिरयस्सागरे यथा।।।।

जे नराधिप स्वाधीन नसून आपल्या राज्याचे रक्षण करीत नाहीत, ते समृद्धीने उजळत नाहीत—समुद्रात बुडालेल्या पर्वतांप्रमाणे ते प्रकाशत नाहीत।

Verse 7

आत्मवद्भिर्विगृह्य त्वं देवगन्धर्वदानवैः।अयुक्तचारश्चपलः कथं राजा भविष्यसि।।।।

आत्माभिमानी देव, गंधर्व व दानवांशी वैर करून, योग्य गुप्तचर-व्यवस्था नसताना चंचल राहून, तू कसा राजा राहशील?

Verse 8

त्वन्तु बालस्वभावश्च बुद्धिहीनश्च राक्षस।ज्ञातव्यन्तु न जानीषे कथं राजा भविष्यसि।।।।

पण हे राक्षसा! तू स्वभावाने बालिश आहेस आणि विवेकहीन आहेस। जे जाणणे आवश्यक आहे तेही तुला माहीत नाही—मग तू राजा कसा होशील?

Verse 9

येषां चारश्च कोशश्च नयश्च जयतां वर।अस्वाधीना नरेन्द्राणां प्राकृतैस्ते जनैस्समाः।।।।

हे जयवंतांतील श्रेष्ठा! ज्यांच्या अधीन गुप्तचरव्यवस्था, कोष आणि नीतिशासन नसते, असे नरेन्द्र सामान्य जनांसारखेच ठरतात।

Verse 10

यस्मात्पश्यन्ति दूरस्थान् सर्वानर्थान्नराधिपाः।चारेण तस्मादुच्यन्ते राजानो दीर्घचक्षुषः।।।।

कारण राजे गुप्तचरांच्या द्वारा दूरस्थ गोष्टींसह सर्व अनर्थही पाहू शकतात; म्हणूनच राजांना ‘दीर्घचक्षु’ असे म्हणतात।

Verse 11

अयुक्तचारं मन्ये त्वां प्राकृतैस्सचिवैर्वृतम्।स्वजनं तु जनस्थाने हतं यो नावबुद्ध्यसे।।।।

मला वाटते तू गुप्तचर-व्यवस्था लावलेली नाहीस आणि साध्या मंत्र्यांनी वेढलेला आहेस; कारण जनस्थानात तुझेच लोक मारले गेले, हेही तुला कळत नाही।

Verse 12

चतुर्दश सहस्राणि रक्षसां क्रूरकर्मणाम्।हतान्येकेन रामेण खरश्च सहदूषणः।।।।

क्रूरकर्मा राक्षसांची चौदा हजार संख्या एकट्या रामानेच मारली; आणि खर व दूषणही त्याच्यासह वध झाले।

Verse 13

ऋषीणामभयं दत्तं कृतक्षेमाश्च दण्डकाः।धर्षितं च जनस्थानं रामेणाक्लिष्टकर्मणा।।।।

अक्लिष्टकर्मा श्रीरामांनी ऋषींना अभयदान दिले; दंडकारण्य सुरक्षित केले आणि जनस्थान उद्ध्वस्त केले।

Verse 14

त्वन्तु लुब्दः प्रमत्तश्च पराधीनश्च रावण।विषये स्वे समुत्पन्नं भयं यो नावबुध्यसे।।।।

पण हे रावणा! तू लोभी, प्रमत्त आणि पराधीन आहेस; आपल्या राज्यातच उत्पन्न झालेले भय तू ओळखत नाहीस।

Verse 15

तीक्ष्णमल्पप्रदातारं प्रमत्तं गर्वितं शठम्।व्यसने सर्वभूतानि नाभिधावन्ति पार्थिवम्।।।।

जो राजा कठोर, अल्पदाता, प्रमत्त, गर्विष्ठ व शठ असेल—आपत्तीत प्राणी त्याच्याकडे धावत नाहीत; त्याचा आश्रय घेत नाहीत।

Verse 16

अतिमानिनमग्राह्यमात्मसम्भावितं नरम्।क्रोधिनं व्यसने हन्ति स्वजनोऽपि महीपतिम्।।।।

अतिमानी, सज्जनांना अग्राह्य, आत्मगर्वी व क्रोधी अशा राजाला आपत्तीत स्वजनही ठार करू शकतात।

Verse 17

नानुतिष्ठति कार्याणि भयेषु न बिभेति च।क्षिप्रं राज्याच्युतो दीनस्तृणैस्तुल्यो भविष्यति।।।।

जो आवश्यक कर्तव्ये पार पाडत नाही आणि ज्याचे भय बाळगावे त्याचे भय बाळगत नाही—तो लवकरच राज्यच्युत होऊन दीन, तृणासमान तुच्छ होतो।

Verse 18

शुष्कैः काष्ठैर्भवेत्कार्यं लोष्टैरपि च पांसुभिः।न तु स्थानात्परिभ्रष्टैः कार्यं स्याद्वसुधाधिपैः।।।।

सुक्या काष्ठांनी, मातीच्या ढेकळांनी वा धुळीनेही काही कार्य साधते; पण स्थानच्युत झालेला भूमिपती कोणत्याही कार्यास निरुपयोगी ठरतो।

Verse 19

अपभुक्तं यथा वासस्स्रजो वा मृदिता यथा।एवं राज्यात्परिभ्रष्टस्समर्थोऽपि निरर्थकः।।।।

जसे वापरलेले वस्त्र टाकून दिले जाते, किंवा घातलेली माळ चुरडली जाते—तसेच राज्यच्युत राजा समर्थ असला तरी निरर्थक होतो।

Verse 20

अप्रमत्तश्च यो राजा सर्वज्ञो विजितेन्द्रियः।कृतज्ञो धर्मशीलश्च स राजा तिष्ठते चिरम्।।।।

जो राजा सदैव जागरूक, विवेकी, इंद्रियजयी, कृतज्ञ व धर्मशील असतो, तोच राजा दीर्घकाळ टिकतो।

Verse 21

नयनाभ्यां प्रसुप्तोऽपि जागर्ति नयचक्षुषा।त्यक्तक्रोधप्रमादश्च स राजा पूज्यते जनैः।।।।

दोन्ही डोळ्यांनी झोपलेला असला तरी राजा न्यायचक्षूने जागा असतो; क्रोध व प्रमाद त्यागणारा असा राजा जनांकडून पूजिला जातो।

Verse 22

त्वं तु रावण दुर्बुद्धिर्गुणैरेतैर्विवर्जितः।यस्य तेऽविदितश्चारै रक्षसां सुमहान्वधः।।।।

पण हे रावण, तू दुर्बुद्धी असून या गुणांपासून वंचित आहेस; म्हणूनच तुझ्या गुप्तचरांनाही राक्षसांचा तो महान वध कळलाच नाही।

Verse 23

परावमन्ता विषयेषु सङ्गतो न देशकालप्रविभागतत्ववित्।अयुक्तबुद्धिर्गुणदोषनिश्चये विपन्नराज्यो नचिराद्विपत्स्यसे।।।।

जो परांचा अवमान करतो, विषयांत आसक्त राहतो, देश-कालाचा विवेक जाणत नाही आणि गुण-दोष ठरविण्यात अविवेकी असतो—असा राजा, ज्याचे राज्य आधीच संकटात आलेले असते, लवकरच नाश पावतो।

Verse 24

इति स्वदोषान् परिकीर्तितांस्तया समीक्ष्य बुद्ध्या क्षणदाचरेश्वरः।धनेन दर्पेण बलेन चान्वितो विचिन्तयामास चिरं स रावणः।।।।

तिने सांगितलेले आपले दोष बुद्धीने तपासून, धन, दर्प आणि बल यांनी युक्त असा निशाचरांचा अधिपती रावण दीर्घकाळ विचार करू लागला।