Yamapatha (The Road of Yama), Dāna-Phala, and the Imperishable Fruition of Karma

Verse 1

नारद उवाच । कथितो भवता सम्यग्वर्णाश्रमविधिर्मुने । इदानीं श्रोतुमिच्छामि यममार्गं सुदुर्गमम् ॥ १ ॥

नारद म्हणाले—हे मुने! आपण वर्णाश्रमविधी योग्य रीतीने सांगितली. आता मला यमाचा मार्ग—अत्यंत दुर्गम तो पंथ—ऐकावयाचा आहे।

Verse 2

सनक उवाच । श्रृणु विप्र प्रवक्ष्यामि यममार्गं सुदुर्गमम् । सुखदं पुण्यशीलानां पापिनां भयदायकम् ॥ २ ॥

सनक म्हणाले—हे विप्र! ऐक, मी यमाचा अत्यंत दुर्गम मार्ग सांगतो. तो पुण्यशीलांना सुखद, आणि पाप्यांना भयदायक आहे।

Verse 3

षडशीतिसहस्त्राणि योजनार्निनि मुनीश्वर । यममार्गस्य विस्तारः कथितः पूर्वसूरिभिः ॥ ३ ॥

हे मुनीश्वर! पूर्वसूरींनी यममार्गाचा विस्तार छ्याऐंशी हजार योजन असा सांगितला आहे।

Verse 4

ये नरा दानशीलास्तु ते यांति सुखिनो द्विज । धर्मशून्या नरा यांति दुःखेन भृशमर्दिताः ॥ ४ ॥

हे द्विज! जे दानशील आहेत ते सुखाने जातात; पण जे धर्मशून्य आहेत ते दुःखाने अत्यंत पिळले जाऊन जातात।

Verse 5

अतिभीता विवश्त्राश्च शुष्ककंठौष्ठतालुकाः । क्रदंतो विस्तरं दीनाः पापिनो यांति तत्पथि ॥ ५ ॥

अतिभयभीत व विवश, ज्यांचे कंठ-ओठ-तालू कोरडे पडले आहेत, असे पापी मोठ्याने आक्रोश करीत दीन होऊन त्या मार्गाने जातात।

Verse 6

हन्यमाना यमभटैः प्रतोदाद्यैस्तथायुधैः ॥ ६ ॥

यमभटांकडून मार खाऊन, प्रतोड (अंकुश) इत्यादी व इतर शस्त्रांनी आघात होऊन ते अत्यंत यातना भोगतात।

Verse 7

इतस्ततः प्रधावंतो यांति दुःखेन तत्पथि । क्वचित्पंकः क्वचिदूह्निः क्वचित्सेतप्तसैकतम् । क्वचिद्वै दावरुपेणः तीक्ष्णधाराः शिलाः क्वचित् ॥ ७ ॥

इकडे-तिकडे धावत ते दुःखाने त्या मार्गाने जातात—कुठे चिखल, कुठे कठीण चढण, कुठे तप्त वाळू; कुठे दावानलासारखी आग, तर कुठे धारदार खडक.

Verse 8

क्वचित्कंटकवृक्षाश्च दुःखारोहशिला नगाः । गाढांधकाराश्च गुहाः कंटकावरणं महत् ॥ ८ ॥

कुठे काटेरी झाडे, कुठे शिळांनी भरलेले डोंगर—ज्यांवर चढणे दुःखद; कुठे दाट अंधाराच्या गुहा, आणि कुठे काट्यांनी आच्छादलेला विशाल प्रदेश।

Verse 9

वप्राग्रारोहणं चैव कन्दरस्य प्रवेशनम् । शर्कराश्च तथा लोष्टाः सूचीतुल्याश्च कण्टकाः ॥ ९ ॥

बांधाच्या टोकावर चढणे, दरीत प्रवेश करणे, खडी व मातीच्या ढेकळांवर ठेचकाळणे, आणि सुईसारख्या तीक्ष्ण काट्यांनी टोचले जाणे—अशा यातना तेथे भोगाव्या लागतात।

Verse 10

शैवालं च क्वचिन्मार्गे क्वचित्कीचकपंक्तयः । क्वचिव्द्याव्राश्च गर्जंते वर्धंते च क्वचिज्ज्वराः ॥ १० ॥

मार्गात कुठे शैवालाचा चिकट चिखल, कुठे कीचक (नळकांड्यांच्या) रांगा दिसतात। कुठे वन्य पशू गर्जतात, तर कुठे ज्वर भडकून वाढत जातात।

Verse 11

एवं बहुविधक्लेशाः पापिनो यांति नारद । क्रोशंतश्च रुदन्तश्च म्लायंतश्चैव पापिनः ॥ ११ ॥

हे नारद! अशा अनेक प्रकारच्या क्लेशांनी पीडित पापी पुढे जातात—आक्रोश करत, रडत आणि कोमेजत; हीच पाप्यांची गती आहे।

Verse 12

पाशेन यंत्रिताः केचित्कृष्यमाणास्तथांकुशैः । शास्त्रास्त्रैस्ताड्यमानाश्च पृष्टतो यांति पापिनः ॥ १२ ॥

काही पापी पाशांनी जखडलेले असतात, काहींना अंकुशांनी ओढले जाते। पाठीमागून शस्त्रे व दंड-उपकरणांनी मार खात ते हाकलले जाऊन पुढे जातात।

Verse 13

नासाग्रपाशकृष्टाश्च केचिदंत्रैश्च बधिताः । वहंतश्चायसां भारं शिश्राग्रेण प्रयांति वै ॥ १३ ॥

काहींना नाकाच्या टोकाला बांधलेल्या पाशाने ओढले जाते, तर काहींना स्वतःच्या आतड्यांनीच बांधले जाते। लोखंडाचा जड भार वाहत, त्यांना शिश्नाच्या टोकानेही ओढून चालविले जाते।

Verse 14

अयोभारद्वयं केचिन्नासाग्रेण तथापरे । कर्णाभ्यां च तथा केचिद्वहंतो यांति पापिनः ॥ १४ ॥

काही पापी नाकाच्या टोकाने लोखंडाचे दोन भार वाहत जातात, तर काही तसेच. आणि काही पापी दोन्ही कानांनी ते भार वाहत पुढे जातात।

Verse 15

केचिच्च स्खलिता यांति ताड्यमानास्तथापरे । अत्यर्थोच्ङ्वसिताः केचित्केचिदाच्छत्रलोचनाः ॥ १५ ॥

काही जण ठेचकाळत पुढे जातात, तर काही चालता-चालताच मार खातात। काही अतिशय व्याकुळ होऊन जोराने श्वास घेतात, आणि काहींचे डोळे जणू झाकलेले असतात।

Verse 16

छायाजलविहीने तु पथि यांत्यतिदुःखिताः । शोचन्तः स्वानि कर्मणि ज्ञानाज्ञानकृतानि च ॥ १६ ॥

छाया व पाणी नसलेल्या मार्गावर ते अतिशय दुःखी होऊन चालतात। ते आपल्या कर्मांवर शोक करतात—जाणून केलेली आणि अज्ञानाने केलेलीही।

Verse 17

ये तु नारद धर्मिष्ठा दानशीला सुबुद्धयः । अतीव सुखसंपन्नास्ते यांति धर्ममंदिरम् ॥ १७ ॥

हे नारदा! जे धर्मनिष्ठ, दानशील व सुबुद्धी आहेत, ते अतिशय सुखसमृद्ध होऊन धर्ममंदिरास जातात।

Verse 18

अन्नदास्तु मुनुश्रेष्ट भुंजंतः स्वादु यांति वै । नीरदा यांति सुखिनः पिबंतः क्षीरमुत्तममम् । तक्रदा दधिदाश्चैव तत्तद्भोगं लभंति वै । घृतदा मधुदाश्चैव क्षीरदाश्च द्विजोत्तम ॥ १८ ॥

हे मुनिश्रेष्ठ! अन्नदान करणारे गोड भोजनाचा आस्वाद घेत जातात. जलदान करणारे सुखी होऊन उत्तम दूध पितात. ताक व दही देणारे त्या त्या भोगाचा लाभ घेतात. तसेच हे द्विजोत्तम! तूप, मध व दूध देणारेही आपल्या दानानुसार फल भोगतात।

Verse 19

सुधापानं प्रकुर्वंतो यांति वै धर्ममंदिरम् । शाकदाः पायसं भुंजंन्दीपदो ज्वलयन्दिशः ॥ १९ ॥

सुधेसारख्या पेयाचे दान करणारे निश्चयाने धर्ममंदिरास जातात. शाक देणारे पायसाचा भोग करतात, आणि दीपदान करणारे दिशांना प्रकाशमान करतात।

Verse 20

वस्त्रदो मुनुशार्दूल याति दिव्याम्बरावृतः । पुराकरप्रदो याति स्तूयमानोऽमरैः पथि ॥ २० ॥

हे मनुष्यशार्दूल! जो वस्त्रदान करतो तो दिव्य वस्त्रांनी आवृत होऊन पुढे जातो. आणि जो पुराकर (धन-कर/पूर्व-लेवी) दान करतो, तो देवांनी स्तुत केलेल्या मार्गाने गमन करतो.

Verse 21

गोदानेन नरो याति सर्वसौख्यसमन्वितः । भूमिदो गृहदश्चैव विमाने सर्वसंपदि ॥ २१ ॥

गोदानाने मनुष्य सर्व सुखांनी युक्त होऊन परलोकास जातो. तसेच जो भूमिदान करतो किंवा घरदान करतो, तोही सर्व संपत्तीसह विमान प्राप्त करतो.

Verse 22

अप्सरोगणसंकीर्णे क्रीडन्याति वृषालयम् । हयदो यानदश्चापि गजदश्च द्विजोत्तम ॥ २२ ॥

अप्सरांच्या गणांनी भरलेल्या त्या क्रीडास्थानी तो वृषालय (वृषध्वज शिवाचे धाम) प्राप्त करतो. हे द्विजोत्तम! घोडे दान करणारा, वाहन दान करणारा आणि हत्ती दान करणारा देखील तसाच फल प्राप्त करतो.

Verse 23

धर्मालयं विमानेन याति भोगान्वितेन वै । अनडुद्दो मुनिश्रेष्ट यानारुढः प्रयाति वै ॥ २३ ॥

भोगांनी युक्त अशा विमानाने तो निश्चयच धर्मालयास जातो. हे मुनिश्रेष्ठ! बैलदान करणारा वाहनावर आरूढ होऊन प्रस्थान करतो.

Verse 24

फलदः पुष्पदश्चापि याति संतोषसंयुतः । तांबूलदो नरो याति प्रहृष्टो धर्ममंदिरम् ॥ २४ ॥

फळदान करणारा आणि पुष्पदान करणारा संतोषयुक्त होऊन पुढे जातो. तांबूलदान करणारा मनुष्य आनंदित होऊन धर्ममंदिरास जातो.

Verse 25

मातापित्रोश्च शुश्रूषां कृतवान्यो नरोत्तमः । स याति परितुष्टात्मा पूज्यमानो दिविस्थितैः ॥ २५ ॥

जो नरश्रेष्ठ आई-वडिलांची भक्तिभावाने शुश्रूषा करतो, तो परितृप्त अंतःकरणाने पुढे जातो आणि स्वर्गस्थांनी पूजिला जातो।

Verse 26

शुश्रूषां कुरुते यस्तु यतीनां व्रतचारिणाम् । द्विजाग्र्यब्राह्मणानां च स यात्यतिसुखान्वितः ॥ २६ ॥

जो व्रतपालक यती आणि श्रेष्ठ द्विज ब्राह्मणांची भक्तिभावाने शुश्रूषा करतो, तो अतिशय सुखयुक्त पदाला प्राप्त होतो।

Verse 27

सर्वभूतदयायुक्तः पूज्यमानोऽमरैर्द्विजः । सर्वभोगान्वितेनासौ विमानेन प्रयाति च ॥ २७ ॥

सर्व प्राण्यांवर दयायुक्त तो द्विज, अमरांनी पूजिला जाऊन, सर्व भोगांनी युक्त दिव्य विमानाने प्रस्थान करतो।

Verse 28

विद्यादानरतो याति पूज्यमानोऽब्जसूनुभिः । पुराणपठको याति स्तूयमानो मुनीश्वरैः ॥ २८ ॥

विद्यादानात रत जन कमलज (ब्रह्मा) पुत्रांनी पूजिला जाऊन उच्च लोकांना जातो; आणि पुराणपाठक मुनिश्वरांनी स्तुत होऊन प्रस्थान करतो।

Verse 29

एवं धर्मपरा यांति सुखं धर्मस्य मंदिरम् । यमश्चतुर्मुखो भूत्वा शंखचक्रगदासिभृत् ॥ २९ ॥

अशा रीतीने धर्मपरायण जन सुखाने धर्माच्या धामाला जातात; आणि यमही शंख-चक्र-गदा-खड्ग धारण करून चतुर्मुख होऊन दिव्यरूपाने प्रकटतो।

Verse 30

पुण्यकर्मरतं सम्यक्स्नेहान्मित्रमिवार्चति । भो भो बुद्धिमतां श्रेष्ठानरकक्लेषभीरवः ॥ ३० ॥

खऱ्या स्नेहाने तो पुण्यकर्मात रत असलेल्या पुरुषाचा मित्राप्रमाणे विधिपूर्वक सन्मान करतो—हे बुद्धिमंतांतील श्रेष्ठ! नरकक्लेशाच्या भयाने।

Verse 31

युष्माभिः साधितं पुण्यमत्रामुत्रसुखावहम् । मनुष्य जन्म यः प्राप्य सुकृतं न करोति च ॥ ३१ ॥

तुम्ही साधलेले पुण्य इहलोकी व परलोकी—दोन्हीकडे सुख देणारे आहे. पण जो मनुष्यजन्म मिळूनही सुकृत करीत नाही, तो तो दुर्मिळ अवसर व्यर्थ घालवतो।

Verse 32

स एव पापिनां श्रेष्ट आत्मघातं करोति च । अनित्यं प्राप्य मानुष्यं नित्यं यस्तु न साधयेत् ॥ ३२ ॥

तोच पाप्यांमध्ये अग्रगण्य, आणि तो आत्मघात करतो—जो हे अनित्य मानुष्यजीवन मिळूनही नित्य (भगवत्-तत्त्व) साधत नाही।

Verse 33

स याति नरकं घोरं कोऽन्यस्तस्मादचेतनः । शरीरं यातनारुपं मलाद्यैः परिदूषितम् ॥ ३३ ॥

तो घोर नरकात जातो; त्याहून अधिक अचेत कोण? कारण तो त्या देहाला चिकटून राहतो, जो स्वतः यातनारूप असून मलादी अशुचिने पूर्ण दूषित आहे।

Verse 34

तस्मिन्यो याति विश्वासं तं विद्यादात्मघातकम् । सर्वेषु प्राणिनः श्रेष्टास्तेषु वै बुद्धिजीविनः ॥ ३४ ॥

जो त्यात (अयोग्य आश्रयात) विश्वास ठेवतो, त्याला आत्मघातक जाणावे. सर्व प्राण्यांत मनुष्य श्रेष्ठ, आणि मनुष्यांतही सद्बुद्धीने जगणारेच श्रेष्ठ आहेत।

Verse 35

बुद्धिमस्तु नराः श्रेष्टा नरेषु ब्राह्मणास्तथा । ब्राह्मणेषु च विद्वांसो विद्वत्सु कृतबुद्धयः ॥ ३५ ॥

मनुष्यांत बुद्धिमान श्रेष्ठ; मनुष्यांत ब्राह्मणही अग्रगण्य. ब्राह्मणांत विद्वान विशेष, आणि विद्वानांत ज्यांची बुद्धी संस्कारित व परिपक्व—तेच परमश्रेष्ठ.

Verse 36

कृतबुद्धिषु कर्त्तारः कर्तृषु ब्रह्मवादिनः । ब्रह्मवादिष्वपि तथा श्रेष्टो निर्मम उच्यते ॥ ३६ ॥

संस्कारित बुद्धीवाल्यांत कर्ते श्रेष्ठ; कर्त्यांत ब्रह्मवक्ता श्रेष्ठ. आणि ब्रह्मवाद्यांतही जो ममता-रहित, आसक्तिहीन—तोच परमश्रेष्ठ म्हणतात.

Verse 37

एतेभ्योऽपि परो ज्ञेयो नित्यं ध्यानपरायणः । तस्मात्सर्वप्रयत्नेन कर्त्तव्यो धर्मसंग्रहः ॥ ३७ ॥

या सर्वांहूनही श्रेष्ठ तो—जो नित्य ध्यानपरायण असतो. म्हणून सर्व प्रयत्नाने धर्माचा संग्रह व आचरण करावे.

Verse 38

सर्वत्र पूज्यते जंतुर्धर्मवान्नात्र संशयः । गच्छ स्वपुण्यैर्मत्स्थानं सर्वभोगसमन्वितम् ॥ ३८ ॥

धर्मवान जीव सर्वत्र पूजिला जातो—यात संशय नाही. आपल्या पुण्यबळाने माझ्या धामास जा, जे सर्व भोगांनी युक्त आहे.

Verse 39

अस्ति चेद्दुष्कृतं किंचित्पश्चादत्रैव भोक्ष्यसे । एवं यमस्तमभ्यर्च्य प्रापयित्वा च सद्गतिम् ॥ ३९ ॥

जर किंचित दुष्कृत शिल्लक असेल, तर नंतर त्याचे फळ इथेच भोगावे लागेल. अशा रीतीने यमाने त्याचा सत्कार करून त्याला सद्गतीस पोहोचविले.

Verse 40

आहूय पापिनश्चैव कालदंडेन तर्जयेत् । प्रलयांबुदनिर्घोषो ह्यंजनाद्रिसमप्रभः ॥ ४० ॥

तो पाप्यांना बोलावून काळदंडाने त्यांना धाक दाखवी व दंड करी। त्याचा गर्जन प्रलयकाळच्या मेघगर्जनेसारखा, आणि त्याची प्रभा अंजन पर्वतासमान होती।

Verse 41

विद्युत्प्र भायुर्घोर्भीमो द्वात्रिंशद्भुजसंयुतः । योजनत्रयविस्तारो रक्ताक्षो दीर्घनासिकः ॥ ४१ ॥

तो विद्युत्सदृश तेजस्वी, अत्यंत घोर व भीषण होता; बत्तीस भुजांनी युक्त, तीन योजन विस्ताराचा, रक्तनेत्री व दीर्घ नासिकेचा होता।

Verse 42

दंष्ट्राकरालवदनो वापीतुल्योग्रलोचनः । मृत्युज्वरादिभिर्युक्तश्चित्रगुत्पोऽपि भीषणः ॥ ४२ ॥

दंष्ट्रांनी विकराळ मुख असलेला, विहिरीसारख्या खोल उग्र नेत्रांचा; मृत्यु, ज्वर इत्यादींनी युक्त—चित्रगुप्तही भयावह दिसे।

Verse 43

सर्वे दूताश्च गर्जंति यमतुल्यविभीषणाः । ततो ब्रवीति तान्सर्वान्कंपमानांश्च पापिनः ॥ ४३ ॥

यमासमान भयावह असे सर्व दूत गर्जना करतात। मग तो थरथरणाऱ्या त्या सर्व पाप्यांना उद्देशून बोलतो।

Verse 44

शोचन्तः स्वानि कर्माणि चित्रगुत्पो यमाज्ञया । भो भो पापा दुराचारा अहंकारप्रदूषिताः ॥ ४४ ॥

आपापल्या कर्मांवर शोक करीत, यमाच्या आज्ञेने चित्रगुप्त म्हणतो—“अरे अरे पाप्यांनो, दुराचाऱ्यांनो, अहंकाराने कलुषित झालेल्यांनो!”

Verse 45

किमर्थमर्जितं पापं युष्माभिरविवेकिभिः । कामक्तोधादिदृष्टेन सगर्वेण तु चेतसा ॥ ४५ ॥

हे अविवेकी जनांनो! कामाने आंधळे व गर्वाने फुगलेल्या चित्ताने तुम्ही पाप कशासाठी कमावले?

Verse 46

यद्यत्पापतरं तत्तत्किमर्थं चरितं जनाः । कृतवंतः पुरा पापान्यत्यंतहर्षिताः ॥ ४६ ॥

लोक जे जे अधिक पापमय कर्म आहे तेच का करतात? पूर्वीही त्यांनी पापे केली आणि तीही अतिशय हर्षाने केली.

Verse 47

तथैव यातना भोज्याः किं वृथा ह्यतिदुरिवताः । भृत्यमित्रकलत्रार्थं दुष्कृतं चरितं यथा ॥ ४७ ॥

तसेच यातना भोगाव्याच लागतात; मग हा व्यर्थ अतिदुःख का? भृत्य, मित्र व पत्नी यांच्यासाठी जसे दुष्कर्म केले, तसेच फळ भोगावे लागते.

Verse 48

तथा कर्मवशात्प्राप्ता यूयमत्रातिदुःखिताः । युष्माभिः पोषिता ये तु पुत्राद्या अन्यतोगताः ॥ ४८ ॥

तसेच कर्माच्या वशाने तुम्ही येथे येऊन अतिशय दुःखी झाला आहात. ज्यांना तुम्ही पोसले—पुत्र इत्यादी—ते तर अन्यत्र निघून गेले आहेत.

Verse 49

युष्माकमेव तत्पापं प्राप्तं किं दुःखकारणम् । यथा कृतानि पापानि युष्माभिः सुबहूनि वै ॥ ४९ ॥

ते पाप तुमच्यावरच आले आहे; दुःखाचे दुसरे कारण काय असू शकते? कारण तुम्ही खरोखरच फार पापे केली आहेत.

Verse 50

तथा प्राप्तनि दुःखानि किमर्थमिह दुःखिताः । विचारयध्वं यूयं तु युष्माभिश्चारितं पुरा ॥ ५० ॥

अशी दुःखे तुम्हांवर आली असता, इथे का शोक करता? तुम्ही सर्वांनी विचार करा—हे सर्व पूर्वी तुमच्याच हातून घडले आहे।

Verse 51

यमः करिष्यते दंडमिति किं न विचारितम् । दरिद्रेऽपि च मूर्खे च पंडिते वा श्रियान्विते ॥ ५१ ॥

यम नक्कीच दंड देईल, हे तुम्ही विचारले नाही काय? दरिद्री असो, मूर्ख असो, पंडित असो वा ऐश्वर्यवान असो।

Verse 52

कांदिशीके च वीरे च समवर्तीः यमः स्मृतः । चित्रगुप्तेरितं वाक्यं श्रुत्वा ते पापिनस्तदा ॥ ५२ ॥

कांदिशीक व वीर—या दोन्ही ठिकाणी यमाला ‘समवर्ती’ (निष्पक्ष नियंता) असे स्मरतात. चित्रगुप्ताचे वचन ऐकून ते पापी तेव्हा स्तब्ध झाले.

Verse 53

शौचंतः स्वानि कर्मणि तूष्णीं तिष्टंति भीषिताः । यमाज्ञाकारिणः क्रूरश्चंडा दूता भयानकाः ॥ ५३ ॥

भीतीने थरथरून ते मौन उभे राहतात, आपापल्या कामात तत्पर—यमाच्या आज्ञेचे पालन करणारे ते क्रूर, चंड, भयाण दूत।

Verse 54

चंडलाद्याः प्रसह्यैतान्नरकेषु क्षिपंति च । स्वदुष्कर्मफलं ते तु भुक्त्वांते पापशेषतः ॥ ५४ ॥

मग चांडाल इत्यादी त्यांना जबरदस्तीने पकडून नरकांत फेकून देतात. तेथे ते आपल्या दुष्कर्मांचे फळ भोगतात; ते संपल्यावर पापाचा उरलेला अंशच राहतो.

Verse 55

महीतलं च संप्राप्य भवंति स्थावरादयः । नारद उवाच । भगवन्संशयो जातो मच्चेतसि दयानिधे ॥ ५५ ॥

पृथ्वीच्या पृष्ठभागास प्राप्त होऊन ते वृक्ष-लता इत्यादी स्थावर होतात. नारद म्हणाले—हे भगवन्, हे दयानिधे, माझ्या चित्तात एक संशय उत्पन्न झाला आहे।

Verse 56

त्वं समर्थोऽसि तच्छेत्तुं यतो नो ह्यग्रजो भवान् । धर्माश्च विविधाः प्रोक्ताः पापान्यपि बहूनि च ॥ ५६ ॥

तो संशय छेदण्यास आपण समर्थ आहात, कारण आपणच आमचे अग्रज आहात. आपण विविध प्रकारचे धर्म सांगितले आहेत आणि अनेक प्रकारची पापेही वर्णिली आहेत।

Verse 57

चिरभोज्यं फलं तेषामुक्तं बहुविदा त्वया । दिनांते ब्रह्मणः प्रोक्तो नाशो लोकत्रयस्य वै ॥ ५७ ॥

त्यांच्यासाठी दीर्घकाळ भोग्य असे फळ आपण अनेक प्रकारे सांगितले आहे. तसेच ब्रह्मदेवाच्या दिवसाच्या शेवटी त्रैलोक्याचा नाश होतो असेही आपण सांगितले आहे।

Verse 58

परार्द्धद्वितयांते तु ब्रह्माण्डस्यापि संक्षयः । ग्रामदानादिपुण्यानां त्वयैव विधिनंदन ॥ ५८ ॥

दोन परार्धांच्या शेवटी या ब्रह्मांडाचाही संक्षय होतो. परंतु ग्रामदान इत्यादी दानांपासून उत्पन्न होणाऱ्या पुण्याचे विधान आपणच केले आहे, हे विधिनंदन।

Verse 59

कल्पकोटिसहस्त्रेषु महान्भोग उदाहृतः । सर्वेषामेव लोकानां विनाशः प्राकृते लये ॥ ५९ ॥

हजारो कोटी कल्पांपर्यंत ‘महान् भोग’ असे सांगितले आहे; तरीही प्राकृत लयाच्या वेळी सर्व लोकांचा नाश निश्चयाने होतो।

Verse 60

एकः शिष्यत एवेति त्वया प्रोक्तं जनार्दनः । एष मे संशयो जातस्तं भवाञ्छेत्तुमर्हति ॥ ६० ॥

हे जनार्दना! तू म्हणालास की शेवटी ‘एकच’ शिष्य उरतो. याविषयी माझ्या मनात संशय उत्पन्न झाला आहे—कृपा करून तो दूर कर.

Verse 61

पुण्यपापोपभोगानां समाप्तिर्नास्य संप्लवे । सनक उवाच । साधु साधु महाप्राज्ञ गुह्याद्गुह्यतमं त्विदम् ॥ ६१ ॥

त्याच्यासाठी प्रलयकाळीही पुण्य-पापभोगांची समाप्ती होत नाही. सनक म्हणाले—“साधु, साधु, हे महाप्राज्ञा! हे तर गुप्तांतील परम गुप्त आहे.”

Verse 62

पृष्टं तत्तेऽभिधास्यामि श्रृणुष्व सुसमाहितः । नारायणोऽक्षरोऽनंतः परं ज्योतिः सनातनः ॥ ६२ ॥

तू जे विचारलेस ते मी तुला सांगतो—एकाग्र होऊन ऐक. नारायण हे अक्षर, अनंत, परम व सनातन ज्योती आहेत.

Verse 63

विशुद्धो निर्गुणो नित्यो मायामोहविवर्जितः । निर्गुणोऽपि परानन्दो गुणवानिव भाति यः ॥ ६३ ॥

तो पूर्ण विशुद्ध, निर्गुण, नित्य आणि माया-मोहापासून रहित आहे. तो निर्गुण असूनही परमानंदस्वरूप असल्याने गुणवान्‌सारखा भासतो.

Verse 64

ब्रह्मविष्णुशिवाद्यैस्तु भेदवानिव लक्ष्यते । गुणोपाधिकभेदेषु त्रिष्वेतेषु सनातन ॥ ६४ ॥

तो सनातन असूनही ब्रह्मा, विष्णु, शिव इत्यादी रूपांनी जणू भेदयुक्त दिसतो—त्रिगुणांच्या उपाधीजन्य भेदांमुळे.

Verse 65

संयोज्य मायामखिलं जगत्कार्यं करोति च । ब्रह्मरुपेण सृजति विष्णुरुपेण पाति च ॥ ६५ ॥

भगवान् आपली माया संयुक्त करून अखिल जगताचे कार्य घडवितात; ब्रह्मा-रूपाने सृष्टी करतात आणि विष्णु-रूपाने पालन करतात।

Verse 66

अंते च रुद्ररुपेण सर्वमत्तीति निश्चितम् । प्रसयांते समुत्थाय ब्रह्मरुपी जनार्दनः ॥ ६६ ॥

अंती रुद्र-रूपाने तो सर्व काही ग्रास करतात—हे निश्चित. मग सृष्टीकाळी पुन्हा उदय पावून जनार्दन ब्रह्मा-रूप धारण करतात।

Verse 67

चराचरात्मकं विश्वं यथापूर्वमकल्पयत् । स्थावराद्याश्च विप्रेंद्र यत्र यत्र व्यवस्थिताः ॥ ६७ ॥

त्यांनी चराचरात्मक विश्व पूर्वीप्रमाणे पुन्हा रचले; हे विप्रेंद्र, स्थावरादी जिथे जिथे पूर्वी स्थित होते, तिथे तिथेच पुन्हा स्थापित झाले।

Verse 68

ब्रह्मा तत्तज्जगत्सर्वं यथापूर्वं करोति वै । तस्मात्कृतानां पापानां पुण्यानां चैव सत्तम ॥ ६८ ॥

ब्रह्मा ते सर्व जगत निश्चयाने पूर्वीप्रमाणेच घडवितात. म्हणून, हे सत्तम, केलेल्या पाप-पुण्यांचे फळ अवश्य मागोमाग येते।

Verse 69

अवश्यमेव भोक्तव्यं कर्मणां ह्यक्षयं फलम् । नाभुक्तं क्षीयते कर्म कल्पकोटिशतैरपि ॥ ६९ ॥

कर्मांचे अक्षय फळ अवश्य भोगावे लागते; जे कर्म न भोगले गेले, ते कोट्यवधी कल्पांनंतरही क्षीण होत नाही।

Verse 70

अवश्यमेव भोक्तव्यं कृतं कर्म शुभाशुभम् । यो देवः सर्वलोकानामंतरात्मा जगन्मयः । सर्वकर्मफलं भुक्ते परिपूर्णः सनातनः ॥ ७० ॥

मनुष्याने केलेले शुभ वा अशुभ कर्म त्याचे फळ निश्चयाने भोगावेच लागते. जो देव सर्व लोकांचा अंतरात्मा, जगन्मय आहे, तोच सनातन परिपूर्ण प्रभू सर्व कर्मफळांचा भोग घडवितो.

Verse 71

योऽसौ विश्वंभरो देवो गुणमेदव्यवस्थितः । सूजत्यवति चात्त्येतत्सर्वं सर्वभुगव्ययः ॥ ७१ ॥

जो विश्व धारण करणारा देव गुणांच्या नानाविध व्यवस्थेत प्रतिष्ठित आहे, तोच हे सर्व जग निर्माण करतो, पालन करतो आणि शेवटी संहारही करतो—तो सर्वभोगी अव्यय ईश्वर आहे.