Sarga 63
सीतावियोगे रामविलापः — Rama’s Lament in Separation from Sita
अरण्यकाण्ड
अरण्यकांडातील त्रेसष्टावा सर्ग सीतेच्या अदृश्य होण्याच्या तात्काळ मानसिक परिणामांवर केंद्रित आहे. प्रियावियोगाने राम शोक व मोहाने ग्रासले जातात; लक्ष्मणाचीही व्याकुळता दिसत असतानाही ते पुन्हा पुन्हा तीव्र निराशेत कोसळतात. ते स्वतःलाच दोष देतात, येणाऱ्या आपत्तींना कर्मफल मानतात आणि राक्षसांच्या हातून सीतेला देहपीडा किंवा मृत्यू झाला असेल या भीषण कल्पनांनी व्याकुळ होतात. त्याच वेळी वनातील घरगुती आत्मीयतेच्या स्मृती—शिळेवर बसलेली, हसत लक्ष्मणाशी बोलणारी सीता—त्यांच्या मनात उमटतात. यानंतर राम अनुमानाने शोधाचा विचार करतात—ती गोदावरीकाठी गेली असेल, कमळे तोडायला गेली असेल, किंवा फुललेल्या वनात शिरली असेल; पण “सीता एकटी जाणार नाही” असे म्हणत प्रत्येक शक्यता ते नाकारतात. मग सर्वसाक्षीप्रमाणे आदित्य व वायू यांना साकडे घालून विचारतात—ती अपहृत झाली का, मारली गेली का, किंवा कोणत्या वाटेने जाताना दिसली का. लक्ष्मण समयोचित उपदेश देतात—शोक सोडून धैर्य व उत्साहाने शोध घ्या; दृढनिश्चयी पुरुष कठीण कार्यातही खचत नाहीत. परंतु राम तो उपदेश टिकवू शकत नाहीत; त्यांचे धैर्य ढळते आणि ते पुन्हा गहन शोकात बुडतात—हा शोकच पुढील शोधकथेला चालना देणारा ठरतो.
Shlokas
Verse 1
स राजपुत्रः प्रियया विहीनः शोकेन मोहेन च पीड्यमानः।विषादयन्भ्रातरमार्तरूपो भूयो विषादं प्रविवेश तीव्रम्।।।।
तो राजपुत्र प्रियाविहीन होऊन शोक व मोहाने पीडित झाला; स्वतः आर्त अवस्थेत तो भावालाही विषादात टाकीत पुन्हा तीव्र निराशेत बुडाला।
Verse 2
स लक्ष्मणं शोकवशाभिपन्नं शोके निमग्नो विपुले तु रामः।उवाच वाक्यं व्यसनानुरूपमुष्णं विनिश्श्वस्य रुदंत्सशोकम्।।।।
विपुल शोकात निमग्न झालेला राम, शोकवश झालेल्या लक्ष्मणाला—उष्ण उसासे टाकीत, रडत रडत—त्या व्यसनास अनुरूप शोकयुक्त वचन बोलला॥
Verse 3
न मद्विधो दुष्कृतकर्मकारी मन्ये द्वितीयोऽस्ति वसुन्धरायाम्।शोकेन शोको हि परम्पराया मा मेति भिन्दन्हृदयं मनश्च।।।।
मला वाटते, पृथ्वीवर माझ्यासारखा दुष्कृत्य करणारा दुसरा कोणी नाही. शोकावर शोक परंपरेने येऊन माझे हृदय आणि मन फोडून टाकीत आहे॥
Verse 4
पूर्वं मया नूनमभीप्सितानि पापानि कर्माण्यसकृत्कृतानि।तत्रायमद्यापतितो विपाको दुःखेन दुःखं यदहं विशामि।।।।
खरोखर मी पूर्वी वारंवार इच्छेने पापकर्मे केली होती. आज त्यांचाच विपाक माझ्यावर कोसळला आहे, कारण मी दुःखावर दुःख भोगीत आहे॥
Verse 5
राज्यप्रणाशस्स्वजनैर्वियोगः पितुर्विनाशो जननीवियोगः।सर्वाणि मे लक्ष्मण शोकवेगमापूरयन्ति प्रविचिन्तितानि।।।।
हे लक्ष्मणा, राज्याचा नाश, स्वजनांचा वियोग, पित्याचा विनाश आणि जननीचा वियोग—हे सर्व आठवले की माझा शोकवेग अधिकच भरून येतो।
Verse 6
सर्वं तु दुःखं मम लक्ष्मणेदं शान्तं शरीरे वनमेत्य शून्यम्।सीतावियोगात्पुनरप्युदीर्णं काष्ठैरिवाग्निस्सहसा प्रदीप्तः।।।।
हे लक्ष्मणा, या निर्जन वनात आल्यावर माझे पूर्वीचे दुःख देहात जणू शांत झाले होते; पण सीतावियोगाने ते पुन्हा सहसा भडकले—जसे काष्ठ पडताच अग्नी प्रज्वलित होतो।
Verse 7
सा नूनमार्या मम राक्षसेन बलाद्दृता खं समुपेत्य भीरुः।अपस्वरं सस्वरविप्रलापा भयेन विक्रन्दितवत्यभीक्ष्णम्।।।।
निश्चितच माझी आर्या, अंतःकरणी भीरु, राक्षसाने बलपूर्वक धरून आकाशात नेली; भयाने तिचा स्वर तुटत, ती वारंवार मोठ्याने विलाप करीत आक्रोशत असावी।
Verse 8
तौ लोहितस्य प्रियदर्शनस्य सदोचितावुत्तमचन्दनस्य।वृत्तौ स्तनौ शोणितपङ्कदिग्धौ नूनं प्रियाया मम नाभिभातः।।।।
माझ्या प्रियाचे ते गोल स्तन—रक्तिम छटेने मनोहर, नेहमी उत्तम चंदनाने लेपिलेले—आता रक्त व चिखलाने माखलेले असल्याने निश्चयच शोभत नसतील।
Verse 9
तच्छलक्ष्णसुव्यक्तमृदुप्रलापं तस्या मुखं कुञ्चितकेशभारम्।रक्षोवशं नूनमुपागताया न भ्राजते राहुमुखे यथेन्दुः।।।।
तिचे मुख—मृदु, स्पष्ट, मधुर वाणीने युक्त आणि कुरळ्या केशभाराने वेढलेले—राक्षसांच्या वशात पडल्याने निश्चयच तितके तेजस्वी दिसत नाही, जसे राहूच्या मुखात अडकलेला चंद्र।
Verse 10
तां हारपाशस्य सदोचिताया ग्रीवां प्रियाया मम सुव्रतायाः।रक्षांसि नूनं परिपीतवन्ति विभिद्य शून्ये रुधिराशनानि।।।।
हारांच्या आलिंगनास योग्य अशा माझ्या प्रिय सुव्रतेच्या त्या गळ्याला रक्तभोजी राक्षसांनी निश्चयच एखाद्या निर्जन स्थानी मोडून तिचे रक्त प्राशन केले असावे।
Verse 11
मया विहीना विजने वने या रक्षोभिराहृत्य विकृष्यमाणा।नूनं निनादं कुररीव दीना सा मुक्तवत्यायतकान्तनेत्रा।।।।
माझ्याविना त्या निर्जन वनात राक्षसांनी अपहरून ओढत नेत असताना ती दीन, दीर्घ-कांत नेत्रांची सीता निश्चयच कुररी पक्ष्यासारखी करुण आर्तनाद करू लागली असावी।
Verse 12
अस्मिन्मयासार्धमुदारशीला शिलातले पूर्वमुपोपविष्टा।कान्तस्मिता लक्ष्मण जातहासा त्वामाह सीता बहुवाक्यजातम्।।।।
हे लक्ष्मणा! याच शिलातलावर पूर्वी माझ्यासह उदारस्वभावाची, मधुर स्मितधारी, हसत-हसत सीतेने तुला अनेक शब्दांनी भरलेली बरीच वचने सांगितली होती।
Verse 13
गोदावरीयं सरितां वरिष्ठा प्रिया प्रियाया मम नित्यकालम्।अप्यत्र गच्छेदिति चिन्तयामि नैकाकिनी याति हि सा कदाचित्।।।।
ती काय सरितांमध्ये श्रेष्ठ, माझ्या प्रियेला नित्य प्रिय असलेल्या गोदावरीकडे गेली असेल? तरीही मला तसे वाटत नाही; कारण ती कधीही एकटी कुठे जात नाही।
Verse 14
पद्मानना पद्मविशालनेत्रा पद्मानि वानेतुमभिप्रयाता।तदप्ययुक्तं न हि सा कदाचिन्मया विना गच्छति पङ्कजानि।।।।
कमलमुखी, कमलासारखे विशाल नेत्र असलेली ती काय कमळे वेचायला वनात गेली असेल? तेही योग्य नाही; कारण माझ्याविना ती कधीही कमळे घेण्यासाठी जात नाही।
Verse 15
कामं त्विदं पुष्पितवृक्षषण्डं नानाविधैः पक्षिगणैरुपेतम्।वनं प्रयाता नु तदप्ययुक्त मेकाकिनी सातिबिभेति भीरुः।।।।
फुललेल्या वृक्षांच्या या दाटीमध्ये, नानाविध पक्ष्यसमूहांनी गजबजलेल्या वनात ती गेली असेल काय? तेही अयुक्त; ती भीरू आहे आणि एकटी असताना फारच घाबरते।
Verse 16
आदित्य भो लोककृताकृतज्ञ लोकस्य सत्यानृतकर्मसाक्षिन्।मम प्रिया सा क्व गता हृता वा शंसस्व मे शोकवशस्य नित्यम्।।।।
हे आदित्य! लोकातील कृत-अकृत जाणणाऱ्या, सत्य-असत्य कर्मांचे साक्षी—माझी प्रिया कुठे गेली आहे, की ती हरण झाली आहे? शोकग्रस्त मला सत्य सांग।
Verse 17
लोकेषु सर्वेषु च नास्ति किञ्चिद्यत्ते न नित्यं विदितं भवेत्तत्।शंसस्व वायो कुलशालिनीं तां हृता मृता वा पथि वर्तते वा।।।।
हे वायो! सर्व लोकांत असे काही नाही की जे तुला नित्य विदित नाही। त्या कुलशालिनीबद्दल सांग—ती हरण झाली आहे का, मरण पावली आहे का, की मार्गावर कुठे आहे?
Verse 18
इतीव तं शोकविधेयदेहं रामं विसंज्ञं विलपन्तमेवम्।उवाच सौमित्रिरदीनसत्त्वो न्याये स्थितः कालयुतं च वाक्यम्।।।।
अशा रीतीने शोकाने वशीभूत देह असलेला राम विलाप करीत करीत मूर्च्छित झाला. तेव्हा न्यायात स्थिर, अदीन-सत्त्व सौमित्री लक्ष्मणाने काळास अनुरूप वचन उच्चारले॥
Verse 19
शोकं विमुञ्चार्य धृतिं भजस्व सोत्साहता चास्तु विमार्गणेऽस्याः।उत्साहवन्तो हि नरा न लोके सीदन्ति कर्मस्वतिदुष्करेषु।।।।
शोक सोडून धैर्य धरा; आणि तिच्या शोधात उत्साहयुक्त प्रयत्न करा. कारण या लोकी उत्साही पुरुष अत्यंत दुष्कर कर्मांतही खचून जात नाहीत॥
Verse 20
इतीव सौमित्रिमुदग्रपौरुषं ब्रुवन्तमार्तो रघुवंशवर्धनः।न चिन्तयामास धृतिं विमुक्तवान्पुनश्च दुःखं महदभ्युपागमत्।।।।
असे महापराक्रमी सौमित्रि (लक्ष्मण) बोलत असतानाही रघुवंशवर्धक श्रीरामांना त्यातून धैर्य लाभले नाही. त्यांनी संयम सोडला आणि पुन्हा महान् दुःखाने ते व्याकुळ झाले।
Frequently Asked Questions
The central dilemma is whether grief should govern conduct when duty demands immediate action. Rama’s lament risks immobilization, while Lakshmana urges a dharmic pivot from mourning to purposeful search—transforming emotion into disciplined resolve.
Lakshmana’s upadeśa emphasizes dhṛti (steadfastness) and utsāha (energetic initiative): even the most difficult tasks are borne by the resolute. The sarga also portrays grief as real and human, yet insufficient as a guide for right action without rational, timely counsel.
The Godavari River appears as a cherished landscape marker associated with Sita’s habits, alongside a desolate forest setting and a specific rock-seat (śilātala) used for remembered conversation. Cultural-religious landmarks include invoking Āditya and Vāyu as omniscient witnesses, and the eclipse simile (Rāhu and the Moon) to express loss of radiance under demonic captivity.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.