The Exposition of the Krishna Mantra (Kṛṣṇa-mantra-prakāśa): Nyāsa, Dhyāna, Worship, Yantra, and Prayoga

Verse 1

सूत उवाच । श्रुत्वा तु नारदो विप्राः कुमारवचनं मुनिः । यत्पप्रच्छ पुनस्तच्च युष्मभ्यं प्रवदाम्यहम् ॥ १ ॥

सूत म्हणाले—हे विप्रहो! कुमारांचे वचन ऐकून मुनि नारदांनी जे पुन्हा विचारले, तेच मी आता तुम्हांला सांगतो।

Verse 2

कार्तवीर्यस्य कवचं तथा हनुमतोऽपि च । चरितं च महत्पुण्यं श्रुत्वा भूयोऽब्रवीद्वचः ॥ २ ॥

कार्तवीर्याचे कवच तसेच हनुमंताचे कवच आणि हनुमंताचे अत्यंत पुण्यदायी चरित्र ऐकून त्यांनी पुन्हा हे वचन उच्चारले।

Verse 3

नारद उवाच । साधु साधु मुनिश्रेष्ठ त्वयातिकरुणात्मना । श्रावितं चरितं पुण्यं शिवस्य च हनूमतः ॥ ३ ॥

नारद म्हणाले—साधु, साधु! हे मुनिश्रेष्ठ! अतिशय करुणामय अंतःकरणाने तुम्ही मला शिवाचे व हनुमंताचे पवित्र, पुण्यदायी चरित्र ऐकविले।

Verse 4

तन्त्रस्यांस्य क्रमप्राप्तं कथनीयं च यत्त्वया । तत्प्रब्रूहि महाभाग किं पृष्ट्वान्यद्विदांवर ॥ ४ ॥

हे महाभाग! या तंत्रात क्रमाने जे तुला सांगणे योग्य आहे ते सांग. हे विद्वानांतील श्रेष्ठा! तुझ्याकडे आणखी काय विचारावे?

Verse 5

सनत्कुमार उवाच । अथ वक्ष्ये कृष्णमंत्रान्भुक्तिमुक्तिफलप्रदान् । ब्रह्माद्या यान्समाराध्य सृष्ट्यादिकरणे क्षमाः ॥ ५ ॥

सनत्कुमार म्हणाले—आता मी कृष्णमंत्र सांगतो, जे भोग व मोक्ष अशी दोन्ही फळे देतात; ज्यांची सम्यक आराधना करून ब्रह्मा आदि देव सृष्टी आदी कार्ये करण्यास समर्थ होतात।

Verse 6

कामः कृष्णपदं ङतं गोविंदं च तथाविधम् । गोपीजनपदं पश्चाद्वल्लभायाग्निसुंदरी ॥ ६ ॥

कामदेव कृष्णपदास गेले आणि तसेच गोविंदाकडेही गेले. त्यानंतर अग्निसुंदरी देवी गोपीजनांच्या वस्तीमध्ये जाऊन वल्लभेची प्रिया (संगिनी) झाली.

Verse 7

अष्टादशार्णो मंत्रोऽयं दुर्गाधिष्ठातृदैवतः । नारदोऽस्य मुनिश्छंदो गायत्री देवता पुनः ॥ ७ ॥

हा अष्टादशाक्षरी मंत्र आहे; याचा अधिष्ठातृ-दैवत दुर्गा आहे. याचे ऋषी नारद, छंद गायत्री, आणि देवताही पुनः गायत्रीच सांगितली आहे.

Verse 8

श्रीकृष्णः परमात्मा च कामो बीजं प्रकीर्तितम् । स्वाहा शक्तिर्नियोगस्तु चतुर्वर्गप्रसिद्धये ॥ ८ ॥

श्रीकृष्ण परमात्मा आहेत; ‘काम’ हे बीज म्हणून कीर्तिले आहे. ‘स्वाहा’ ही शक्ति, आणि नियोग चतुर्वर्ग—धर्म, अर्थ, काम, मोक्ष—सिद्धीसाठी आहे.

Verse 9

ऋषिं शिरसि वक्त्रे तु छंदश्च हृदि देवताम् । गुह्ये बीजं पदोः शक्तिं न्यसेत्साधकसत्तमः ॥ ९ ॥

श्रेष्ठ साधकाने न्यास करावा—ऋषी शिरावर, छंद मुखात, देवता हृदयात, बीज गुह्यप्रदेशी, आणि शक्ति पायांवर स्थापित करावी.

Verse 10

युगेवदाब्धि निगमैर्द्वाभ्यां वर्णैर्मनूद्भवैः । पंचांगानि प्रविन्यस्य तत्त्वन्यासं समाचरेत् ॥ १० ॥

वेद-निगमांच्या मंत्रांनी आणि मनूपासून उत्पन्न दोन वर्णांसह प्रथम पंचांग-न्यास विधिपूर्वक करावा; नंतर तत्त्व-न्यास आचरावा.

Verse 11

हृदंतिमादिकांतार्णमपराद्यानि चात्मने । मत्यंतानि च तत्वानि जीवाद्यानि न्यसेत्क्रमात् ॥ ११ ॥

हृदयापासून आरंभ करून अंतःप्रांत (मूर्धा) पर्यंत आत्महितासाठी परतत्त्वांचा न्यास करावा। तसेच क्रमाने जीवादी तत्त्वांचा मर्त्य-देहस्तरापर्यंत न्यास करावा।

Verse 12

जीवं प्राणं मतिमहंकारं मनस्तथैव च । शब्दं स्पर्शं रूपरसौ गंधं श्रोत्रं त्वचं तथा ॥ १२ ॥

जीव, प्राण, मति (बुद्धी), अहंकार व मन; शब्द, स्पर्श, रूप, रस व गंध; तसेच श्रोत्र (कान) व त्वचा—ही तत्त्वे सांगितली आहेत।

Verse 13

नेत्रं च रसनांघ्राणं वाचं पाणिं पदेंद्रियम् । पायुं शिश्नमथाकाशं वायुं वह्निं जलं महीम् ॥ १३ ॥

नेत्र; जिह्वा व घ्राण; वाणी; हात; पाद-इंद्रिय; पायु; उपस्थ; आणि पुढे आकाश, वायु, अग्नी, जल, पृथ्वी—हीही तत्त्वे आहेत।

Verse 14

जीवं प्राणं च सर्वागे मत्यादित्रितयं हृदि । मूर्द्धास्यहृद्गुह्य पादेष्वथ शब्दादिकान्न्यसेत् ॥ १४ ॥

जीव व प्राण यांचा न्यास सर्व अंगांत सर्वत्र करावा; मती-आदि त्रयाचा न्यास हृदयात करावा. नंतर शब्द-आदींचा न्यास मूर्धा, मुख, हृदय, गुह्य-प्रदेश व पादांत करावा।

Verse 15

कर्णादिस्वस्वस्थानेषु श्रोत्रादीनींद्रियाणि च । तथा वागादींद्रियाणि स्वस्वस्थानषु विन्यसेत् ॥ १५ ॥

कान इत्यादी स्वस्व स्थानी श्रोत्रादी इंद्रियांचा न्यास करावा. तसेच वाणी-आदी कर्मेंद्रियांचाही त्यांच्या त्यांच्या स्थानी विन्यास करावा.

Verse 16

मूद्धस्यहृद्गुह्यपादेष्वाकाशादीन्न्यसेत्ततः । हृत्पुंडरीकमर्केन्दुह्निबिंबान्यनुक्रमात् ॥ १६ ॥

त्यानंतर साधकाने मस्तक, हृदय, गुह्य-प्रदेश व चरण येथे आकाशादी भूततत्त्वांचा यथाक्रम न्यास करावा। मग हृदयकमळात क्रमाने सूर्य, चंद्र व अग्नीची तेजोमय बिंबे ध्यानात धरावीत॥१६॥

Verse 17

द्विषट्ह्यष्टदशकलाव्याप्तानि च तथा मतः । भूताष्टां गाक्षिपदगैर्वर्णैः प्रग्विन्न्यसेद्धृदि ॥ १७ ॥

हीही अठरा कलांत व्याप्त आहेत असे मानले जाते. ‘ग’ आदि वर्ण तसेच ‘अक्षि’ व ‘पद’ गणांनी सूचित अक्षरे पूर्वविधीनुसार क्रमाने रचून हृदयात अष्टभूतांचा न्यास करावा॥१७॥

Verse 18

अथाकाशादिस्थलेषु वासुदेवादिकांस्ततः । वासुदेवः संकर्षणः प्रद्युम्नश्चानिरुद्धकः ॥ १८ ॥

मग आकाश इत्यादी तत्त्वस्थानी वासुदेवादी दिव्य रूपांचे चिंतन करावे—वासुदेव, संकर्षण, प्रद्युम्न आणि अनिरुद्ध॥१८॥

Verse 19

नारायणश्च क्रमशः परमेष्ठ्यादिभिर्युताः । परमेष्ठिपुमांच्छौ चविश्वनिवृत्तिसर्वकाः ॥ १९ ॥

आणि नारायणाचे वर्णन क्रमाने ‘परमेष्ठी’ इत्यादी पदांसह केले आहे. तसेच ‘परमेष्ठी’ व ‘पुमान्’ इत्यादी संज्ञाही सांगितल्या आहेत—या सर्व विश्वनिवृत्ती (प्रपंचलय) दर्शविणाऱ्या व सर्वात्मक परम-तत्त्वाचे वाचक आहेत॥१९॥

Verse 20

श्वेतानिलाग्न्यंबुभूमिवर्णैः प्राग्वत्प्रविन्यसेत् । स्वबीजाद्यं कोपतत्वं नृसिंहं व्यापकेन च ॥ २० ॥

श्वेत, अनिल, अग्नी, अंबु व भूमी—या वर्णांशी संबंधित अक्षरांनी पूर्ववत् न्यास करावा. नंतर स्वतःच्या बीजाक्षरापासून आरंभ करून, व्यापकरूपासह, कोपतत्त्वातील नृसिंहाचा न्यास करावा॥२०॥

Verse 21

प्राग्वद्विन्यस्य सर्वाङ्गे तत्त्वन्यासोऽयमीरितः । मकाराद्या आद्यवर्णाः सर्वे स्युश्चंद्रभूषिताः ॥ २१ ॥

पूर्ववत् सर्वांगावर विन्यास करून, हाच तत्त्व-न्यास असे सांगितले आहे। ‘म’कारापासूनचे आद्य वर्ण सर्व चंद्र-भूषणाने अलंकृत मानावेत।

Verse 22

वासुदेवादिका ज्ञेया ङेंताः साधकसत्तमैः । प्राणायामं ततः कृत्वा पूरकुम्भकरेचकैः ॥ २२ ॥

साधकांतील श्रेष्ठांनी ‘वासुदेव’ इत्यादींनी आरंभ होणारे मंत्राक्षर मार्गदर्शक-समूह म्हणून जाणावे. नंतर प्राणायाम करून पूरक, कुम्भक व रेचक यांचे आचरण करावे.

Verse 23

चतुर्भिः षड्भर्द्वाभ्यां च मूलमंत्रेण मंत्रवित् । केचिदाहुरिहाचार्याः प्राणायामोत्तरं पुनः ॥ २३ ॥

मंत्र जाणणारा साधक मूलमंत्राचा जप चार वेळा, किंवा सहा वेळा, अथवा दोन वेळा करावा. काही आचार्य म्हणतात की प्राणायामानंतर हे पुन्हा करावे.

Verse 24

पीठन्यासं विधायाथ न्यासानन्यान्समाचरेत् । दशतत्त्वादि विन्यस्य वक्ष्यमाणविधानतः ॥ २४ ॥

प्रथम पीठ-न्यास करून, मग इतर न्यासांचे आचरण करावे. दश-तत्त्व इत्यादींचा विन्यास पुढे सांगितलेल्या विधानाप्रमाणेच करावा.

Verse 25

मूर्तिपंजरनामानं पूर्वोक्तं विन्यसेद्बुधः । सर्वांगे व्यापकं कृत्वा किरीटमनुना सुधीः ॥ २५ ॥

बुद्धिमान साधकाने पूर्वी सांगितलेला ‘मूर्ति-पंजर’ नामक विन्यास करावा. तो सर्वांगात व्यापक करून, नंतर ‘किरीट’ मंत्राने त्यास मुद्रित करावे.

Verse 26

ततस्तारपुटं मंत्रं व्यापय्य करयोस्त्रिशः । पंचांगुलीषु करयोः पंचांगं विन्यसेत्ततः ॥ २६ ॥

त्यानंतर ‘तार-पुट’ मंत्र दोन्ही हातांवर स्थापून तीनदा सर्वत्र व्यापवावा। मग दोन्ही हातांच्या पाचही बोटांवर क्रमाने पञ्चाङ्ग-न्यास करावा।

Verse 27

त्रिशो मूलेन मूर्द्धादिपादांतं व्यापकं न्यसेत् । सकृद्व्यापय्य तारेण मंत्रन्यासं ततश्चरेत् ॥ २७ ॥

मूल-मंत्राने शिरोभागापासून पादांतीपर्यंत तीनदा व्यापक न्यास करावा. नंतर ‘तारा’ मंत्राने एकदा देह व्यापवून, पुढे विधिपूर्वक मंत्र-न्यास करावा।

Verse 28

शिरोललाटे भ्रूमध्ये कर्णयोश्चक्षुषोस्तथा । घ्राणयोर्वदने कंठे हृदि नाभौ तथा पुनः ॥ २८ ॥

शिर, ललाट, भ्रूमध्य, कान व डोळे; नाकपुड्या, मुख, कंठ, हृदय आणि पुन्हा नाभी येथे (मंत्र) न्यास करावा।

Verse 29

कट्यां लिंगे जानुनोश्च पादयोर्विन्यसेत्क्रमात् । हृदंतान्मंत्रवर्णांश्च ततो मूर्ध्नि ध्रुवं न्यसेत् ॥ २९ ॥

क्रमाने कटि, लिंग, दोन्ही गुडघे व पायांवर (मंत्र) विन्यास करावा. मग हृदयापर्यंत मंत्रवर्णांचा न्यास करून, शेवटी मस्तकावर ध्रुव-न्यास स्थिर करावा।

Verse 30

पुनर्नयनयोरास्ये हृदि गुह्ये च पादयोः । विन्यसेद्धृदयांतानि मनोः पंचपदानि च ॥ ३० ॥

पुन्हा दोन्ही डोळे, मुख, हृदय, गुह्यप्रदेश व पायांवर—‘हृदय’पर्यंत समाप्त होणाऱ्या मंत्राच्या पाच पदांचा न्यास करावा।

Verse 31

भूयो मुन्यादिकं न्यस्य पंचांगं पूर्ववन्न्यसेत् । अथ वक्ष्ये महागुह्यं सर्वन्यासोत्तमोत्तमम् ॥ ३१ ॥

पुन्हा मुनी (ऋषि) इत्यादींचा न्यास करून, पूर्वीप्रमाणे पंचांग-न्यास करावा। आता मी महागुह्य—सर्व न्यासांतील सर्वोत्तम, परमोत्कृष्ट न्यास—सांगतो.

Verse 32

यस्य विज्ञानमात्रेण जीवन्मुक्तो भवेन्नरः । अणिमाद्यष्टसिद्धीनामीश्वरः स्यान्न संशयः ॥ ३२ ॥

ज्याच्या केवळ विज्ञानाने (साक्षात् बोधाने) मनुष्य जीवन्मुक्त होतो; आणि अणिमा इत्यादी अष्टसिद्धींचा स्वामीही होतो—यात संशय नाही.

Verse 33

यस्याराधनतो मंत्री कृष्णसंनिध्यतां व्रजेत् । ताराद्याभिर्व्याहृतिभिः संपुटं विन्यसेन्मनुम् ॥ ३३ ॥

ज्याच्या आराधनेने मंत्रसाधक श्रीकृष्णाच्या सान्निध्यास पोहोचतो, त्याने प्रणव (तारा) इत्यादी व व्याहृतींनी ‘संपुट’ करून मंत्राचा विन्यास करावा.

Verse 34

मंत्रेण पुटितांश्चापि प्रणवाद्यांस्ततो न्यसेत् । गायत्र्या पुटुतं मंत्रं विन्यसेन्मातृकास्थले ॥ ३४ ॥

त्यानंतर मंत्राने पुटित (संस्कृत) प्रणव इत्यादी अक्षरांचाही न्यास करावा. आणि गायत्रीने पुटित मंत्र मातृका-स्थानी (अक्षरपीठी) विन्यस्त करावा.

Verse 35

मंत्रेण पुटितां तां च गायत्रीं विन्यसेत्क्रमात् । मातृकापुटितं मूलं विन्यसेत्साधकोत्तमः ॥ ३५ ॥

त्यानंतर मंत्राने पुटित त्या गायत्रीचा क्रमाने विन्यास करावा. आणि श्रेष्ठ साधकाने मातृकांनी पुटित मूलमंत्राचाही न्यास करावा.

Verse 36

मूलेन पुटितां चैव मातृकां विन्यसेत्क्रमात् । तृचं न मातृकावर्णान्पूर्वं तत्तत्स्थले सुधीः ॥ ३६ ॥

त्यानंतर साधकाने मूलमंत्राने आवृत व संरक्षित अशी मातृका अक्षरे क्रमाने न्यास करावीत. तीन ऋचा प्रथम न ठेवता, आधी त्यांच्या त्यांच्या स्थानी मातृकावर्णांची स्थापना करावी.

Verse 37

विन्यसेन्न्यासषट्कं च षोढा न्यासोऽयमीरितः । अनेन न्यासवर्येण साक्षात्कृष्णसमो भवेत् ॥ ३७ ॥

षट्क-न्यास करावा; हाच षोडशांग न्यास म्हणून सांगितला आहे. या श्रेष्ठ न्यासाने साधक साक्षात् कृष्णसम (सन्निधी व सामर्थ्यात) होतो.

Verse 38

न्यासेन पुटितं दृष्ट्वा सिद्धगंधर्वकिन्नराः । देवा अपि नमंत्येनं किंपुनर्मानवा भुवि ॥ ३८ ॥

न्यासाने अभिषिक्त व दृढ झालेला त्याला पाहून सिद्ध, गंधर्व व किन्नरही नमस्कार करतात; देवसुद्धा वंदन करतात—मग पृथ्वीवरील मानव तर किती अधिक!

Verse 39

सुदर्शनस्य मंत्रेण कुर्याद्दिग्बंधनं ततः । देवं ध्यायन्स्वहृदये सर्वाभीष्टप्रदायकम् ॥ ३९ ॥

मग सुदर्शन-मंत्राने दिग्बंधन (दिशारक्षण) करावे. आपल्या हृदयात सर्वाभीष्टप्रदायक देवाचे ध्यान करत पुढे जावे.

Verse 40

उत्फुल्लकुसुमव्रातनम्रशाखैर्वरद्रुमैः । सस्मेयमंजरीवृंदवल्लरीवेष्टितैः शुभैः ॥ ४० ॥

ते स्थान वरद वृक्षांनी शोभत होते; पूर्ण उमललेल्या फुलांच्या घोसांच्या भाराने त्यांच्या फांद्या नम्र झाल्या होत्या. शुभ वेलींनी ते वेढलेले होते, जणू हसऱ्या मंजऱ्यांचे गुच्छ त्यांवर नटले होते.

Verse 41

गलत्परागधूलिभिः सुरभीकृतदिङ्मुखः । स्मरेच्छिशिरितं वृंदावनं मंत्रीसमाहितः ॥ ४१ ॥

उडत्या परागधुळीने दिशांचे मुख सुगंधित होते; मंत्रसाधक मन पूर्ण समाहित करून, स्मरणाने शीतल झालेल्या वृंदावनाचे ध्यान करावे।

Verse 42

उन्मीलन्नवकंजालिविगलन्मधुसंचयैः । लुब्धांतः करणैर्गुंजद्द्विरेफपटलैः शुभम् ॥ ४२ ॥

नवकमलांचे गुच्छ उमलून मधुसंचय झरू लागतात; रस-लोभाने आकृष्ट अंतःकरण असलेल्या गुंजार करणाऱ्या भुंग्यांच्या थव्यांनी ते दृश्य परम शुभ होते।

Verse 43

मरालपरभृत्कीरकपोतनिकरैर्मुहुः । मुखरीकृतमानृत्यन्मायूरकुलमंजुलम् ॥ ४३ ॥

हंस, कोकिळा, पोपट व कबुतरांच्या थव्यांनी ते वारंवार मुखर होते; आणि नाचणाऱ्या मोरांच्या मंजुळ समूहांनी आपल्या कूजनाने ते अधिक रम्य केले।

Verse 44

कालिंद्या लोलकल्लोलविप्रुषैर्मंदवाहिभिः । उन्निद्रांबुरुहव्रातरजोभिर्धूसरैः शिवैः ॥ ४४ ॥

कालिंदी (यमुना)च्या लोल लाटांच्या सूक्ष्म शिंतोड्यांना मंद वारे वाहून नेतात; आणि उमललेल्या कमलव्रातांच्या परागधुळीने धूसर झालेली ती हवा शुभ व शांतिमय होते।

Verse 45

प्रदीपित स्मरैर्गोष्ठसुंदरीमृदुवाससाम् । विलोलनपरैः संसेवितं वा तैर्निरंतरम् ॥ ४५ ॥

किंवा कामभावाने प्रदीप्त होऊन, ते गोकुळातील सुंदर गोपींशी—मृदु वस्त्रे परिधान केलेल्या, क्रीडा-विलासात तत्पर—निरंतर रमतात।

Verse 46

स्मरेत्तदंते गीर्वाणभूरुहं सुमनोहरम् । तदधः स्वर्णवेद्यां च रत्नपीठमनुत्तमम् ॥ ४६ ॥

त्या ध्यानाच्या शेवटी अत्यंत मनोहर दिव्य कल्पवृक्षाचे स्मरण करावे; आणि त्याच्या खाली सुवर्णवेदी व अनुपम रत्नपीठाचेही ध्यान करावे।

Verse 47

रत्नकुट्टिमपीठेऽस्मिन्नरुणं कमलं स्मरेत् । अष्टपत्रं च तन्मध्ये मुकुंदं संस्मरेत्स्थितम् ॥ ४७ ॥

या रत्नजडित कुट्टिमपीठावर अरुण कमळाचे ध्यान करावे; आणि त्याच्या मध्यातील अष्टदळात विराजमान मुकुंदाचे स्मरण करावे।

Verse 48

फुल्लेंदीवरकांतं च केकिबर्हावतंसकम् । पीतांशुकं चंद्रमुखं सरसीरुहनेत्रकम् ॥ ४८ ॥

पूर्ण फुललेल्या निळ्या कमळासारखा कांतिमान, मोरपिसांचा शिरोभूषण धारण केलेला; पीतांबरधारी, चंद्रमुख व कमळनेत्र प्रभूचे ध्यान करावे।

Verse 49

कौस्तुभोद्भासितांगं च श्रीवत्सांकं सुभूषितम् । व्रजस्त्रीनेत्रकमलाभ्यर्चितं गोगणावृतम् ॥ ४९ ॥

कौस्तुभमणीने उजळलेले अंग, श्रीवत्सचिन्हाने अंकित व सुशोभित; व्रजस्त्रियांच्या कमळनेत्रांनी अर्चित आणि गाईंच्या कळपाने वेढलेल्या प्रभूचे ध्यान करावे।

Verse 50

गोपवृंदयुतं वंशीं वादयंतं स्मरेत्सुधीः । एवं ध्यात्वा जपेदादावयुतद्वितयं बुधः ॥ ५० ॥

सुधी जनांनी गोपवृंदासह वंशी वाजवित असलेल्या प्रभूचे स्मरण करावे। असे ध्यान करून विद्वानाने आरंभी मंत्राचा वीस हजार जप करावा।

Verse 51

जुहुयादरुणांभोजैस्तद्दशांशं समाहितः । जपेत्पश्चान्मंत्रसिद्ध्यै भूतलक्षं समाहितः ॥ ५१ ॥

समाहित मनाने लाल कमळांनी त्याचा दशांश अग्नीत होम करावा. नंतर मंत्रसिद्धीसाठी भूमीवर एक लक्ष जप, स्थिरचित्ताने करावा.

Verse 52

अरुणैः कमलैहुत्वा सर्वसिद्धीश्वरो भवेत् । पूर्वोक्ते वैष्णवे पीठे मूर्तिं संकल्प्य मूलतः ॥ ५२ ॥

लाल कमळांनी आहुती दिल्यास साधक सर्व सिद्धींचा अधिपती होतो. पूर्वोक्त वैष्णव पीठावर मुळापासून देवमूर्तीचा संकल्प करून स्थापना करावी.

Verse 53

तस्यामावाह्य चाभ्यर्चेद्गोपीजनमनोहरम् । मुखे वेणुं समभ्यर्च्य वनमालां च कौस्तुभम् ॥ ५३ ॥

तेथे आवाहन करून गोपीजनमनोहर प्रभूचे पूजन करावे. त्यांच्या मुखावरील वेणू, तसेच वनमाळा व कौस्तुभ मणी यांचेही अर्चन करावे.

Verse 54

श्रीवत्सं च हृदि प्रार्च्य ततः पुष्पांजलिं क्षिपेत् । ततः श्वेतां च तुलसीं शुक्लचंदनपंकिलाम् ॥ ५४ ॥

हृदयावरील श्रीवत्सचिन्हाचे विधिपूर्वक अर्चन करून मग पुष्पांजली अर्पण करावी. त्यानंतर शुभ्र चंदनलेपित श्वेत तुळस अर्पण करावी.

Verse 55

रक्तां च तुलसीं रक्तंचदनाक्तां क्रसात्सुधीः । अर्पयेद्दक्षिणे जद्वयमश्वारियुग्मकम् ॥ ५५ ॥

सुधी साधकाने दक्षिणा म्हणून लाल तुळस व लाल चंदनलेपित दोन द्रव्य अर्पण करावीत; तसेच घोडा-घोडीचे युग्मही समर्पित करावे.

Verse 56

हयमारद्वयेनैव हृदि मूर्ध्नि तथा पुनः । पद्मद्वयं च विधिवत्ततः शीर्षे समर्पयेत् ॥ ५६ ॥

केवळ ‘हयमारा’ या युग्म-मंत्राने प्रथम हृदयात व नंतर मस्तक-शिखरी न्यास करावा; त्यानंतर विधिपूर्वक ‘पद्म’ युग्म शिरावर समर्पित करावे।

Verse 57

तुलसीद्वयमंभोजद्वयमश्वारियुग्मकम् । ततः सर्वाणि पुष्पाणि सर्वाङ्गेषु समर्पयेत् ॥ ५७ ॥

दोन तुलसी-दले, दोन कमळपुष्पे आणि अश्वारी-पुष्पांचे एक युग्म अर्पण करावे; नंतर उरलेली सर्व पुष्पे देवतेच्या सर्व अंगांवर समर्पित करावीत।

Verse 58

दक्षिणे वासुदेवाख्यं स्वच्छं चैतन्यमव्ययम् । वामे च रुक्मिणीं तदून्नित्यां रक्तां रजोगुणाम् ॥ ५८ ॥

उजवीकडे वासुदेव—निर्मळ, तेजस्वी चैतन्य, अव्यय; आणि डावीकडे रुक्मिणी—त्यांची नित्य सहचरी—रक्तवर्णा व रजोगुणस्वरूपा।

Verse 59

एवं संपूज्य गोपालं कुर्यादावरणार्चनम् । यजेद्दामसुदामौ च वसुदामं च किंकिणीम् ॥ ५९ ॥

अशा प्रकारे गोपालाचे सम्यक् पूजन करून आवरण-देवतांचे अर्चन करावे; तसेच दाम, सुदाम, वसुदाम आणि किंकिणी यांचेही पूजन करावे।

Verse 60

पूर्वाद्याशासु दामाद्या ङेंनमोन्तध्रुवादिकाः । अग्निनैर्ऋतिवाय्वीशकोणेषु हृदयादिकान् ॥ ६० ॥

पूर्व इत्यादी दिशांत ‘दाम’ आदी मंत्र व ‘ङें, नमः, अंत, ध्रुव’ इत्यादी समूहाचा विन्यास करावा; आणि अग्नि, नैऋति, वायु, ईश या कोनांत ‘हृदय’ आदी अंग-न्यास करावा।

Verse 61

दिक्ष्वस्त्राणि समभ्यर्च्य पत्रेषु महिषीर्यजेत् । रुक्मिणी सत्यभामा च नाग्नजित्यभिधा पुनः ॥ ६१ ॥

आठही दिशांत दिव्य अस्त्रांचे विधिपूर्वक पूजन करून, नंतर पानांच्या पात्रांवर महिषींची आराधना करावी—रुक्मिणी, सत्यभामा आणि पुन्हा नाग्नजिती नावाने प्रसिद्ध राणी।

Verse 62

सुविंदा मित्रविंदा च लक्ष्मणा चर्क्षजा ततः । सुशीला च लसद्रम्यचित्रितांबरभूषणा ॥ ६२ ॥

सुविंदा व मित्रविंदा, त्यानंतर लक्ष्मणा आणि मग अर्क्षजा; तसेच सुशीला—तेजस्वी, रम्य, नक्षीदार वस्त्रे व आभूषणांनी विभूषित।

Verse 63

ततो यजेद्दलाग्रेषु वसुदेवञ्च देवकीम् । नंदगोपं यशोदां च बलभद्रं सुभद्रिकाम् ॥ ६३ ॥

त्यानंतर पानांच्या टोकांवर पूजाअर्पण करावे—वसुदेव व देवकी, तसेच नंदगोप व यशोदा, आणि बलभद्र व सुभद्रा यांना।

Verse 64

गोपानूगोपीश्च गोविंदविलीनमतिलोचनान् । ज्ञानमुद्राभयकरौ पितरौ पीतपांडुरौ ॥ ६४ ॥

गोपी-गोपांचे ध्यान करावे, ज्यांचे मन व नेत्र गोविंदात पूर्ण लीन आहेत; तसेच त्या दोन पूज्य वृद्धांचेही—पिवळट-पांढुरे वर्ण, हातात ज्ञानमुद्रा व अभयमुद्रा धारण करणारे।

Verse 65

दिव्यमाल्यांबरालेपभूषणे मातरौ पुनः । धारयंत्यौ चरुं चैव पायसीं पूर्णपात्रिकाम् ॥ ६५ ॥

पुन्हा त्या दोन माता—दिव्य माळा, वस्त्रे, सुगंधी लेप व आभूषणांनी शोभित—चरुचा नैवेद्य आणि पायसीने भरलेले पूर्ण पात्र धारण करून होत्या।

Verse 66

अरुणश्यामले हारमणिकुं डलमंडिते । बलः शंखेंदुधवलो मुशलं लांगलं दधत् ॥ ६६ ॥

तो अरुण-श्याम वर्णाचा, हार व मणिमय कुंडलांनी अलंकृत आहे। शंख-चंद्रासारखा धवल बलराम मुशल व नांगर धारण करतो॥

Verse 67

हालालोलो नीलवासा हलवानेककुंडलः । कला या श्यामला भद्रा सुभद्रा भद्रभूषणा ॥ ६७ ॥

ती हाला-लोल, क्रीडेत डोलणारी; निळे वस्त्र परिधान करणारी, अनेक कुंडलांनी युक्त आहे। ती कलारूपा श्यामला, भद्रा, सुभद्रा, भद्रभूषणांनी विभूषित आहे॥

Verse 68

वराभययुता पीतवसना रूढयौवना । वेणुवीणाहेमयष्टिशंखश्रृंगादिपाणयः ॥ ६८ ॥

ते वरद व अभय मुद्रा धारण करणारे, पिवळे वस्त्र परिधान करणारे, यौवनतेजाने स्थिर आहेत। त्यांच्या हातांत वेणू, वीणा, सुवर्णदंड, शंख, शृंग इत्यादी चिन्हे आहेत॥

Verse 69

गोपा गोप्यश्च विविधप्राभृतान्नकरांबुजाः । मंदारदींश्च तद्बाह्ये पूजयेत्कल्पपादपान् ॥ ६९ ॥

गोप व गोपी, ज्यांच्या करकमलांत विविध भेटवस्तू व अन्न आहे, त्यांनी त्या स्थळाबाहेर मन्दार इत्यादी कल्पवृक्षांची पूजा करावी॥

Verse 70

मंदारश्च तथा संतानको वै पारिजातकः । कल्पद्रुमस्ततः पश्चाद्ध्वरिचन्दनसंज्ञकः ॥ ७० ॥

मन्दार, तसेच संतानक व पारिजात; त्यानंतर कल्पद्रुम, आणि पुढे ध्वरी-चंदन नावाचा वृक्ष आहे॥

Verse 71

मध्ये दिक्षु समभ्यर्च्य बहिः शक्रादिकान्यजेत् । तदस्त्राणि च संपूज्य यजेत्कृष्णाष्टकेन च ॥ ७१ ॥

मध्यभागी व दिशांमध्ये विधिपूर्वक मुख्य देवतेचे पूजन करून, नंतर बाहेर इंद्रादी देवांना अर्घ्य-नैवेद्य अर्पण करावे. त्यांच्या दिव्य अस्त्रांचेही सम्यक् पूजन करून, कृष्णाष्टकाने उपासना करावी.

Verse 72

कृष्णं च वासुदेवं च देवकीनन्दनं तथा । नारायणं यदुश्रेष्ठं वार्ष्णेयं धर्मपालकम् ॥ ७२ ॥

मी श्रीकृष्ण—वासुदेव, देवकीनंदन—यांना नमस्कार करतो; नारायण, यदुकुळातील श्रेष्ठ, वार्ष्णेय वीर, धर्मपालक यांना प्रणाम करतो.

Verse 73

असुराक्रांतभूभारहारिणं पूजयेत्ततः । एभिरावरणैः पूजा कर्तव्यासुखैरिणः ॥ ७३ ॥

त्यानंतर असुरांनी आक्रांत झालेल्या पृथ्वीचा भार हरून नेणाऱ्या प्रभूचे पूजन करावे. या आवरणदेवतांच्या द्वारा सुखदायक भगवंताची पूजा करावी.

Verse 74

संसारसागरोत्थीर्त्यै सर्वकामाप्तये बुधः । एवं पूजादिभिः सिद्धा भवद्वैश्रवणो यमः ॥ ७४ ॥

संसारसागर पार करण्यासाठी आणि सर्व कामना प्राप्त करण्यासाठी ज्ञानी पुरुषाने असेच करावे. अशा पूजादि आचारांनी तुमच्यासाठी वैश्रवण व यम यांची कृपा सिद्ध होते.

Verse 75

त्रिकालपूजनं चास्य वक्ष्ये सर्वार्थसिद्धिदम् । श्रीमदुद्यानसंवीतिहेमभूरत्नमंडपे ॥ ७५ ॥

आता मी त्याचे त्रिकालपूजन सांगतो, जे सर्वार्थसिद्धिदायक आहे—श्रीमंत उद्यानांनी वेढलेल्या, सुवर्णभूमी असलेल्या रत्नमंडपात।

Verse 76

लसत्कल्पद्रुमाधस्थरत्नाब्जपीठसंस्थितम् । सुत्रामरत्नसंकाशं गुडस्निग्धालकं शिशुम् ॥ ७६ ॥

त्याने तेजस्वी कल्पवृक्षाखाली रत्नजडित कमळ-पीठावर बसलेला बालक पाहिला। तो मोत्यांच्या माळेसारखा उजळ, आणि गूळासारख्या स्निग्ध श्याम वळणदार केसांनी शोभत होता।

Verse 77

चलत्कनककुंडलोल्लसितचारुगंडस्थलं सुघोणधरमद्भुतस्मितमुखांवुतं सुन्दरम् । स्फुरद्विमलरत्नयुक्कनकसूत्रनद्धं दधत्सुवर्णपरिमंडितं सुभगपौंडरीकं नखम् ॥ ७७ ॥

हलणाऱ्या सुवर्ण-कुंडलांनी त्याचे सुंदर गालप्रदेश उजळून निघाले होते; नाक सुबक होते आणि मुखकमळावर अद्भुत स्मित विराजत होते। त्याच्या शुभ कमळासारख्या नखावर निर्मळ रत्नांनी जडलेला सुवर्णसूत्र झळकत होता आणि सर्व बाजूंनी सुवर्णालंकारांनी सजलेला होता।

Verse 78

समुद्धूसरोरस्थले धेनुधूल्या सुपुष्टांगमष्टापदाकल्पदीप्तम् । कटीलस्थले चारुजंघान्तयुग्मं पिनद्धं क्वणत्किंकिणीजालदाम्ना ॥ ७८ ॥

गायींच्या उडालेल्या धुळीने त्याचे वक्षस्थळ किंचित धूसर झाले होते; त्याचे सुदृढ अंग शुद्ध सुवर्णासारखे झळकत होते। कटीवर जंघांच्या टोकापर्यंत किणकिण्यांच्या जाळीची मेखला बांधलेली होती, जी मधुर नाद करीत होती।

Verse 79

हसन्तं हसद्वंधुजीवप्रसूनप्रभापाणिपादांबुजोदारकांत्या । दधानं करो दक्षिणे पायसान्न सुहैयंगवीनं तथा वामहस्ते ॥ ७९ ॥

तो हसत होता; बंधुजीव फुलांच्या प्रभेसारख्या तेजाने त्याचे कमळासारखे हात-पाय उजळून निघाले होते। त्याच्या उजव्या हातात पायस (खीर) आणि डाव्या हातात ताजे लोणी (हैयंगव) होते।

Verse 80

लसद्गोपगोपीगवां वृंदमध्ये स्थितं वासवाद्यैः सुरैरर्चितांध्रिम् । महाभारभूतामरारातियूथांस्ततः पूतनादीन्निहंतुं प्रवृत्तम् ॥ ८० ॥

तो तेजस्वी गोप, गोपी आणि गायींच्या वर्तुळाच्या मध्यभागी उभा होता; वासव (इंद्र) आदी देवांनी त्याच्या चरणांची पूजा केली. मग पृथ्वीवर मोठा भार बनलेल्या देवशत्रू दैत्यसमूहांचा—पूतना इत्यादींचा—संहार करण्यास तो प्रवृत्त झाला।

Verse 81

एवं ध्यात्वार्च्चयेद्देवं पूर्ववत्स्थिरमानसः । दध्ना गुडेन नैवेद्यं दत्वा दशशतं जपेत् ॥ ८१ ॥

अशा प्रकारे ध्यान करून स्थिर मनाने पूर्ववत् देवाची पूजा करावी। मग दही व गूळ यांचे नैवेद्य अर्पण करून मंत्राचा एक हजार वेळा जप करावा।

Verse 82

मध्यंदिने यजेदेवं विशिष्यरूपधारिणम् । नारदाद्यैर्मुनिगणैः सुरवृन्दैश्च पूजितम् ॥ ८२ ॥

मध्यान्ही त्या विशेष रूपधारी भगवंताची पूजा करावी, ज्यांची नारदादि मुनिगण व देववृंदांनी आराधना केली आहे।

Verse 83

लसद्गोपगोपीगवां वृन्दमध्यस्तितं सांद्रमेघप्रभंसुंन्दरांगम् । शिखंडिच्छदापीडमब्जायताक्षं लसञ्चिल्लिकं पूर्णचद्राननं च ॥ ८३ ॥

ते तेजस्वी गोप, गोपी व गायींच्या वृंदाच्या मध्यभागी उभे आहेत; त्यांच्या सुंदर अंगावर घन मेघासारखी श्याम प्रभा झळकते. मस्तकी मोरपिसांचा मुकुट, कमळासारखे दीर्घ नेत्र, चमकत्या बटा आणि पूर्णचंद्रासारखे मुख आहे।

Verse 84

चलत्कुण्डलोल्लासिगंडस्थलश्रीभरं सुन्दरं मंदहासं सुनासम् । सुकार्तस्वराभांबरं दिव्यभूषं क्वणत्किंकिणीजालमत्तानुलेपम् ॥ ८४ ॥

हलणाऱ्या कुंडलांमुळे ज्यांच्या गालप्रदेशाची शोभा उजळते, ते अत्यंत सुंदर आहेत; मंद हास्य व सुडौल नाकाने युक्त आहेत। त्यांच्या वस्त्रांना शुद्ध सुवर्णासारखी झळाळी आहे; दिव्य अलंकारांनी ते भूषित आहेत; झंकारणाऱ्या किंकिण्यांचे जाळे आहे आणि सुगंधी, मोहक लेप लावलेला आहे।

Verse 85

वेणुं धमंतं स्वकरे दधानं सव्ये दरं यष्टिमुदारवेषम् । दक्षे तथैवेप्सितदानदक्षं ध्यात्वार्चयेन्नंदजमिंदिराप्त्यै ॥ ८५ ॥

नंदनंदनाचे ध्यान करावे—जो आपल्या हातात वेणू धरून वाजवितात, डाव्या हातात दंड/यष्टी धारण करतात, उदार वेशाने शोभित आहेत, आणि उजव्या हाताने इच्छित वर देण्यात कुशल आहेत। श्रीकृपा व समृद्धीप्राप्तीसाठी त्यांची पूजा करावी।

Verse 86

एवं ध्यात्वार्चयेत्कृष्णं पूर्ववद्वैष्णवोत्तमः । अपूपपायसान्नाद्यैर्नैवैद्यं परिकल्पयेत् ॥ ८६ ॥

अशा प्रकारे ध्यान करून वैष्णवांतील श्रेष्ठ भक्त पूर्वोक्त विधीने श्रीकृष्णाची पूजा करावी आणि अपूप, पायस, अन्न इत्यादींनी नैवेद्य सिद्ध करावा।

Verse 87

हुत्वा चाष्टत्तरशतं पयोऽनैः सर्पिषाप्लुतैः । स्वस्वदिक्षु बलिं दद्याद्दिशेदाचमनं ततः ॥ ८७ ॥

दूध व अन्न घृताने सिक्त करून एकशे आठ आहुती द्याव्यात; नंतर विधीनुसार प्रत्येक दिशेस बलि अर्पण करावी आणि शेवटी आचमन करावे।

Verse 88

अष्ट्त्तरसहस्रं च प्रजपेन्मंत्रमुत्तमम् । अह्नो मध्ये यजेदेवं यः कृष्णं वैष्णवोत्तमः ॥ ८८ ॥

कृष्णभक्त वैष्णवोत्तमाने उत्तम मंत्राचा एक हजार आठ वेळा जप करावा आणि मध्यान्ही याच विधीने प्रभूची पूजा करावी।

Verse 89

देवाः सर्वे नमस्यंति लोकानां वल्लभो नरः । मेधायुःश्रीकांतियुक्तः पुत्रैः पौत्रैश्च वर्द्धते ॥ ८९ ॥

जो पुरुष लोकांचा वल्लभ असतो त्याला सर्व देव नमस्कार करतात; तो मेधा, आयुष्य, श्री व कान्तीने युक्त होऊन पुत्र-पौत्रांसह वृद्धिंगत होतो।

Verse 90

तृतीयकालपूजायामस्ति कालविकल्पना । सायाह्ने निशि वेत्यत्र वदंत्येके विपश्चितः ॥ ९० ॥

तृतीय काळाच्या पूजेत वेळेबाबत मतभेद आहे; काही विद्वान सायंकाळी म्हणतात, तर काही रात्रौ म्हणतात।

Verse 91

दशाक्षरेण चेद्रात्रौ सायाह्नेऽष्टादशार्णतः । उभयीमुभयेनैव कुर्यादित्यपरे जगुः ॥ ९१ ॥

विधी रात्रौ करावयाची असल्यास दशाक्षरी मंत्राने करावी; आणि सायंकाळच्या संध्याकाळी अष्टादशाक्षरी मंत्राने. काही आचार्य म्हणतात—उभय फल देणारी क्रिया दोन्ही मंत्र एकत्र घेऊनच करावी.

Verse 92

सायाह्ने द्वारवत्यां तु चित्रोद्यानोपशोभिते । अष्टसाहस्रसंख्यातैर्भवनैरुपमंडिते ॥ ९२ ॥

सायंकाळी द्वारवतीत—जी नानाविध रम्य उद्यानांनी शोभित होती आणि आठ सहस्र भवनांनी अलंकृत होती—(असे दृश्य होते)।

Verse 93

हंससारससंकीर्णकमलोत्पलशालिभिः । सरोभिर्नीलांभोभिः परीते भवनोत्तमे ॥ ९३ ॥

ते उत्तम धाम निळ्या जलाने भरलेल्या सरोवरांनी वेढलेले होते; त्यांत हंस व सारसांची गर्दी होती आणि कमळ व निळोत्पलांनी ते समृद्ध होते।

Verse 94

उद्यत्प्रद्योतनोद्योतद्युतौ श्रीमणिमंडले । हेमांभोजासनासीनं कृष्णं त्रैलोक्यमोहनम् ॥ ९४ ॥

उदय पावणाऱ्या तेजाच्या प्रभेने उजळलेल्या श्रीमणिमंडलावर, सुवर्ण कमळासनावर श्रीकृष्ण विराजमान होते—जे त्रैलोक्याला मोहित करणारे आहेत।

Verse 95

मुनिवृंदैः परिवृतमात्मतत्त्वविनिर्णये । तेभ्यो मुनिभ्यः स्वं धाम दिशंतं परमक्षरम् ॥ ९५ ॥

आत्मतत्त्वाच्या निर्णयात तत्पर अशा मुनिवृंदांनी वेढलेला तो परम अक्षर, त्या मुनिंना आपले निज धाम दर्शवीत होता।

Verse 96

उन्निद्रेंदीवरश्यामं पद्मपत्रायतेक्षणम् । स्निग्धं कुंतलसंभिन्नकिरीटवनमालिनम् ॥ ९६ ॥

तो उमललेल्या नीलकमळासारखे श्याम, कमळपानासारखे दीर्घ नेत्रांचे होते. स्निग्ध कुंतलांनी अंशतः झाकलेला मुकुट धारण करून, वनफुलांच्या माळेने विभूषित होते.

Verse 97

चारुप्रसन्नवदनं स्फुरन्मकरकुंडलम् । श्रीवत्सवक्षसं भ्राजत्कौस्तुभं सुमनोहरम् ॥ ९७ ॥

त्यांचे मुख अतिशय मनोहर व प्रसन्न होते; मकराकृती कुंडले झळकत होती. वक्षस्थळी श्रीवत्सचिन्ह आणि तेजस्वी कौस्तुभमणी शोभत होते—सर्वस्वी परम रमणीय।

Verse 98

काश्मीरकपिशोरस्कं पीतकौशेयवाससम् । हारकेयूरकटककटिसूत्रैरलंकृतम् ॥ ९८ ॥

त्यांचे उरःस्थळ काश्मीरच्या केशराने अरुणाभ तेजस्वी होते; त्यांनी पीत कौशेय वस्त्र धारण केले होते. हार, केयूर, कटक आणि कटिसूत्र अशा आभूषणांनी अलंकृत होते.

Verse 99

हृतविश्वंभराभूरिभारं मुदितमानसम् । शंखचक्रगदापद्मराजद्भुजचतुष्टयम् ॥ ९९ ॥

ज्यांच्या हृदयातून विश्वधारणेचा अपार भार दूर झाला आणि मन आनंदित झाले—त्यांनी प्रभूला चार तेजस्वी भुजांसह पाहिले; त्या भुजांत शंख, चक्र, गदा व पद्म शोभत होते.

Verse 100

एवं ध्यात्वार्चयेन्मन्त्री स्यादंगैः प्रथमावृत्तिः । द्वितीया महिषीभिस्तु तृतीयायां समर्चयेत् ॥ १०० ॥

अशा प्रकारे ध्यान करून मंत्रज्ञाने पूजन करावे. पहिली आवृत्ती अङ्ग-मंत्रांसह; दुसरी आवृत्ती दिव्य महिषीं (भगवंताच्या सहचारिणी) यांच्यासह; आणि तिसऱ्या आवृत्तीत पूर्ण समर्चना करावी.

Verse 101

नारदं पर्वतं जिष्णुं निशठोद्धवदारुकान् । विष्वक्सेनं च शैनेयं दिक्ष्वग्रे विनतासुतम् ॥ १०१ ॥

भगवानांनी नारद, पर्वत, जिष्णु, निशठ, उद्धव व दारुक यांना नेमले; तसेच विष्वक्सेन व शैनेय यांनाही—आणि दिशांच्या अग्रभागी विनतेचा पुत्र गरुड यास स्थापिले।

Verse 102

लोकपालैश्च वज्राद्यैः पूजयेद्वैष्णवोत्तमः । एवं संपूज्य विधिवत्पायसं विनिवेदयेत् ॥ १०२ ॥

वैष्णवांतील श्रेष्ठ भक्त लोकपालांची, तसेच इंद्रादी वज्रधारी देवशक्तींचीही पूजा करील। अशा रीतीने विधिपूर्वक संपूजन करून पायस (खीर) नैवेद्य म्हणून अर्पण करील।

Verse 103

तर्पयित्वा खंडमिश्रदुग्धबुद्ध्या जलैरिह । जपेदष्टशतं मन्त्री भावयन्पुरुषोत्तमम् ॥ १०३ ॥

येथे जलाने तर्पण करून, मनात ते खंड (साखर) मिसळलेल्या दुधासारखे मानून, मंत्रसाधक पुरुषोत्तम (विष्णु) यांचे ध्यान करीत मंत्राचा आठशे वेळा जप करील।

Verse 104

पूजासु होमं सर्वासु कुर्यान्मध्यंदिनेऽथवा । आसनादर्घ्यपर्यंतं कृत्वा स्तुत्वा नमेत्सुधीः ॥ १०४ ॥

प्रत्येक पूजेत होम करावा, किंवा तो मध्यान्ही करावा. आसनदानापासून अर्घ्यदानापर्यंत विधी पूर्ण करून, सुज्ञ भक्त स्तुती करून मग नमस्कार करावा।

Verse 105

समर्थात्मानमुद्वास्य स्वीयहृत्सरसीरुहे । विन्यस्य तन्मयो भूत्वा पुनरात्मानमर्चयेत् ॥ १०५ ॥

पूजेसाठी आवाहित समर्थ आत्म्याला आदराने उद्वासित करून, त्याला आपल्या हृदय-सरातील कमळावर पुन्हा स्थापित करावे. त्यात तन्मय होऊन, अंतःस्थित आत्म्याचे पुन्हा अर्चन करावे।

Verse 106

सायाह्ने वासुदेवं यो नित्यमेवं समर्चयेत् । सर्वान्कामानवाप्यांते स याति परमां गतिम् ॥ १०६ ॥

जो संध्याकाळी अशा प्रकारे नित्य वासुदेवाचे समर्चन करतो, तो सर्व इच्छा प्राप्त करून शेवटी परम गतीस जातो।

Verse 107

रात्रौ चेन्मदनाक्रांतचेतसं नन्दनन्दनम् । यजेद्रासपरिश्रांतं गोपीमंडलमध्यगम् ॥ १०७ ॥

रात्री चित्त कामाने आक्रांत झाले तर, रासक्रीडेतून परिश्रांत व गोपीमंडळाच्या मध्यभागी स्थित नंदनंदन श्रीकृष्णाचे पूजन करावे।

Verse 108

विकसत्कुंदकह्लारमल्लिकाकुसुमोद्गतैः । रजोभिर्धूसरैर्मंदमारुतैः शिशिरीकृते ॥ १०८ ॥

फुललेल्या कुंद, कह्लार व मल्लिका पुष्पांतून उठलेल्या शुभ्र परागाने धूसरित होऊन, मंद वाऱ्यांनी तेथील वातावरण शीतल झाले होते।

Verse 109

उन्मीलन्नवकैरवालिविगलन्माध्वीकलब्धांतरं भ्राम्यन्मत्तमिलिंदगीतललिते सन्मल्लिकोज्जृम्भिते । पीयूषांशुकरैर्विशालितहरित्प्रांते स्मरोद्दीपने कालिन्दीपुलिनांगणे स्मितमुखं वेणुं रणंतं मुहुः ॥ १०९ ॥

कालिंदीच्या तीरावरील वाळूच्या अंगणात—जिथे नव्या कैरवांच्या गुच्छांचे उमलणे, आतून मध झरणे, मत्त भुंगे फिरत मधुर गान करणे आणि सुगंधी मल्लिका फुलांचे प्रस्फुटन होते—तेथे अमृतसदृश चंद्रकिरणांनी विस्तीर्ण झालेल्या हिरव्या प्रदेशात, प्रेम उद्दीपित करत, स्मितमुख श्रीकृष्ण वारंवार वेणू निनाद करीत असतात।

Verse 110

अन्तस्तोयलसन्नवांबुदघटासंघट्टकारत्विषं चंचञ्चिल्लिकमंबुजायतदृशं बिम्बाधरं सुन्दरम् । मायूरच्छदबद्धमौलिविलसद्धम्मिल्लमालं चलं दीप्यत्कुण्डलरत्नरश्मिविलसद्गंडद्वयोद्बासितम् ॥ ११० ॥

तो मुख अतिशय सुंदर आहे—जलपूर्ण नव्या मेघघटांच्या संघट्टनासारख्या श्याम कांतिने दीप्त; चंचल नेत्र कमलदलासारखे; आणि अधर बिंबफळासारखे। मस्तकी मयूरपिच्छांनी बांधलेला मुकुट शोभतो, केशमाला हलते, आणि रत्नजडित कुंडलांच्या तेजस्वी किरणांनी दोन्ही गाल प्रकाशित होतात।

Verse 111

कांचीनूपुरहारकंकणलसत्केयूरभूषान्वितं गोपीनां द्वितयां तरे सुललितं वन्यप्रसूनस्रजम् । अन्योन्यं विनिबद्धगोपदयितादोर्वल्लिवीतं लसद्रासक्रीडनलोलुपं मनसिजाक्रांतं मुकुन्दं भवेत् ॥ १११ ॥

माझ्या हृदयात मुकुंद वास करो—कटीला कांची, पायात नूपुर, गळ्यात हार, हातात कंकण व झळाळते केयूर धारण केलेला; दोन गोपींच्या मध्ये अत्यंत सुललित; वनफुलांची माळ घातलेला; गोपिकांच्या वेलीसारख्या भुजांनी परस्पर गुंफलेला; तेजस्वी रासक्रीडेस उत्सुक आणि प्रेमाच्या वेगाने जिंकलेला।

Verse 112

विविधश्रुतिभिन्नमनोज्ञतरस्वरसप्तकमूर्छनतानगणैः । भ्रममाणममूभिरुदारमणिस्फुटमंडनसिंजितचारुतनुम् ॥ ११२ ॥

विविध श्रुतींनी भिन्न झालेले अतिमनोहर स्वरसमूह—सप्तस्वर, त्यांची मूर्छना व ताना—यांसह ते (गान-नर्तन) भ्रमण करीत राहिले; आणि उदार रत्नजडित अलंकारांच्या स्वच्छ झंकाराने त्याची सुंदर तनू शोभून उठली।

Verse 113

इतरेतरबद्धकरप्रमदागणकल्पितरासविहारविधौ । मणिशंकुगमप्यमुना वपुषा बहुधा विहितस्वकदिव्यतनुम् ॥ ११३ ॥

परस्पर गुंफलेल्या हातांनी प्रमदागणांनी रचलेल्या रासविहार-विधीत, तो—जणू रत्नशिखरयुक्त स्तंभासारखा—स्वतःच्या देहाने अनेक प्रकारे आपली दिव्य तनू प्रकट करीत राहिला (बहुरूप झाला)।

Verse 114

एवं ध्यात्वार्चयेन्मन्त्री स्यादंगैः प्रथमावृतिः । श्रीकामः सस्वराद्यानि कलाब्जैर्वैष्णवोत्तमः ॥ ११४ ॥

अशा प्रकारे ध्यान करून मंत्रज्ञाने पूजन करावे; प्रथम आवरण अङ्गमंत्रांनी करावे. श्रीची इच्छा असलेला वैष्णवोत्तम, स्वरादि (स्वरांपासून आरंभ) अक्षरभागांना ‘कला-अब्ज’ रूपी कमळांनी पूजावे।

Verse 115

यजेत्केशवकीर्त्यादिमिथुनानि च षोडश । इन्द्राद्यानपि वज्रादीन्पूजयेत्तदनन्तरम् ॥ ११५ ॥

केशव-कीर्ती इत्यादींपासून आरंभ होणारी सोळा युगल-देवता यजावीत/पूजावीत; त्यानंतर इंद्रादी देवतांनाही वज्रादी त्यांच्या आयुध-चिन्हांसह पूजावे।

Verse 116

पृंथु सुवृत्तं मसृणं वितस्तिमात्रोन्नतं कौ विनिखन्य शंकुम् । आक्रम्य पद्भ्यामितरेतरैस्तु हस्तैर्भ्रमोऽयं खलु रासगोष्ठी ॥ ११६ ॥

रुंद, पूर्ण गोल, गुळगुळीत आणि एक वितस्ती उंच असा शंकू जमिनीत घट्ट रोवावा. मग पायांनी आलटून-पालटून पाऊल टाकीत आणि हातांनी फिरवीत जो फेर धरला जातो—तोच खरोखर रास-गोष्ठीसारखा भासतो.

Verse 117

सपूज्यैवं च पयसा ससितो पलसर्पिषा । नैवेद्यमर्चयित्वा तु चषकैर्नृपसंख्यकैः ॥ ११७ ॥

अशा रीतीने देवाचे यथाविधी पूजन करून, साखर मिसळलेल्या दुधात एक पल तूप घालून नैवेद्य अर्पावा. नंतर राजमान्य संख्येइतक्या वाट्यांत तो नैवेद्य समर्पित करावा.

Verse 118

सतं पापप्ते मंत्री मिथुनेष्वर्पयेत्क्रमात् । विधाय पूर्ववच्छेषं सहस्रं प्रजपेन्मनुम् ॥ ११८ ॥

मंत्रसाधकास शतपापदोष लागला तर त्याने क्रमाने युग्म आहुतींमध्ये नियत अर्पण करावे. नंतर पूर्वीप्रमाणे उरलेली विधी करून मंत्राचा हजार वेळा जप करावा.

Verse 119

स्तुत्वा नत्वा च संप्रार्थ्य पूजाशेषं समापयेत् । एवं यः पूजयेत्कृष्णं स सस्मृद्धेः पदं भवेत् ॥ ११९ ॥

स्तोत्र करून, नमस्कार करून आणि कळकळीने प्रार्थना करून पूजेची उरलेली विधी पूर्ण करावी. जो अशा प्रकारे श्रीकृष्णाची पूजा करतो, तो समृद्धी व कल्याणाचे पद प्राप्त करतो.

Verse 120

अणिमाद्यष्टसिद्धीनामीश्वरः स्यान्न संशयः । भुक्त्वेह विविधान्भोगानंते विष्णुपदं व्रजेत् ॥ १२० ॥

तो अणिमा इत्यादी अष्टसिद्धींचा अधिपती होतो—यात संशय नाही. येथे विविध भोग भोगून शेवटी तो विष्णुपद, म्हणजेच भगवान विष्णूचे धाम प्राप्त करतो.

Verse 121

एवं पूजादिभिः सिद्धे मनौकाम्यानि साधयेत् । अष्टाविंशतिवारं वा त्रिकालं पूजयेत्सुधीः ॥ १२१ ॥

अशा प्रकारे पूजा इत्यादींनी विधी सिद्ध झाल्यावर, मंत्राने मनोवांछित फल साधावे। किंवा सुज्ञ साधकाने अठ्ठावीस वेळा, अथवा प्रातः‑मध्यान्ह‑सायंकाळ त्रिकाळ पूजा करावी।

Verse 122

स्वकालविहितान् भूयः परिवारांश्च तर्पयेत् । प्रातर्द्दध्ना गुडाक्तेन मध्याह्ने पयसा पुनः ॥ १२२ ॥

पुन्हा ठरविलेल्या वेळेस परिवार‑देवतांचेही तर्पण करावे—प्रातः गुड मिसळलेल्या दह्याने, आणि मध्यान्ही पुन्हा दुधाने।

Verse 123

नवनीतयुतेनाथ सायाह्ने तर्पयेत्पुनः । ससितोपलमिश्रेण पयसा वैष्णवोत्तमः ॥ १२३ ॥

त्यानंतर सायंकाळी वैष्णवांतील श्रेष्ठ भक्ताने पुन्हा तर्पण करावे—नवनीत (लोणी) घातलेल्या व मिश्री मिसळलेल्या दुधाने।

Verse 124

तर्पयामिपदं योज्यं मंत्रांते स्वेषु नामसु । द्वितीयांतेषु तु पुनः पूजाशेषं समापयेत् ॥ १२४ ॥

मंत्राच्या शेवटी, आपल्या‑आपल्या नामांनंतर ‘तर्पयामि’ हा शब्द जोडावा। आणि जिथे द्वितीया‑विभक्तीचा अंत येतो, तिथे पुन्हा पूजेचा उरलेला भाग पूर्ण करावा।

Verse 125

अभ्युक्ष्यतत्प्रसादाद्भिरात्मानं प्रपबेदपः । तत्तृत्पस्तमथोद्वास्य तन्मयः प्रजपेन्मनुम् ॥ १२५ ॥

त्या प्रसाद‑जलाने स्वतःला अभ्युक्ष्य (शिंपडून) मग तेच जल प्राशन करावे। तृप्त झाल्यावर नंतर (देवता/विधी) उद्वासन करावे; आणि तन्मय होऊन मंत्रजप करावा।

Verse 126

अथ द्रव्याणि काम्येषु प्रोच्यंते तर्पणेषु च । तानि प्रोक्तविधानानामाश्रित्यान्यतमं भजेत् ॥ १२६ ॥

आता काम्यकर्मांत तसेच तर्पणविधीत उपयोगी द्रव्ये सांगितली जातात. पूर्वोक्त विधीचा आधार घेऊन साधक आपल्या अभिप्रेत कर्मास अनुरूप जे योग्य असेल तेच स्वीकारावे.

Verse 127

पायसं दाधिकं चाज्यं गौडान्नं कृसरं पयः । दधीनि कदली मोचा चिंचा रजस्वला तथा ॥ १२७ ॥

पायस, दहीचे पदार्थ, तूप, गूळमिश्रित अन्न, कृसर, दूध, दही, केळी, मोचा, चिंच तसेच रजस्वला स्त्री—हे (या निर्दिष्ट विधीत) वर्ज्य/नियत-निषिद्ध मानले आहेत.

Verse 128

अपूपा मोदका लाजाः पृथुका नवनीतकम् । द्रव्यषोडशकं ह्येतत्कथितं पद्मजादिभिः ॥ १२८ ॥

अपूप, मोदक, लाजा, पृथुका आणि नवनीत—हे (त्या) सोळा द्रव्यांपैकी आहेत; असे पद्मज (ब्रह्मा) इत्यादींनी कथन केले आहे.

Verse 129

लाजांते पृथुकं प्राक्च समर्प्य च सितोपलम् । चतुःसप्ततिवारं यः प्रातरेवं प्रतर्पयेत् ॥ १२९ ॥

प्रथम लाजा अर्पून, मग पृथुका आणि त्यासह सितोपला (पांढरी मिश्री) समर्पून—जो असा प्रातःकाळी चौऱ्याहत्तर वेळा प्रतर्पण करतो (तो निर्दिष्ट फल प्राप्त करतो).

Verse 130

ध्यात्वा कृष्णपदं मत्री मंडलादिष्टमाप्नुयात् । धारोष्णपक्कपयसा नवनीतं दधीनि च ॥ १३० ॥

कृष्णपद-संबंधी मंत्राचे ध्यान केल्याने साधक मण्डलविधीने सांगितलेले फल प्राप्त करतो. आणि तर्पणासाठी धारोष्ण अवस्थेत शिजवलेल्या दुधापासून केलेले नवनीत व दही वापरावे.

Verse 131

दौग्धाम्रमाज्यं मत्स्यंडी क्षौद्रं कीलालमेव च । पूजयेन्नवभिर्द्रव्यैः प्रत्येकं रविसंख्यया ॥ १३१ ॥

दूध, आंब्याचा रस, तूप, मिसरी, मध आणि कीलाल इत्यादी नऊ द्रव्यांनी पूजा करावी; प्रत्येक द्रव्य सूर्यसंख्येप्रमाणे अर्पण करावे।

Verse 132

एवमष्टोतरशतंसंख्याकं तर्पणं पुनः । यः कुर्याद्वैष्णवश्रेष्टः पूर्वोक्तं फलमाप्नुयात् ॥ १३२ ॥

अशा रीतीने जो वैष्णवश्रेष्ठ पुन्हा एकशे आठ संख्येने तर्पण करतो, तो पूर्वोक्त फळ प्राप्त करतो।

Verse 133

किं बहूक्तेन सर्वेष्टदायकं तर्पणं त्विदम् । ससितोपलधारोष्णदुग्धबुद्ध्या जलेन वै ॥ १३३ ॥

अधिक काय सांगावे? हे तर्पण सर्व इष्ट देणारे आहे; केवळ जलाने करावे आणि ते चंद्रप्रकाशाची धारा, श्वेत स्फटिकाचा प्रवाह व उष्ण दूध असे भावावे।

Verse 134

कृष्णं प्रतपर्यन् ग्रामं व्रजन्प्राप्नोति साधकः । धनवस्त्राणि भोज्यं च परिवारगणैः सह ॥ १३४ ॥

जो साधक श्रीकृष्णाची भक्तिभावाने आराधना करून गावाकडे जातो, तो परिवारासह धन, वस्त्रे व भोजन अशी समृद्धी प्राप्त करतो।

Verse 135

यावत्संतर्पयेन्मंत्री तावत्संख्यं जपेन्मनुम् । तर्पणेनैव कार्याणि साधयेदखिलान्यपि ॥ १३५ ॥

मंत्रसाधक जितक्या संख्येने तर्पण करतो, तितक्याच संख्येने मंत्रजप करावा; तर्पणानेच इतर सर्व कार्येही सिद्ध होतात।

Verse 136

काम्यहोममथो वक्ष्ये साधकानां हिताय च । श्रीपुष्पैर्जुहुयान्मंत्री श्रियमिच्छन्निनिंदिताम् ॥ १३६ ॥

आता साधकांच्या हितासाठी काम्यहोम सांगतो. जो धर्म्य व निंदारहित श्री-समृद्धी इच्छितो, त्या मंत्रज्ञाने श्रीपुष्पांनी आहुती द्यावी.

Verse 137

साज्येनान्नेन जुहुयात्घृतान्नस्य समृद्धये । वन्यपुष्पैर्द्विजान् जातीपुष्पैश्च पृथिवीपतीन् ॥ १३७ ॥

घृतयुक्त अन्नाची समृद्धी व्हावी म्हणून तुपमिश्रित शिजवलेल्या अन्नाने आहुती द्यावी. वन्यपुष्पांनी द्विजांचे, आणि जाती (चमेली) पुष्पांनी पृथ्वीपती राजांचे पूजन करावे.

Verse 138

असितैः कुसुमैर्वैश्यान् शूद्रान्नीलोत्पलैस्तथा । वशयेल्लवणैः सर्वानंबुजैर्युवतीजनम् ॥ १३८ ॥

काळ्या पुष्पांनी वैश्यांना, तसेच नीलोत्पलांनी शूद्रांना वश करावे. लवणाने सर्वांना, आणि कमळांनी युवतीजनांना वशीभूत करावे.

Verse 139

गोशालासु कृतो होमः पायसेन ससर्पिषा । गवां शांतिं करोत्याशु गोपालो गोकुलेश्वरः ॥ १३९ ॥

गोशाळेत तुपयुक्त पायसाने केलेला होम गायींना शीघ्र शांती देतो; कारण गोकुलेश्वर गोपालच त्यांचा रक्षक आहे.

Verse 140

शिक्षावेषधरं कृष्णं किंकिणीजालशोभितम् । ध्यात्वा प्रतर्पयेन्मंत्री दुग्धबुद्ध्या शुभैर्जलैः ॥ १४० ॥

शिक्षारूप वेश धारण केलेला, किंकिणीजाळाने शोभणारा श्रीकृष्ण ध्यानात धरून मंत्रज्ञाने शुभ जलांनी—मनात ते दूध मानून—तर्पण करावे.

Verse 141

धनं धान्यं सुतान्कीर्तिं प्रीतस्तस्मै ददाति सः । ब्रह्मवृक्षसमिद्भिर्वा कुशैर्वा तिलतंदुलैः ॥ १४१ ॥

तो प्रसन्न होऊन त्याला धन, धान्य, पुत्र आणि कीर्ती देतो—यज्ञ ब्रह्मवृक्षाच्या समिधांनी असो, किंवा कुशाने, अथवा तीळ व तांदळाच्या दाण्यांनी।

Verse 142

जुहुयादयुतं मंत्री त्रिमध्वाक्तैर्हुताशने । वशयेद्ब्राह्मणांश्चाथ राजवृक्षसमुद्भवैः ॥ १४२ ॥

मंत्र जाणणारा त्रिमधूने अभिषिक्त द्रव्यांनी हुताशनात दहा हजार आहुती देईल; आणि नंतर राजवृक्षातून मिळालेल्या पदार्थांनी ब्राह्मणांना वश करील।

Verse 143

प्रसूनैः क्षत्रियान्वैश्यान्कुरंङकुसुमैस्तथा । पाटलोत्थैश्च कुसुमैर्वशयेदंतिमान्सुधीः ॥ १४३ ॥

फुलांनी—तसेच कुरंगकुसुमांनी—क्षत्रिय व वैश्यांना वश करावे; आणि पाटल वृक्षातून आलेल्या फुलांनी ज्ञानी पुरुष हट्टी/अहंकारी जनांनाही वश करतो।

Verse 144

श्वेतपद्मै रक्तपप्दैश्चंपकैः पाटलैः क्रमात् । हुत्वायुतं त्रिमध्वाक्तैर्वशयेत्तद्वरांगनाः ॥ १४४ ॥

श्वेत कमळे, रक्त कमळे, चंपक व पाटला ही फुले क्रमाने घेऊन, त्रिमधूने अभिषिक्त द्रव्यांच्या दहा हजार आहुती देऊन, इच्छित श्रेष्ठ स्त्रियांना वश करता येते।

Verse 145

नित्यं हयारिकुसुमौर्निशीथे त्रिमधुप्लुतैः । वरस्त्रीर्वशयेत्प्राज्ञः सम्यग्धृत्वा दिनाष्टकम् ॥ १४५ ॥

निशीथी (मध्यरात्री) त्रिमधूत भिजवलेल्या हयारिकुसुमांनी नित्य विधी करावा; आणि आठ दिवस योग्य रीतीने अनुष्ठान पाळल्यास, प्राज्ञ पुरुष उत्तम स्त्रियांना वश करतो।

Verse 146

अयुतत्रितयं रात्रौ सिद्धार्थैस्त्रिमधुप्लुतैः । प्रत्यहं जुह्वतो मासात्सुरेशोऽपि वशीभवेत् ॥ १४६ ॥

रात्री तीन प्रकारच्या मधात भिजविलेल्या पांढऱ्या मोहरीच्या तीस हजार आहुती अग्नीत नित्य एक महिना दिल्यास, देवराज इंद्रही वशीभूत होतो।

Verse 147

आहृत्य बल्लवीवस्त्राण्यारूढं नीपभूरुहे । स्मरेत्कृष्णं जपेद्रात्रौ सहस्रं खेंदूहात्सुधीः ॥ १४७ ॥

गोपिकांची वस्त्रे आणून कडुलिंबाच्या झाडावर चढून, आकाश व चंद्राकडे मुख करून, बुद्धिमान साधकाने रात्री श्रीकृष्णाचे स्मरण करावे व हजार वेळा जप करावा।

Verse 148

हठादाकर्षयेच्छीघ्रमुर्वशीमपि साधकः । बहुना किमिहोक्तेन मंत्रोऽयं सर्ववश्यकृत् ॥ १४८ ॥

हठाने साधक लवकरच उर्वशीसुद्धा आपल्याकडे आकर्षित करू शकतो। येथे अधिक काय सांगावे? हा मंत्र सर्ववशीकरण करणारा आहे।

Verse 149

रहस्यं परमं चाथ वक्ष्ये मोक्षप्रदं नृणाम् । ध्यायेत्स्वहृत्सरसिजे देवकीनंदनं विभुम् ॥ १४९ ॥

आता मी मनुष्यांना मोक्ष देणारे परम रहस्य सांगतो—स्वहृदयकमळात सर्वव्यापी प्रभु देवकीनंदन श्रीकृष्णाचे ध्यान करावे।

Verse 150

श्रीमत्कुन्देंदुगौरं सरसिजनयनं शङ्खचक्रे गदाब्जे बिभ्राणं हस्तपद्मैर्नवनलिनलसन्मालयादीप्यमानम् । वंदे वेद्यं मुनींद्रैः कणिकमुनिलसद्दिव्यभूषाभिरामं दिव्यांगालेपभासं सकलभयहरं पीतवस्त्रं नुरारिम् ॥ १५० ॥

कुंदफूल व चंद्रासारखा गौर, श्रीमंत, कमळनेत्र, शंख-चक्रधारी; करकमळांनी गदा व पद्म धारण करून नवकमळमाळांनी दीप्त—अशा मुनींद्रांना वेद्य, दिव्य भूषणांनी शोभित, दिव्य अंगलेपाने प्रकाशमान, सर्व भय हरिणारे, पीतांबरधारी, दैत्यारि श्रीनारायणास मी वंदन करतो।

Verse 151

एवं ध्यात्वा पुमांसं स्फुटहृदयसरोजासनासीनमाद्यं सांद्रांभोदाच्छबिंबाद्भुतकनकनिभं संजपेदर्कलक्षम् । मन्वोरेकं द्वितारांतरितमथः हुनेदर्कसाहस्रमिध्मैः क्षीरिद्रूत्थर्यथोक्तैः समधुघृतसितेनाथवा पायसेन ॥ १५१ ॥

अशा रीतीने स्पष्ट उमललेल्या हृदयकमळावर आसनस्थ आद्य पुरुषाचे ध्यान करावे—तो घन मेघासारख्या तेजाने दीप्त व अद्भुत सुवर्णप्रभेचा आहे. मग अर्क (सूर्य) मंत्राचा एक लक्ष जप करावा. नंतर एका मंत्रात दोन ‘तारा’ (ॐ) अंतर्भूत करून, सांगितलेल्या समिधांनी, दूध‑मधु‑तूप‑साखर मिसळून किंवा पायसाने, अर्कासाठी एक हजार आहुती द्याव्यात।

Verse 152

एवं लोकेश्वराराध्यं कृष्णं स्वहृदयांबुजे । ध्यायन्ननुदिनं मंत्री त्रिसहस्रं जपेन्मनुम् ॥ १५२ ॥

अशा प्रकारे आपल्या हृदयकमळात लोकांचे ईश्वर व आराध्य श्रीकृष्णाचे नित्य ध्यान करीत, मंत्रसाधकाने दररोज त्या मंत्राचा तीन हजार जप करावा।

Verse 153

सायाह्नोक्तेन विधिना संपूज्य हवनं पुनः । कृत्वा पूर्वोक्तविधिना मन्त्री तद्गतमानसः ॥ १५३ ॥

नंतर सायंकाळी सांगितलेल्या विधीने संपूर्ण पूजा करून, पुन्हा हवन करावे। पूर्वी सांगितलेल्या पद्धतीने सर्व करून, मंत्रसाधकाचे मन त्यातच (देवता/मंत्रात) एकाग्र राहावे।

Verse 154

एवं यो भजते नित्यं विद्वान् गोपालनंदनम् । समुत्तीर्य भवांभोधिं स याति परमं पदम् ॥ १५४ ॥

अशा प्रकारे जो विद्वान् नित्य गोपालनंदन (श्रीकृष्ण) याचे भजन करतो, तो भवसागर पार करून परम पदाला पोहोचतो।

Verse 155

मध्ये केणेषु बाह्येष्वनलपुरपुटस्यालिखेत्कर्णिकायां कंदर्पं साध्ययुक्तं विवरगतषडर्णद्विषः केशरेषु । शक्तिः श्रीपूर्विकाणिद्विनवलिपिमनोरक्षराणिच्छदानां मध्ये वर्णान्दशान्तो दशलिपिमनुवर्यस्य वैकैकशोऽब्जम् ॥ १५५ ॥

अनलपुरपुट (अग्निनगर) आवरण असलेल्या पद्मयंत्राच्या मध्य व बाह्य कोनांत, कर्णिकेत साध्ययुक्त कंदर्प-बीज लिहावे। केसरांमध्ये ‘षड्द्वार-द्वेषी’ म्हणजे सहा इंद्रियद्वारांना आवरणारा षडक्षर मंत्र न्यासावा। नंतर श्री व शक्ती पुढे ठेवून, मनाचे रक्षण करणारी अक्षरे द्विनव (अठरा) वर्णक्रमाने लिहावीत; आणि आवरणांच्या मध्यभागी दशान्तसहित दहा वर्ण तसेच श्रेष्ठ अनुवर्याचा दशाक्षर मंत्र—एकेक करून—कमळावर स्थापावा।

Verse 156

भूसद्मनाभिवृतमस्रगमन्मथेन गोरोचनाविलिखितं तपनीयसूच्या । पट्टे हिरण्यरचिते गुलिकीकृतं तद्गोपालयंत्रमखिलार्थदमेतदुक्तम् ॥ १५६ ॥

भूसद्मन-चिन्ह व अस्रगमनमन्मथ-लाञ्छन यांनी आवृत, गोरोचना लावून शुद्ध सुवर्णसूचीने लिहिलेले; मग सुवर्णपट्ट्यावर गुंडाळून लहान गुलिका करून सुवर्णलॉकेटमध्ये ठेवलेले—हेच ‘गोपाल-यंत्र’ सर्वार्थप्रद असे सांगितले आहे.

Verse 157

संयातसिक्तमभिजप्तमिमं महद्भिर्धार्यं जगत्त्रयवशीकरणैकदक्षम् । रक्षायशः सुतमहीधनधान्यलक्ष्मीसौभाग्यलिप्सुभिरजस्रमनर्घ्यवीर्यम् ॥ १५७ ॥

महर्षींनी योग्य रीतीने संकलित, अभिषिक्त व जपलेले हे (मंत्र/यंत्र) धारण करावे; त्रैलोक्य वशीकरणात हे अद्वितीय समर्थ आहे. रक्षण, यश, पुत्र, भूमी, धन, धान्य, लक्ष्मी व सौभाग्य यांची सतत इच्छा करणाऱ्यांनी हे अखंड धारण करावे—याचे सामर्थ्य अमोल आहे.

Verse 158

स्मरस्त्रिविक्रमाक्रांतश्चाक्रीष्ट्याय हृदित्यसौ । षडक्षरोऽयं संप्रोक्तः सर्वसिद्धिकरो मनुः ॥ १५८ ॥

‘स्मर’, ‘त्रिविक्रमाक्रांत’, ‘चाक्रीष्ट्याय’ आणि ‘हृत्’—असा हा (मंत्र) आहे. हा षडक्षरी मनु सांगितला असून तो सर्व सिद्धी देणारा आहे.

Verse 159

क्रोडः शान्तींदुवह्न्याढ्यो माया बीज प्रकीर्ततम् । गोविंदवह्निचन्द्राढ्यो मनुः श्रीबीजमीरितम् ॥ १५९ ॥

‘क्रोड’—शांती, इंदु (चंद्र) व वह्नी (अग्नी) यांच्यासह संयुक्त झाल्यास—ते प्रसिद्ध ‘माया-बीज’ म्हणून कीर्तित आहे. तसेच ‘गोविंद’—वह्नी व चंद्र यांच्यासह संयुक्त झाल्यास—ते ‘श्री-बीज’ म्हणून सांगितले आहे.

Verse 160

आभ्यामष्टादशक्लिपः स्याद्विंशत्यक्षरो मनुः । शालग्रामे मणौ यंत्रे मंडले प्रतिमासु वा ॥ १६० ॥

या दोन (बीजां)मुळे अष्टादश-कल्पित (अठरा अंगांचा) विन्यास होतो आणि मंत्र वीस अक्षरी बनतो. तो शालग्राम-शिळेवर, मणीवर, यंत्रावर, पवित्र मंडलात किंवा प्रतिमांवरही विन्यस्त करता येतो.

Verse 161

नित्यं पूजा हरेः कार्या न तु केवलभूतले । एवं यो भजंते कृष्णं स याति परमां गतिम् ॥ १६१ ॥

हरीची पूजा नित्य करावी, केवळ बाह्य पातळीवर नव्हे। जो अशा रीतीने श्रीकृष्णाचे भजन करतो, तो परम गतीस प्राप्त होतो।

Verse 162

विंशार्णस्य मुनिर्ब्रह्मा गायत्री छन्द ईरितम् । कृष्णश्च देवता कामो बीजं शक्तिर्द्विठो बुधैः ॥ १६२ ॥

वीस अक्षरी मंत्राचा ऋषी ब्रह्मा आणि छंद गायत्री असे सांगितले आहे. देवता श्रीकृष्ण, बीज काम, आणि शक्ति ‘द्विठा’ असे पंडित म्हणतात।

Verse 163

रामाग्निवेदवेदाब्धेर्नेत्रार्णैरंगकल्पनम् । मूलेन व्यापकं कृत्वा मनुना पुटितानथ ॥ १६३ ॥

‘राम–अग्नि–वेद–वेद–अब्दि’ या संकेताक्षरांनी व नेत्रार्णांनी क्रमाने मंत्राची अंगे रचली. मग मूलमंत्राने ते सर्वव्यापी करून, नियत मनुने पुटित/सिद्ध केले।

Verse 164

मातृकार्णान्न्यसेत्तत्तत्स्थानेषु सुसमाहितः । दशतत्त्वानि विन्यस्य मूलेन व्यापकं चरेत् ॥ १६४ ॥

पूर्ण एकाग्रतेने मातृकेची अक्षरे त्यांच्या-त्यांच्या स्थानी न्यास करावीत. दहा तत्त्वांचा विन्यास करून, मग मूलमंत्राने व्यापक-न्यास करावा।

Verse 165

मंत्रन्यासं ततः कुर्याद्देवताभावसिद्धये । शीर्षे ललाटे भ्रूमध्ये नेत्रयोः कर्णयोस्तथा ॥ १६५ ॥

नंतर देवताभाव सिद्ध होण्यासाठी मंत्र-न्यास करावा—शिरावर, ललाटावर, भ्रूमध्यावर, नेत्रांवर आणि तसेच कर्णांवर।

Verse 166

नसोर्वक्रे च चिबुके कण्ठे दोर्मूलके हृदि । उदरे नाभिदेशे च लिंगे मूलसरोरुहे ॥ १६६ ॥

नासेच्या वळणावर, हनुवटीवर, कंठात, भुजामुळाशी, हृदयात, उदरात, नाभीप्रदेशी, लिंगस्थानी आणि मूलाधार-कमळात—ही नियत न्यासस्थाने सांगितली आहेत।

Verse 167

कट्यां जान्वोर्जंघयोश्च गुल्फयोः पादयोः क्रमात् । न्यसेद्धृदंतान्मंत्राणां सृष्टिन्यासोऽयमीरितः ॥ १६७ ॥

हृदयापासून आरंभ करून क्रमाने कटि, गुडघे, जंघा, गुल्फ आणि पाय येथे मंत्रांचा न्यास करावा—यालाच ‘सृष्टी-न्यास’ असे म्हटले आहे।

Verse 168

हृदये चोदरे नाभौ लिंगे मूलसरोरुहे । कट्यां जान्वोर्जंघयोश्च गुल्फयोः पादयोस्तथा ॥ १६८ ॥

हृदयात, उदरात, नाभीत, लिंगस्थानी, मूलाधार-कमळात; तसेच कटि, गुडघे, जंघा, गुल्फ आणि पाय येथेही (न्यास करावा)।

Verse 169

मूर्ध्नि कपोले भ्रूमध्ये नेत्रयोः कर्णयोर्नसोः । वदने चिबुके कंठे दोर्मूले विन्यसेत्क्रमात् ॥ १६९ ॥

क्रमाने शिरोमणीवर, कपोलांवर, भ्रूमध्यात, नेत्रांत, कर्णांत, नासिकेत, मुखात, हनुवटीत, कंठात आणि भुजामुळाशी मंत्र-न्यास करावा।

Verse 170

नमोतान्मंत्रवर्णांश्च स्थितिन्यासोऽयमीरितः । पादयोर्गुल्फयोश्चैव जंघयोर्जानुनोस्तथा ॥ १७० ॥

‘नमो’ने आरंभ होणाऱ्या मंत्रवर्णांचा हा न्यास ‘स्थिति-न्यास’ म्हणून सांगितला आहे—पायांवर, गुल्फांवर, जंघांवर आणि गुडघ्यांवरही।

Verse 171

कट्यां मूले ध्वजे नाभौ जठरे हृदये पुनः । दोर्मूले कंठदेशे च चिबुके वदने नसोः ॥ १७१ ॥

कट्यांमध्ये, मूळस्थानी, लिंगस्थानी, नाभीमध्ये, जठरात आणि पुन्हा हृदयात; भुजामूळाशी, कंठप्रदेशी, हनुवटीवर, मुखात व नासिकेत—या स्थानी मंत्रन्यास सांगितला आहे.

Verse 172

कर्णयोर्नेत्रयोश्चैव भ्रूमध्ये निटिले तथा । मूर्ध्नि न्यसेन्मंत्रवर्णान्संहाराख्योऽयमीरितः ॥ १७२ ॥

कानांवर व नेत्रांवर, तसेच भ्रूमध्यावर व कपाळावर मंत्रवर्णांचा न्यास करावा; आणि शेवटी मस्तकाच्या शिखरावर ठेवावा. हा ‘संहार’ नावाचा न्यास सांगितला आहे.

Verse 173

पुनः सृष्टिस्थितिन्यासौ विधाय वैष्णवोत्तमः । मूर्तिपंजरनामानं विन्यसेत्पूर्ववत्ततः ॥ १७३ ॥

पुन्हा सृष्टी व स्थितीचे न्यास करून, वैष्णवांतील उत्तम भक्ताने त्यानंतर ‘मूर्तिपंजर’ची नावे पूर्वीप्रमाणेच विन्यस्त करावीत.

Verse 174

पुनः षडंगं कृत्वाथ ध्यायेत्कृष्णं हृदंबुजे । द्वारवत्यां सहस्रार्कभास्वरैर्भवनोत्तमैः ॥ १७४ ॥

पुन्हा षडंग करून, हृदयकमळात श्रीकृष्णाचे ध्यान करावे—द्वारवतीत, सहस्र सूर्यांसारख्या तेजस्वी उत्तम भवनांच्या मध्ये.

Verse 175

अनल्पैः कल्पवृक्षैश्च परीते मणिमण्डपे । ज्वलद्रत्न मयस्तंभद्वारतोरणकुड्यके ॥ १७५ ॥

त्या मणिमंडपाभोवती असंख्य कल्पवृक्ष होते; आणि त्याचे स्तंभ, द्वार, तोरण व सभोवतालच्या भिंती सर्व ज्वलंत रत्नांनी निर्मित होत्या.

Verse 176

फुल्लप्रफुल्लसञ्चित्रवितानालंबिमौक्तिके । पद्मरागस्थलीराजद्रत्नसंघैश्च मध्यतः ॥ १७६ ॥

पूर्ण उमललेल्या व अर्धउमललेल्या पुष्पांनी नटलेल्या विचित्र वितानातून मोत्यांच्या माळा लोंबत होत्या। मध्यभागी पद्मराग-जडित भूमीवर राजरत्नांचे समूह तेजस्वी दिसत होते।

Verse 177

अनारतगलद्रत्नधाराढ्यस्वस्तस्तरोरधः । रत्नप्रदीपावलिभिः प्रदीपितदिगंतरे ॥ १७७ ॥

अखंड झरणाऱ्या रत्नधारांनी समृद्ध अशा शुभ कल्पवृक्षाखाली, रत्नदीपांच्या रांगांनी दिशांमधील अंतराळ उजळून निघाले होते।

Verse 178

उद्यदादित्यसंकाशमणिसिंहासनांबुजे । समासीनोऽच्युतो ध्येयो द्रुतहाटकसन्निभः ॥ १७८ ॥

रत्नजडित सिंहासनरूपी कमळावर विराजमान, उगवत्या सूर्याप्रमाणे तेजस्वी व वितळलेल्या सुवर्णासारखा दीप्तिमान अशा अच्युत प्रभूचे ध्यान करावे।

Verse 179

समानोदितचंद्रार्कतडित्कोटिसमद्युतिः । सर्वांगसुंदरः सौम्यः सर्वाभरणभूषितः ॥ १७९ ॥

त्यांची प्रभा जणू चंद्र व सूर्य एकाच वेळी उदयास आले—जणू कोट्यवधी विजांच्या चमकांचा तेजसमूह। ते सर्वांगसुंदर, सौम्य, आणि सर्व आभूषणांनी भूषित होते।

Verse 180

पीतवासाः शंखचक्रगदांभोजलसत्करः । अनाहतोच्छलद्रत्नधारौघकलशं स्पृशन् ॥ १८० ॥

ते पीतांबरधारी होते; शंख, चक्र, गदा व पद्म धारण केलेले त्यांचे हात कमळासारखे शोभत होते। अनाहतपणे उफाळणाऱ्या रत्नधारांच्या प्रवाहाचा कलश ते स्पर्श करीत होते।

Verse 181

वामपादांबुजाग्रेण मुष्णता पल्लवच्छविम् । रुक्मिणीसत्यभामेऽस्य मूर्ध्नि रत्नौघधारया ॥ १८१ ॥

वाम कमलचरणाच्या अग्रभागाने नवपल्लवाची कोवळी छटा जणू चोरून, श्रीकृष्णाच्या मस्तकी रुक्मिणी व सत्यभामेने रत्नांची अखंड धारा ओतली।

Verse 182

सिंचंत्यौ दक्षवामस्थे स्वदोस्थकलशोत्थया । नाग्नजिती सुनंदा च दिशंत्यौ कलशौ तयोः ॥ १८२ ॥

नाग्नजिती व सुनंदा आपल्या हातातील कलशांतून, श्रीकृष्णाच्या उजव्या व डाव्या पार्श्वावर जलधारा सिंचन करीत, त्यांना विधिपूर्वक दोन कलश अर्पित करतात।

Verse 183

ताभ्यां च दक्षवामस्थमित्रविंदासुलक्ष्मणे । रत्ननद्याः समुद्धृत्य रत्नपूर्णौ घटौ तयोः ॥ १८३ ॥

त्यानंतर उजवीकडे उभी मित्रविंदा व डावीकडे उभी सुलक्ष्मणा यांच्यासाठी, रत्ननदीतून उचलून आणलेले रत्नांनी भरलेले दोन घट त्यांना अर्पण केले।

Verse 184

जांबवती सुशीला च दिशंत्यौ दक्षवामके । बहिः षोडश साहस्रसंख्याकाः परितः प्रियाः ॥ १८४ ॥

जांबवती व सुशीला उजवी-डावी बाजूस उभ्या होत्या; त्यांच्या बाहेर सर्वत्र सोळा हजार संख्येच्या प्रिय पत्न्या परितः स्थित होत्या।

Verse 185

ध्येयाः कनकरत्नौघधारायुक्कलशोज्वलाः । तद्बहिश्चाष्टनिधायः पूरयंतो धनैर्धराम् ॥ १८५ ॥

त्यांचे ध्यान असे करावे की ते सुवर्ण व रत्नसमूहांच्या धारांनी युक्त, तेजस्वी कलश आहेत; आणि त्यांच्या बाहेर अष्टनिधी धनाने पृथ्वी भरून टाकीत आहेत असेही ध्यान करावे।

Verse 186

तद्बहिर्वृष्णयः सर्वे पुरोवच्च स्वरादयः । एवं ध्यात्वा जपेल्लक्षपंचकं तद्दशांशतः ॥ १८६ ॥

त्याच्या बाहेर सर्व वृष्णींना पूर्वीप्रमाणे आणि स्वरादि वर्णांनाही यथाविधी स्थापावे. असे ध्यान करून मंत्राचा पाच लक्ष जप करावा व नंतर त्याच्या दशांशाने समापन-विधी करावी.

Verse 187

अरुणैः कमलैर्हुत्वा पीठे पूर्वोदिते यजेत् । विलिप्य गंधपंकेन लिखेदष्टदलांबुजम् ॥ १८७ ॥

लाल कमळांनी हवन करून, पूर्वी सांगितलेल्या पीठावर पूजन करावे. सुगंधी चंदनादि लेप लावून, आठ दलांचे कमळ-मंडल रेखाटावे.

Verse 188

कर्णिकायां च षट्कोणं ससाध्यं तत्र मन्मथम् । शिष्टैस्तु सप्तदशभिरक्षरैर्वेष्टयेत्स्वरम् ॥ १८८ ॥

कर्णिकेत षट्कोण रेखाटावा; तेथे साध्यसहित मन्मथ (कामदेव) स्थापावा. नंतर उरलेल्या सतरा अक्षरांनी बीज-स्वराला सर्व बाजूंनी वेढावे.

Verse 189

प्राग्रक्षोऽनिलकोणेषु श्रियं शिष्टेषु संविदम् । षट्सु संधिषु षट्कर्णे केसरेषु त्रिशस्त्रिशः ॥ १८९ ॥

पूर्व भागात ‘रक्षः’ ठेवावे, वायुदिशेच्या कोनांत ‘अनिल’ लिहावे. उरलेल्या स्थानांत ‘श्री’ तसेच ‘संविद्’ही स्थापावी. षट्कोणातील सहा संधीस्थानी, कमळाच्या केसरांवर तीन-तीन करून लिहावे.

Verse 190

विलिखेत्स्मरगायत्रीं मालामंत्रं दलाष्टके । षटूषः संलिख्य तद्बाह्ये वेष्टयेन्मातृकाक्षरैः ॥ १९० ॥

अष्टदलावर स्मर-गायत्री आणि माला-मंत्र लिहावा. सहा ‘ऊषः’ लिहून, त्याच्या बाहेर मातृका-अक्षरांनी (वर्णमालेने) सर्व बाजूंनी वेढावे.

Verse 191

भूबिंबं च लिखेद्बाह्ये श्रीमायादिग्विदिक्ष्वपि । भूग्रहं चतुरस्रं स्यादष्टवज्रविभूषितम् ॥ १९१ ॥

बाह्य भागी पृथ्वी-बिंब रेखाटावे; श्री व माया इत्यादीपासून दिशां व विदिशांतही विन्यास करावा. भू-आवरण चौरस असावे व आठ वज्रचिन्हांनी अलंकृत असावे.

Verse 192

एतद्यंत्रं हाटकादिपट्टेष्वालिख्य पूर्ववत् । संस्कृतं धारयेद्यो वै सोऽर्च्यते त्रिदशैरपि ॥ १९२ ॥

हे यंत्र सुवर्णादि पट्टिकेवर पूर्ववत् विधीने रेखाटून, विधिपूर्वक संस्कारित करून जो धारण करतो, तो निश्चयच त्रिदशांनीही पूजनीय होतो.

Verse 193

स्याद्गायत्री वामदेवपुष्पबाणौ तु ङेंतिमौ । विद्महेधीमहियुतौ तन्नोऽनंगः प्रचोदयात् ॥ १९३ ॥

येथे गायत्री-मंत्र असावा; वामदेव व पुष्पबाण—या दोघांचा येथे प्रयोग आहे. ‘विद्महे’ व ‘धीमहि’ पदांनी युक्त होऊन—अनंग (कामदेव) आमची बुद्धी प्रेरित करो.

Verse 194

जप्या जपादौ गोपालमनूनां जनरंजनी । हृदयं कामदेवाय ङेंतं सर्वजनप्रियम् ॥ १९४ ॥

जपाच्या आरंभी गोपाल-मंत्रांची जनरंजनी विधी जपावी. कामदेवासाठी ‘ङें’ बीजाने आरंभणारा हृदय-मंत्र सर्वजनप्रिय असे सांगितले आहे.

Verse 195

उक्त्वा सर्वजनांते तु संमोहनपदं तथा । ज्वल ज्वल प्रज्वलेति प्रोच्य सर्वजनस्य च ॥ १९५ ॥

त्यानंतर सर्व लोकांच्या समोर संमोहन-पद उच्चारून, आणि सर्वांना उद्देशून “ज्वल, ज्वल—प्रज्वल!” असे म्हणत त्याने मंत्र उच्चारला.

Verse 196

हृदयं मम च ब्रूयाद्वशंकुरुयुगं शिरः । प्रोक्तो मदनमंत्रोऽष्टचत्वारिंशद्भिरक्षरैः ॥ १९६ ॥

“मम हृदय” असे म्हणावे; नंतर “वशीकरण-युग्म” उच्चारून ते शिरावर न्यास करावा. असा अष्टचत्वारिंशदक्षरी मदन-मंत्र सांगितला आहे.

Verse 197

जपादौ स्मरबीजाद्यो जगत्त्रयवशीकरः । पीठ प्राग्वत्समभ्यर्च्य मूर्ति संकल्प्य मूलतः ॥ १९७ ॥

जप इत्यादी कर्मांच्या आरंभी स्मर-बीजादि, जे त्रिजगत वशी करणारे आहेत, प्रथम जपावेत. पूर्ववत् पीठपूजन करून, मुळापासून देवमूर्तीचा संकल्प करून ध्यान करावे.

Verse 198

तत्रावाह्याच्युतं भक्त्या सकलीकृत्य पूजयेत् । आसनादिविभूषांतं पुनर्न्यासक्रमाद्यजेत् ॥ १९८ ॥

नंतर भक्तीने अच्युताचे आवाहन करून, सर्व अंगांनी पूर्ण करून पूजन करावे—आसनादी सेवांपासून अंतिम विभूषणापर्यंत. मग न्यासक्रमाप्रमाणे पुन्हा यजन करावे.

Verse 199

सृष्टिं स्थितिं षडंगं च किरीटं कुंडलद्वयम् । शंखं चक्रं गदां पद्मं मालां श्रीवत्सकौस्तुभौ ॥ १९९ ॥

तो सृष्टी व स्थितीच्या शक्ती, तसेच षडंग धारण करतो; किरीट व दोन कुंडले; आणि शंख, चक्र, गदा, पद्म, माळ, तसेच श्रीवत्स व कौस्तुभ ही चिन्हेही बाळगतो.

Verse 200

गन्धपुष्पैः समभ्यर्च्य मूलेन वैष्णवोत्तमः । षट्कोणेषु षडंगानि दिग्दलेषु क्रमाद्यजेत् ॥ २०० ॥

गंध व पुष्पांनी विधिपूर्वक अर्चन करून, श्रेष्ठ वैष्णवाने मूलमंत्राने षट्कोणांत षडंगांचे पूजन करावे. नंतर दिशादलांतील पानांवर क्रमाने अर्चन करावे.