Sarga 60
सीतान्वेषणविलापः (Rama’s Lament and Search for Sita)
आरण्यकाण्ड
या सर्गात सीतेच्या अनुपस्थितीनंतरचा रामाचा तात्काळ मानसिक धक्का आणि शोक उलगडतो. आश्रमाकडे परतताना त्याला वारंवार अशुभ शकुन दिसतात—विशेषतः डाव्या डोळ्याची फडफड, पाय अडखळणे आणि अंग थरथरणे—आणि तो त्यांना सीतेच्या कुशलतेवर आलेल्या संकटाचे संकेत मानतो. आश्रमात पोहोचून पर्णकुटी रिकामी दिसताच तो व्याकुळ होऊन परिसर तपासतो; ती कुटी हिवाळ्याने उजाडलेल्या कमळतळ्यासारखी भासते आणि आजूबाजूचे वन वाळलेल्या फुलांमुळे व खिन्न पक्षी-मृगांमुळे जणू रडत आहे असे वाटते. राम अपहरण, मृत्यू, लपून बसणे किंवा नेहमीप्रमाणे फल-मूल वेचायला जाणे—अशा परस्परविरोधी शक्यता मनात फिरवतो आणि मग उन्मत्तासारखा शोधात धाव घेतो. तो झाडोऱ्यांतून, खुणांमधून धावत कदंब, बिल्व, अर्जुन, ककुभ, तिलक, अशोक, ताळ, जांभूळ, कर्णिकार इत्यादी वृक्षांना साद घालून विचारतो; सीतेच्या पीतांबर, तिलकचिन्हे आणि पुष्पप्रियता यांशी जोडलेल्या काव्यात्मक उपमांनी तो हरिण, हत्ती आणि वाघालाही प्रश्न करतो. अखेरीस शोकाच्या अतिरेकाने तो क्षणभर सीता दिसल्यासारखा समजून तिला हाक मारत भटकत राहतो; येथे करुणारस कर्तव्य शिथिल न करता संकल्प अधिक दृढ करतो।
Shlokas
Verse 1
भृशमाव्रजमानस्य तस्याधो वामलोचनम्।प्रास्फुरच्चास्खलद्रामो वेपथुश्चाप्य जायत।।3.60.1।।
पुढे जात असताना त्याच्या डाव्या डोळ्याचा खालचा भाग जोराने फडफडला; राम ठेचकाळला आणि अंगात कंप आला—ही दुःखसूचक अपशकुने होती।
Verse 2
उपालक्ष्य निमित्तानि सोऽशुभानि मुहुर्मुहुः।अपि क्षेमं नु सीताया इति वै व्याजहार च।।3.60.2।।
वारंवार अशुभ निमित्ते दिसताच ते व्याकुळ झाले आणि स्वतःशीच म्हणाले—“सीता कुशल तर आहे ना?”
Verse 3
त्वरमाणो जगामाथ सीतादर्शनलालसः।शून्यमावसथं दृष्ट्वा बभूवोद्विग्नमानसः।।3.60.3।।
सीतेचे दर्शन घ्यावे या उत्कंठेने तो घाईघाईने आश्रमाकडे गेला; पण निवासस्थान रिकामे पाहून त्याचे मन अत्यंत व्याकुळ झाले॥3.60.3॥
Verse 4
उद्भ्रमन्निव वेगेन विक्षिपन्रघुनन्दनः।तत्र तत्रोटजस्थानमभिवीक्षय समन्ततः।।3.60.4।।ददर्श पर्णशालां च रहितां सीतया तदा।श्रिया विरहितां ध्वस्तां हेमन्ते पद्मिनीमिव।।3.60.5।।
रघुनंदन श्रीराम वेगाने जणू भ्रमित होऊन धावू लागले; हात इकडे-तिकडे झटकत, तेथे-तेथे सर्व दिशांनी ओट्याजस्थान पुन्हा पुन्हा पाहू लागले।
Verse 5
उद्भ्रमन्निव वेगेन विक्षिपन्रघुनन्दनः।तत्र तत्रोटजस्थानमभिवीक्षय समन्ततः।।3.60.4।।ददर्श पर्णशालां च रहितां सीतया तदा।श्रिया विरहितां ध्वस्तां हेमन्ते पद्मिनीमिव।।3.60.5।।
तेव्हा त्यांनी सीतेविना पर्णशाला पाहिली—शोभाहीन, ध्वस्त—जणू हेमंतात कमलरहित पद्मिनी।
Verse 6
रुदन्तमिव वृक्षैश्च म्लानपुष्पमृगद्विजम्।श्रिया विहीनं विध्वस्तं सन्त्यक्तवनदेवतम्।।3.60.6।।विप्रकीर्णाजिनकुशं विप्रविद्धब्रुसीकटम्।दृष्ट्वा शून्यं निजस्थानं विललाप पुनः पुनः।।3.60.7।।
ते वनही जणू वृक्षांसह रडत होते; फुले म्लान झाली, मृग व पक्षीही निस्तेज दिसत. शोभाहीन व विध्वस्त असे ते भासत होते, जणू वनदेवतांनी त्याचा त्याग केला होता।
Verse 7
रुदन्तमिव वृक्षैश्च म्लानपुष्पमृगद्विजम्।श्रिया विहीनं विध्वस्तं सन्त्यक्तवनदेवतम्।।3.60.6।।विप्रकीर्णाजिनकुशं विप्रविद्धब्रुसीकटम्।दृष्ट्वा शून्यं निजस्थानं विललाप पुनः पुनः।।3.60.7।।
आपले स्थान रिकामे दिसताच—जिथे अजिन व कुश विखुरले होते आणि गवताची आसने व तृणचटया अस्ताव्यस्त झाल्या होत्या—तो पुन्हा पुन्हा करुण विलाप करू लागला।
Verse 8
हृता मृता वा नष्टा वा भक्षिता वा भविष्यति।निलीनाप्यथवा भीरुरथवा वनमाश्रिता।।3.60.8।।
‘ती भित्र्या सीतेचे अपहरण तर झाले नसेल? किंवा ती मारली गेली, नष्ट झाली, अथवा कुणी तिला भक्षिले असेल? नाहीतर भयाने कुठे लपून बसली असेल, किंवा वनाचा आश्रय घेतला असेल।’
Verse 9
गता विचेतुं पुष्पाणि फलान्यपि च वा पुनः।अथवा पद्मिनीं याता जलार्थं वा नदीं गता।।3.60.9।।
‘किंवा ती फुले वेचायला गेली असेल, किंवा फळे गोळा करायला; अथवा कमळांनी भरलेल्या सरोवराकडे गेली असेल, किंवा पाण्यासाठी नदीकडे गेली असेल।’
Verse 10
यत्नान्मृगयमाणस्तु नाससाद वने प्रियाम्।शोकरक्तेक्षणश्शोकादुन्मत्त इव लक्ष्यते।।3.60.10।।
खूप प्रयत्नाने शोध घेत असूनही वनात त्याला प्रिया सापडली नाही; शोकाने डोळे लाल झाले आणि दुःखात तो उन्मत्तासारखा दिसू लागला।
Verse 11
वृक्षाद्वृक्षं प्रधावन्सगिरेश्चाद्रिं नदान्नदीम्।बभूव विलपन्रामश्शोकार्णवपरिप्लुतः।।3.60.11।।
वृक्षावरून वृक्षाकडे, पर्वतावरून पर्वताकडे आणि नदीवरून नदीकडे धावत धावत श्रीराम विलाप करू लागले; जणू शोकसागरात बुडालेलेच होते.
Verse 12
अपि काचित्त्वया दृष्टा सा कदम्बप्रिया प्रिया।कदम्ब यदि जानीषे शंस सीतां शुभाननाम्।।3.60.12।।
हे कदंब वृक्षा! कदंबपुष्पप्रिय अशी माझी ती प्रिया तुला दिसली का? कदंबा, जर तुला माहीत असेल तर शुभमुखी सीतेचा वृत्तांत मला सांग.
Verse 13
स्निग्धपल्लवसङ्काशा पीतकौशेयवासिनी।शंसस्व यदि वा दृष्टा बिल्व बिल्वोपमस्तनी।।3.60.13।।
हे बिल्ववृक्षा! तू तिला पाहिले असेल तर मला सांग—जी स्निग्ध कोवळ्या पानांसारखी, पिवळे कौशेय वस्त्र परिधान करणारी, आणि बिल्वफळासारख्या गोल स्तनांची आहे।
Verse 14
अथवाऽर्जुन शंस त्वं प्रियां तामर्जुनप्रियाम्।जनकस्य सुता भीरुर्यदि जीवति वा न वा।।3.60.14।।
किंवा हे अर्जुनवृक्षा! तूच सांग—ती प्रिय, अर्जुनाला प्रिय असलेली; जनकाची भीरू कन्या मैथिली—ती जिवंत आहे की नाही?
Verse 15
ककुभः ककुभोरूं तां व्यक्तं जानाति मैथिलीम्।यथा पल्लवपुष्पाढ्यो भाति ह्येष वनस्पतिः।।3.60.15।।
हा ककुभवृक्ष पल्लव-पुष्पांनी भरून शोभून दिसतो; ककुभासारख्या ऊरू असलेल्या त्या मैथिलीला हा नक्कीच ओळखतो।
Verse 16
भ्रमरैरुपगीतश्च यथा द्रुमवरो ह्ययम्।एष व्यक्तं विजानाति तिलकस्तिलकप्रियाम्।।3.60.16।।
भुंग्यांच्या गाण्याने गुंजणारा हा श्रेष्ठ वृक्ष—हा तिलकवृक्ष—कपाळी तिलक धारण करणे प्रिय मानणाऱ्या त्या देवीला नक्कीच ओळखतो।
Verse 17
अशोक शोकापनुद शोकोपहतचेतसम्।त्वन्नामानं कुरु क्षिप्रं प्रियासन्दर्शनेन माम्।।3.60.17।।
हे अशोक! शोक दूर करणाऱ्या! शोकाने व्याकुळ झालेल्या माझ्या मनाला—प्रियाचे दर्शन घडवून—लवकरच तुझ्या नावास सार्थ कर।
Verse 18
यदि ताल त्वया दृष्टा पक्वतालफलस्तनी।कथयस्व वरारोहां कारुण्यं यदि ते मयि।।3.60.18।।
हे ताळवृक्षा! जर तू त्या वरारोहा सुंदरीला पाहिले असेल, जिनचे स्तन पिकलेल्या ताळफळासारखे आहेत, तर माझ्यावर करुणा करून तिची वार्ता मला सांग।
Verse 19
यदि दृष्टा त्वया सीता जम्बु जम्बूफलोपमा।प्रियां यदि विजानीषे निःशङ्कं कथयस्व मे।।3.60.19।।
हे जांभूळवृक्षा! जर तू जांभूळफळासारखी मनोहर सीता पाहिली असेल; माझ्या प्रियेला ओळखत असशील तर निःसंकोच मला सांग।
Verse 20
अहो त्वं कर्णिकाराद्य सुपुष्पैश्शोभसे भृशम्।कर्णिकारप्रिया साध्वी शंस दृष्टा प्रिया यदि।।3.60.20।।
अहो कर्णिकारवृक्षा! आज तू सुंदर उमललेल्या फुलांनी फारच शोभून दिसतोस। कर्णिकारफुलांची प्रिय ती साध्वी जर दिसली असेल तर मला सांग।
Verse 21
चूतनीपमहासालान्पनसान्कुरवान्धवान्।दाडिमाननसान्गत्वा दृष्ट्वा रामो महायशाः।।3.60.21।।मल्लिका माधवीश्चैव चम्पकान्केतकीस्तथा।पृच्छन्रामो वने भान्तः उन्मत्त इव लक्ष्यते।।3.60.22।।
महायशस्वी राम आंबा, कदंब, महान शाल, फणस, कुरव, धव, डाळिंब व अनसा वृक्षांजवळ जाऊन त्यांना पाहत पाहत शोधात फिरत राहिला।
Verse 22
चूतनीपमहासालान्पनसान्कुरवान्धवान्।दाडिमाननसान्गत्वा दृष्ट्वा रामो महायशाः।।3.60.21।।मल्लिका माधवीश्चैव चम्पकान्केतकीस्तथा।पृच्छन्रामो वने भान्तः उन्मत्त इव लक्ष्यते।।3.60.22।।
तो मल्लिका, माधवी वेल, चंपक आणि केतकी यांनाही विचारत वनात भटकत होता; विरहाने व्याकुळ राम उन्मत्तासारखा दिसत होता।
Verse 23
अथवा मृगशाबाक्षीं मृग जानासि मैथिलीम्।मृगविप्रेक्षणी कान्ता मृगीभिस्सहिता भवेत्।।3.60.23।।
अथवा, हे मृगा! मृगशावकासारख्या नेत्रांची मैथिली तुला माहीत आहे काय? मृगासारखी दृष्टी असलेली माझी प्रिया कदाचित हरिणींसहच असेल.
Verse 24
गज सा गजनासोरूर्यदि दृष्टा त्वया भवेत्।तां मन्ये विदितां तुभ्यमाख्याहि वरवारण।3.60.24।।
हे गजा! जर तू तिला पाहिले असेल—जिच्या उरू गजाच्या सोंडेप्रमाणे आहेत—तर ती तुला ओळखीचीच असेल असे मला वाटते. सांग मला, हे श्रेष्ठ वारणा!
Verse 25
शार्दूल यदि सा दृष्टा प्रिया चन्द्रनिभानना।मैथिली मम विस्रब्धं कथयस्व न ते भयम्।।3.60.25।।
हे शार्दूला! चंद्रासारख्या मुखाची माझी प्रिया मैथिली तू पाहिली असेल तर निर्धास्तपणे सांग; तुला भय नाही.
Verse 26
किं धावसि प्रिये दूरे दृष्टासि कमलेक्षणे।वृक्षैराच्छाद्य चात्मानं किं मां न प्रतिभाषसे।।3.60.26।।
हे प्रिये कमलेक्षणे! तू दूर का धावतेस? मी तुला पाहिले आहे. झाडांच्या आड स्वतःला लपवून मला उत्तर का देत नाहीस?
Verse 27
तिष्ठ तिष्ठ वरारोहे न तेऽस्ति करुणा मयि।नात्यर्थं हास्यशीलासि किमर्थं मामुपेक्षसे।।3.60.27।।
थांब थांब, हे वरारोहे! माझ्यावर तुला करुणा नाही काय? तू फारशी हसतमुख खेळकरही नाहीस; मग मला का उपेक्षतेस?
Verse 28
पीतकौशेयकेनासि सूचिता वरवर्णिनि।धावन्त्यपि मया दृष्टा तिष्ठ यद्यस्ति सौहृदम्।।3.60.28।।
हे वरवर्णिनी! तुझ्या पिवळ्या कौशेय-वस्त्रांवरून तू ओळखली गेलीस. धावत असतानाही मला तू दिसलीस; जर माझ्याविषयी स्नेह असेल तर थांब॥3.60.28॥
Verse 29
नैव सा नूनमथवा हिंसिता चारुहासिनी।कृच्छ्रप्राप्तं न मां नूनं यथोपेक्षितुमर्हति।।3.60.29।।
ती चारुहासिनी नक्कीच आहत झालेली नाही; नाहीतर अशा संकटात पडलेल्या मला ती नक्कीच अशी उपेक्षा केली नसती॥3.60.29॥
Verse 30
व्यक्तं सा भक्षिता बाला राक्षसैः पिशिताशनैः।विभज्याङ्कानि सर्वाणि मया विरहिता प्रिया।।3.60.30।।
त्याला स्पष्ट वाटले—माझ्यापासून विरहिता झालेली माझी कोवळी प्रिया मांसभक्षी राक्षसांनी अवयवावयव करून फाडून खाल्ली आहे॥3.60.30॥
Verse 31
नूनं तच्छुभदन्तोष्ठं सुनासं चारुकुण्डलम्।पूर्णचन्द्रनिभं ग्रस्तं मुखंनिष्प्रभतां गतम्।।3.60.31।।
नक्कीच ते मुख—शुभ दात-ओठांनी शोभणारे, सुडौल नाक व मनोहर कुंडले धारण करणारे, पौर्णिमेच्या चंद्रासारखे तेजस्वी—जणू ग्रासले गेले असून त्याची प्रभा मावळली आहे॥3.60.31॥
Verse 32
सा हि चम्पकवर्णाभा ग्रीवा ग्रैवेयशोभिता।कोमला विलपन्त्यास्तु कान्ताया भक्षिता शुभा।।3.60.32।।
चंपकवर्णाभ, ग्रैवेयहाराने शोभलेली ती शुभ्र कोमल ग्रीवा—विलाप करणाऱ्या प्रियेस—जणू भक्षिली गेली, असे तो मनात मानतो।
Verse 33
नूनं विक्षिप्यमाणौ तौ बाहू पल्लवकोमलौ।भक्षितौ वेपमानाग्रौ सहस्ताभरणाङ्गदौ।।3.60.33।।
निश्चितच ते दोन्ही बाहू—नवपल्लवासारखे कोमल—थरथरणाऱ्या अग्रभागांसह, कंकण व अंगदांनी भूषित—झटापटीत इकडे-तिकडे फेकले जात असता जणू भक्षिले गेले, असे तो समजतो।
Verse 34
मया विरहिता बाला रक्षसां भक्षणाय वै।सार्धेनेव परित्यक्ता भक्षिता बहुबान्धवा।।3.60.34।।
माझ्यापासून विरहिता ती बाला—अनेक बंधू असूनही—राक्षसांच्या भक्षणासाठी धरली जाऊन, जणू अर्धवट भक्षिली जाऊन टाकून दिली गेली, असे तो कल्पितो।
Verse 35
हा लक्ष्मण महाबाहो पश्यसि त्वं प्रियां क्वचित्।हा प्रिये क्व गता भद्रे हा सीतेति पुनः पुनः।।3.60.35।।
“हा लक्ष्मण, महाबाहो! तुला माझी प्रिया कुठे दिसते का? हा प्रिये! भद्रे, तू कुठे गेलीस? हा सीते!”—असे तो पुन्हा पुन्हा आर्तपणे हाक मारू लागला।
Verse 36
इत्येवं विलपन्रामः परिधावन्वनाद्वनम्।क्वचिदुद्भ्रमते वेगात्क्वचिद्विभ्रमते बलात्।।3.60.36।।क्वचिन्मत्त इवाभाति कान्तान्वेषणतत्परः।
अशा रीतीने विलाप करीत राम वनातून वनात धावत फिरला; कधी वेगाने उडी मारी, कधी बळाने झपाट्याने पुढे सरकला. कान्तेच्या शोधात तल्लीन तो कधी कधी उन्मत्तासारखा भासू लागला।
Verse 37
स वनानि नदीश्शैलान् गिरिप्रस्रवणानि च।।3.60.37।।काननानि च वेगेन भ्रमत्यपरिसंस्थितः।
मनाने अस्थिर होऊन तो वेगाने वनांत, नद्यांत, शैल-पर्वतांत, गिरिप्रस्रवणांत व घन काननांत भटकत फिरला।
Verse 38
तथा स गत्वा विपुलम् महद्वनं परीत्य सर्वं त्वथ मैथिलीं प्रति।अनिष्ठिताशस्सचकार मार्गणे पुनः प्रियायाः परमं परिश्रमम्।।3.60.38।।
अशा न सोडता तो विशाल महावनात गेला; सर्वत्र फिरून मैथिलीचा शोध घेत, प्रियेसाठी पुन्हा परम परिश्रम करू लागला।
Frequently Asked Questions
Rama confronts the dharma-crisis of uncertainty: without evidence, he must act decisively for Sita’s welfare, balancing rational possibilities (foraging, fetching water) against ominous signs and the threat of raksasa violence, leading to an urgent, wide-ranging search.
Grief is not portrayed as mere collapse but as a catalyst for duty: karuṇa intensifies vigilance and commitment, while the repeated self-questioning models ethical responsibility under incomplete information.
Key markers include the āśrama and leaf-cottage (parṇaśālā), the forest’s rivers, hills, and mountain streams, and culturally resonant flora (Aśoka, Kadamba, Champaka, Ketakī, Jambu, Tāla) used as a ‘living map’ through which Rama navigates and interrogates the landscape.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.