Prāyaścitta for Mahāpātakas and the Sin-destroying Power of Viṣṇu-smaraṇa
सनक नारदांना सांगतात की प्रायश्चित्त हे विधींचे अनिवार्य परिपूर्णत्व आहे—प्रायश्चित्ताविना कर्म निष्फळ ठरते, आणि खरी शुद्धी नारायणाभिमुख भावानेच होते. या अध्यायात चार महापातके—ब्रह्महत्या, सुरापान, सुवर्णस्तेय आणि गुरुतल्पगमन—सांगितली आहेत; अशा पातक्यांचा संगही पाचवा दोष मानला आहे, तसेच सहवासाच्या कालावधीप्रमाणे पतनाची पातळी ठरविली आहे. ब्राह्मणादि-वधासाठी कपालधारण तप, तीर्थवास, भिक्षाटन, संध्योपासन व बहुवर्षीय व्रते अशी प्रायश्चित्ते; राजदंडाचे नियम आणि स्त्री-बालक-रुग्ण यांसाठी शमनही दिले आहे. सुरेचे प्रकार, पात्रे, औषधी अपवाद आणि चांद्रायणाने पुनर्दीक्षा यांचे विधान आहे. चोरीच्या प्रायश्चित्तात सुवर्ण-रजत मूल्यांकन, त्रसरेणूपासून सुवर्णापर्यंत सूक्ष्म मापे, तसेच प्राणायाम व गायत्रीजपाची मर्यादा सांगितली आहे. अवैध संभोग, पशुहिंसा, अशौच-संस्पर्श, अन्न व वाणीचे निषेधही येतात. शेवटी मोक्षधर्म—हरिभक्ती व विष्णुस्मरणाची महिमा—एकदा स्मरण केले तरी पापराशी नष्ट होऊन धर्म-अर्थ-काम-मोक्ष फळ मिळते असे प्रतिपादन आहे।
Shlokas
Verse 1
सनक उवाच । प्रायश्चित्तविधिं वक्ष्ये श्रृणु नारद सांप्रतम् । प्रायश्चित्तविशुद्धात्मा सर्वकर्मफलं लभेत् ॥ १ ॥
सनक म्हणाले—हे नारदा, आता प्रायश्चित्ताची विधी सांगतो, ऐक. प्रायश्चित्ताने शुद्ध झालेला अंतःकरणी सर्व कर्मांचे फळ प्राप्त करतो॥
Verse 2
प्रायश्चित्तविहीनैस्तु यत्कर्म क्रियते मुने । तत्सर्वं निष्फलं प्रोक्तं राक्षसैः परिसेवितम् ॥ २ ॥
हे मुने, प्रायश्चित्ताविना जे कर्म केले जाते ते सर्व निष्फळ असे सांगितले आहे; ते राक्षसी प्रवृत्तीने सेविलेले मानले जाते॥
Verse 3
कामक्रोधविहीनैश्च धर्मशास्त्रविशारदैः । प्रष्टव्या ब्राह्मणा धर्मं सर्वधर्मफलेच्छुभिः ॥ ३ ॥
काम-क्रोधरहित आणि धर्मशास्त्रात पारंगत अशा ब्राह्मणांना—सर्व धर्मफळाची इच्छा असणाऱ्यांनी—धर्माविषयी विचारावे॥
Verse 4
प्रायश्चित्तानि चीर्णानि नारायणपराङ्मुखैः । न निष्पुनंति विप्रेंद्र सुराभांडमिवापगाः ॥ ४ ॥
हे विप्रेंद्र! नारायणापासून पराङ्मुख झालेल्यांनी केलेली प्रायश्चित्ते त्यांना शुद्ध करीत नाहीत; जसे दारूने भरलेले भांडे नदीही स्वच्छ करू शकत नाही।
Verse 5
ब्रह्महा च सुरापी च स्तेयी च गुरुतल्पगः । महापातकिननस्त्वेते तत्संसर्गी च पंचमः ॥ ५ ॥
ब्रह्महंता, सुरापायी, चोर आणि गुरुतल्पग—हे महापातकी सांगितले आहेत; आणि त्यांचा संसर्ग करणारा पाचवा मानला जातो।
Verse 6
यस्तु संवत्सरं ह्यतैः शयनासनभोजनैः । संवसेत्सह तं विद्यात्पतितं सर्वकर्मसु ॥ ६ ॥
जो कोणी पूर्ण एक वर्ष त्याच्यासोबत शय्या, आसन व भोजन सामायिक करून राहतो, त्याला सर्व धर्मकर्मांत पतित समजावे।
Verse 7
अज्ञानाद्वाह्मणं हत्वा चीरवासा जटी भवेत् । स्वेनैव हतविप्रस्य कपालमपि धारयेत् ॥ ७ ॥
अज्ञानाने ब्राह्मणाचा वध झाला असल्यास, वल्कलवस्त्रे धारण करून जटा ठेवावी; आणि स्वतःने मारलेल्या त्या विप्राचे कपालही धारण करावे।
Verse 8
तदभावे मुनिश्रष्ट कपालं वान्यमेव वा । तद्द्रव्यं ध्वजदंडे तु धृत्वा वनचरो भवेत् ॥ ८ ॥
हे मुनिश्रेष्ठ! ते (कपाल) उपलब्ध नसेल तर कपालपात्र किंवा अन्य योग्य पात्र घ्यावे; आणि ते आवश्यक द्रव्य ध्वजदंडावर धारण करून वनचारी व्हावे।
Verse 9
वन्याहारो वसेतत्र वारमेकं मिताशनः । सम्यक्संध्यामुपासीत त्रिकालं स्नानमाचरेत् ॥ ९ ॥
तो तेथे एक काळ निवास करावा, वन्य आहारावर निर्वाह करून मिताहार करावा। विधिपूर्वक संध्या-उपासना करावी आणि त्रिकाळ स्नान करावे।
Verse 10
अध्ययनाध्यापनादून्वर्जयेत्संस्मरेद्धरिम् । ब्रह्मचारी भवेन्नित्यं गंधमाल्यादि वर्जयेत् ॥ १० ॥
अध्ययन- अध्यापनास बाधक गोष्टी टाळून हरिचे निरंतर स्मरण करावे। तो नित्य ब्रह्मचारी राहावा आणि सुगंध, माळा इत्यादी भोग-शृंगार वर्ज्य करावा।
Verse 11
तीर्थान्यनुवसेच्चैव पुण्याश्चावाश्रमांस्तथा । यदि वन्यैर्न जीवेत ग्रामे भिक्षां समाचरेत् ॥ ११ ॥
तो तीर्थस्थानी तसेच पुण्य आश्रमांतही निवास करावा. जर वन्य पदार्थांनी निर्वाह होत नसेल, तर गावात जाऊन विधिपूर्वक भिक्षेने उपजीविका करावी.
Verse 12
द्वादशाब्दं व्रतं कुर्यादेवं हरिपरायणः । ब्रह्महा शुद्धिमाप्नोति कर्मार्हश्चैव जायते ॥ १२ ॥
अशा रीतीने हरिपरायण होऊन तो बारा वर्षांचे व्रत करावे. ब्रह्महत्यारा देखील याने शुद्धी पावतो आणि पुन्हा वैदिक कर्मास पात्र होतो.
Verse 13
व्रतमध्ये मृगैर्वापि रोगैर्वापि निषूदितः । गोनिमित्तं द्विजार्थं वा प्राणान्वापि परित्यजेत् ॥ १३ ॥
व्रताच्या मध्यात तो मृगांनी किंवा रोगांनी मारला गेला, किंवा गायीच्या निमित्ताने अथवा द्विजाच्या हितासाठी प्राणही त्यागले—(अशी मृत्यु धर्म्य मानली जाते)।
Verse 14
यद्वा दद्याद्द्विजेंद्राणां गवामयुतमुत्तसम् । एतेष्वन्यतमं कृत्वा ब्रह्महा शुद्धिमान्पुयात् ॥ १४ ॥
किंवा द्विजेंद्रांतील श्रेष्ठांना दहा हजार गायींचे उत्तम दान द्यावे। या प्रायश्चित्तांपैकी कोणतेही एक केल्यास ब्रह्महत्यारा देखील शुद्ध होतो॥१४॥
Verse 15
दीक्षितं क्षत्रियं हत्वा चरेद्धि ब्रह्महव्रतम् । अग्निप्रवेशनं वापि मरुत्प्रपतनं तथा ॥ १५ ॥
दीक्षित क्षत्रियाचा वध केल्यास निश्चयाने ब्रह्महत्याव्रत आचरावे। अथवा अग्निप्रवेश किंवा उंचावरून पडणे हेही (प्रायश्चित्त) आहे॥१५॥
Verse 16
दीक्षीतं ब्राह्मणं हत्वा द्विगुणं व्रतमाचरेत् । आचार्यादिवधे चैव व्रतमुक्तं चतुर्गुणम् ॥ १६ ॥
दीक्षित ब्राह्मणाचा वध केल्यास प्रायश्चित्तव्रत दुप्पट करून आचरावे। आणि आचार्य इत्यादींच्या वधात तेच व्रत चौपट सांगितले आहे॥१६॥
Verse 17
हत्वा तु विप्रमात्रं च चरेत्संवत्सरं व्रतम् । एवं विप्रस्य गदितः प्रायश्चित्तविधिर्द्विज ॥ १७ ॥
परंतु केवळ एका ब्राह्मणाचा वध केल्यास एक वर्ष प्रायश्चित्तव्रत आचरावे। हे द्विजा! अशा रीतीने ब्राह्मणवधाचे प्रायश्चित्तविधान सांगितले आहे॥१७॥
Verse 18
द्विगुणं क्षत्रियस्योक्तं त्रिगुणं तु विशः स्मृतम् । ब्राह्मणं हंति यः शूद्रस्तं मुशल्यं विर्दुर्बुधाः ॥ १८ ॥
क्षत्रियासाठी दंड दुप्पट सांगितला आहे आणि वैश्यासाठी तिप्पट स्मृत आहे। जो शूद्र ब्राह्मणाचा वध करतो, त्याला बुधजन मुशलाने मृत्युदंड योग्य म्हणतात॥१८॥
Verse 19
राज्ञैव शिक्षा कर्तव्या इति शास्तेषु निश्चयः । ब्राह्मणीनां वधे त्वर्द्धं पादः स्यात्कन्यकावधे ॥ १९ ॥
शास्त्रांचा निश्चय असा की दंडविधान केवळ राजानेच करावे. ब्राह्मणीच्या वधात दंड अर्धा होतो, आणि अविवाहित कन्येच्या वधात तो चतुर्थांश राहतो.
Verse 20
हत्वा त्वनुपनीतांश्च तथा पादव्रतं चरेत् । हत्वा तु क्षत्रियं विप्रः षडब्दं कुच्छ्रमाचरेत् ॥ २० ॥
ज्यांचे उपनयन झालेले नाही अशांचा वध झाल्यास प्रायश्चित्त म्हणून पाद-व्रत करावे. आणि एखाद्या ब्राह्मणाने क्षत्रियाचा वध केला तर त्याने सहा वर्षे कृच्छ्र तप आचरावे.
Verse 21
संवत्सरं त्रयं वेश्यं शूर्द्रं हत्वा तु वत्सरम् । दीक्षितस्य स्त्रियं हत्वा ब्राह्मणी चाष्टवत्सरान् ॥ २१ ॥
वैश्याचा वध केल्यास तीन वर्षे प्रायश्चित्त, आणि शूद्राचा वध केल्यास एक वर्ष. दीक्षित पुरुषाच्या स्त्रीचा वध तसेच ब्राह्मणीचा वध केल्यास आठ वर्षे प्रायश्चित्त सांगितले आहे.
Verse 22
ब्रह्महत्याव्रतं कृत्वा शुद्धो भवति निश्चितम् । प्रायश्चित्तं विधानं तु सर्वत्र मुनिसत्तम ॥ २२ ॥
ब्रह्महत्येचे प्रायश्चित्त-व्रत केल्याने मनुष्य निश्चयाने शुद्ध होतो. हे मुनिश्रेष्ठ, जिथे जिथे प्रायश्चित्ताचे विधान आहे, ते सर्वत्र लागू होते.
Verse 23
वृद्धातुरस्त्रीबालानामर्द्धमुक्तं मनीषिभिः । गौडी पैष्टी च माध्वी च विज्ञेया त्रिविधा सुरा ॥ २३ ॥
वृद्ध, आजारी, स्त्री आणि बालक यांच्यासाठी (दंड इत्यादी) अर्धेच असे मनीषींनी सांगितले आहे. तसेच सुरा तीन प्रकारची जाणावी—गौडी, पैष्टी आणि माध्वी.
Verse 24
चातुर्वर्ण्यारपेया स्यात्तथा स्त्रीभिश्च नारद । क्षीरं घृतं वा गोमूत्रमेतेष्वन्यतमं मुने ॥ २४ ॥
हे नारद! चारही वर्णांनी तसेच स्त्रियांनीही आर्पेय (आचमनरूप पान) करावे. हे मुने! दूध, तूप किंवा गोमूत्र—यांपैकी कोणत्याही एका द्रव्याने ते करावे.
Verse 25
स्नात्वर्द्रवासा नियतो नारायणमनुस्मरन् । पक्वायसनिभं कृत्वा पिबेज्चैवोदकं ततः ॥ २५ ॥
स्नान करून, ओले वस्त्र परिधान करून, संयमी होऊन नारायणाचे स्मरण करावे. मग (द्रव्य) शिजलेल्या लोखंडासारखे करून, त्यानंतर पाणी प्यावे.
Verse 26
तत्तु लौहेन पात्रेण ह्यायसेनाथवा पिबेत् । ताम्रेण वाथं पात्रेण तत्पीत्वा मरणं व्रजेत् ॥ २६ ॥
ते लोखंडाच्या पात्रातून किंवा आयस (इस्पात) पात्रातूनच प्यावे. पण तांब्याच्या पात्रातून जो पितो, तो ते पिऊन मृत्यूस प्राप्त होतो.
Verse 27
सुरापी शुद्धिमाप्नोति नान्यथा शुद्धिरिष्यते । अज्ञानादात्मबुद्द्या तु सुरां पीत्वा द्विजश्चरेत् ॥ २७ ॥
सुरा पिणारा प्रायश्चित्ताने शुद्ध होतो; याखेरीज दुसरी शुद्धी मान्य नाही. पण द्विजाने अज्ञानाने दुसरे समजून सुरा प्यायली तर त्याने नियत प्रायश्चित्त आचरावे.
Verse 28
ब्रह्महत्याव्रतं सम्यक्तच्चिह्नपरिवर्जितः । यदि रोगानिवृत्त्यर्थमौषधार्थं सुरां पिबेत् ॥ २८ ॥
जो ब्रह्महत्येच्या प्रायश्चित्त-व्रताचे सम्यक आचरण करीत असून त्यासंबंधी चिन्हे व भोग टाळतो, तो जर रोगनिवारणासाठी केवळ औषध म्हणून सुरा पितो, तर ते औषधार्थच मानले जाते.
Verse 29
तस्योपनयनं भूयस्तथा चांद्रायणद्वयम् । सुरासंस्पृष्टपात्रं तु सुराभांडोदकं तथा ॥ २९ ॥
त्याच्यासाठी पुन्हा उपनयन-संस्कार करावा आणि तसेच दोन चांद्रायण-व्रते करावीत. मद्याला स्पर्श झालेल्या पात्रास तसेच मद्यभांड्यातील पाण्यासही हाच नियम लागू होतो.
Verse 30
सुरापानसमं प्राहुस्तथा चन्द्रस्य भक्षणम् । तालं च पानसं चैव द्राक्षं खार्जूरसंभवम् ॥ ३० ॥
‘चन्द्र’ नावाच्या पदार्थाचे भक्षण हेही मद्यपानासमान आहे, असे ते सांगतात. तसेच ताड, पनस (फणस), द्राक्ष आणि खर्जूर यांपासून बनलेले पदार्थही त्याच निषिद्ध वर्गात मानले आहेत.
Verse 31
माधुक शैलमारिष्टं मैरेयं नालिकेरजम् । गौडी माध्वी सुरा मद्यमेवमेकादश स्मृताः ॥ ३१ ॥
माधुक, शैल, आरिष्ट, मैरेय आणि नारिकेलज; तसेच गौडी, माध्वी, सुरा व मद्य—अशा रीतीने हे मादक पेय अकरा प्रकारचे स्मृत आहेत.
Verse 32
एतेष्वन्यतमं विप्रो न पिबेद्वै कदाचन । एतेष्वन्यतमं यस्तु पिबेदज्ञानतो द्विजः ॥ ३२ ॥
ब्राह्मणाने यांपैकी कोणतेही कधीही पिऊ नये. परंतु एखादा द्विज अज्ञानामुळे यांपैकी काही पिऊन टाकल्यास, (त्याचे प्रायश्चित्त पुढे सांगितले आहे)।
Verse 33
तस्योपनयनं भूयस्तप्तकृच्छ्रं चरेत्तथा । समक्षं वा परोक्षं वा बलाच्चौयण वा तथा ॥ ३३ ॥
त्याच्यासाठी पुन्हा उपनयन-संस्कार करावा आणि ‘तप्तकृच्छ्र’ नावाचे प्रायश्चित्त आचरावे—कृत्य समक्ष झाले असो वा परोक्ष, बलपूर्वक झाले असो किंवा चोरीमुळेही झाले असो.
Verse 34
परस्वानामुपादानं स्तेयमित्युच्यते बुधैः । सुवर्णस्य प्रमाणं तु मन्वाद्यैः परिभाषितम् ॥ ३४ ॥
परधनाचे अपहरण हेच ‘स्तेय’ असे पंडित म्हणतात. सुवर्णाचे प्रमाण मात्र मनु आदी धर्मकर्त्यांनी निश्चित केले आहे.
Verse 35
वक्ष्ये श्रृणुष्व विप्रेंद्र प्रायश्चजितोक्तिसाधनम् । गवाक्षागतमार्तण्डरश्मिमध्ये प्रदृश्यते ॥ ३५ ॥
हे विप्रेंद्र, ऐक—मी प्रायश्चित्तोक्तीची सिद्धी करणारे साधन सांगतो. जसे गवाक्षातून आलेल्या सूर्यकिरणांच्या मध्यभागी प्रकाश स्पष्ट दिसतो.
Verse 36
त्रसरेणुप्रमाणं तु रज इत्युच्यते बुधैः । त्रसरेण्वष्टकं निष्कस्तत्रयं राजसर्षपः ॥ ३६ ॥
त्रसरेणुच्या मापाला विद्वान ‘रज’ म्हणतात. आठ त्रसरेणुंनी एक निष्क होतो, आणि त्याचे तीन मिळून ‘राजसर्षप’ ठरते.
Verse 37
गौरसर्षपस्तर्त्रयं स्यात्तत्षट्कं यव उच्यते । यवत्रयं कृष्णलः स्यान्माषस्तत्पंचकं स्मृतः ॥ ३७ ॥
तीन गौरसर्षपांनी एक मान होतो; त्याचे सहा ‘यव’ म्हणतात. तीन यवांनी ‘कृष्णल’ होतो, आणि पाच कृष्णल म्हणजे ‘माष’ असे स्मृत आहे.
Verse 38
माषषोडषमानं स्यात्सुवर्णमिति नारद । हत्वा ब्रह्मस्वमज्ञानाद्द्वादशांब्दं तु पूर्ववत् ॥ ३८ ॥
हे नारद, सोळा माष म्हणजे एक ‘सुवर्ण’ असे सांगितले आहे. अज्ञानाने ब्रह्मस्वाचा नाश/हिंसा झाल्यास, पूर्वीप्रमाणे बारा वर्षे प्रायश्चित्त आचरावे.
Verse 39
कपालध्वजहीनं तु ब्रह्महत्याव्रतं चरेत् । गुरुणां यज्ञकतॄणां धार्मिष्टानां तथैव च ॥ ३९ ॥
कपालध्वज न धारण करता ब्रह्महत्येचे प्रायश्चित्त-व्रत आचरावे. तसेच गुरुजन, यज्ञकर्ते व अन्य धर्मनिष्ठ पुरुष यांच्या बाबतीतही विधिपूर्वक प्रायश्चित्त करावे.
Verse 40
श्रोत्रियाणां द्विजानां तु हृत्वा हेमैवमाचरेत् । कृतानुतापो देहे च संपूर्णे लेपयेद् धृतम् ॥ ४० ॥
वेदज्ञ श्रोत्रिय द्विजांचे सुवर्ण चोरल्यास, तशीच विधीने प्रायश्चित्त करावे; आणि खरा पश्चात्ताप करून संपूर्ण देहावर घृत (तूप) लेपावे.
Verse 41
करीषच्छादितो दग्धः स्तेयपापाद्विमुच्यते । ब्रह्मस्वं क्षत्रियो हृत्वा पश्चात्तापमवाप्य च ॥ ४१ ॥
जो गोबराने आच्छादित होऊन नंतर दग्ध होतो, तो चोरीच्या पापातून मुक्त होतो. तसेच क्षत्रियाने ब्राह्मणाचे धन घेतले तर पश्चात्ताप केल्यावर तो शुद्ध होतो.
Verse 42
पुनर्ददाति तत्रैव तद्विधानं श्रृणुष्व मे । तत्र सांतपनं कृत्वा द्वादशाहोपवासतः ॥ ४२ ॥
मग त्याच ठिकाणी ते पुन्हा परत द्यावे. त्याची विधी माझ्याकडून ऐक—तेथे ‘सांतपन’ प्रायश्चित्त करून बारा दिवस उपवास करावा.
Verse 43
शुद्धिमाप्नोति देवर्षे ह्यन्यथा पतितो भवेत् । रत्नासनमनुष्यस्त्रीधेनुभूम्यादिकेषु च ॥ ४३ ॥
हे देवर्षे! असे केल्याने शुद्धी प्राप्त होते; अन्यथा मनुष्य पतित होतो—विशेषतः रत्नासन, मनुष्य, स्त्री, धेनू (गाय), भूमी इत्यादी बाबतीत.
Verse 44
सुवर्णसहृशेष्वेषु प्रायश्चितार्द्धमुच्यते । त्रसरेणुसमं हेम हृत्वा कुर्यात्समाहितः ॥ ४४ ॥
सुवर्णासारख्या मूल्याच्या वस्तूंविषयी प्रायश्चित्त अर्धे सांगितले आहे। त्रसरेणूएवढे अल्प सुवर्ण चोरले तरी मन एकाग्र करून विधिपूर्वक प्रायश्चित्त करावे॥४४॥
Verse 45
प्राणायामद्वयं सम्यक् तेन शुद्धच्चति मानवः । प्राणायामत्रयं कुर्याद्धृत्वा निष्कप्रमाणकम् ॥ ४५ ॥
विधिपूर्वक दोन प्राणायाम केल्याने मनुष्य शुद्ध होतो। निष्क-प्रमाण (सुवर्ण) घेतल्यास तीन प्राणायाम करावेत॥४५॥
Verse 46
प्राणायामाश्च चत्वारो राजसर्षपमात्रके । गौरसर्षपमानं तु हृत्वा हेम विचक्षणः ॥ ४६ ॥
राजसर्षप (राजकीय मोहरी) या मात्रेने चार प्राणायामांचे परिमाण सांगितले आहे। हे विचक्षणा, सुवर्णहरणाच्या बाबतीत गौरसर्षप (पांढरी मोहरी) याचे मानही ध्यानात घ्यावे॥४६॥
Verse 47
स्नात्वा च विधिवज्जप्याद्गायत्र्यष्टसहस्त्रकम् । यवमात्रसुवर्णस्य स्तेयाच्छुद्धो भवेद्दिजः ॥ ४७ ॥
स्नान करून विधिपूर्वक गायत्रीचा आठ हजार जप करावा। यवमात्र सुवर्णचोरीच्या दोषातून द्विज शुद्ध होतो॥४७॥
Verse 48
आसायं प्रातरारभ्य जप्त्वा वै वेदमातरम् । हेम कृष्णलमात्रं तु हृत्वा सांतपनं चरेत् ॥ ४८ ॥
सायंकाळापासून आरंभ करून सकाळपर्यंत वेदमाता (गायत्री)चा जप करावा। कृष्णलमात्र सुवर्ण घेऊन सांतपन प्रायश्चित्त-व्रत आचरावे॥४८॥
Verse 49
माषप्रमाणे हेम्नस्तु प्रायश्चित्तं निगद्यते । गोमूत्रपक्वयवभुग्वर्षेणैकेन शुद्ध्यति ॥ ४९ ॥
माषप्रमाण इतके सोने चोरल्यास प्रायश्चित्त सांगितले आहे। गोमूत्रात शिजवलेले यव खाऊन एक वर्ष राहिल्यास शुद्धी होते।
Verse 50
संपूर्णस्य सुवर्णस्य स्तेयं कृत्वा मुनीश्वर । ब्रह्महत्याव्रतं कुर्याद्द्वादशाब्दं समाहितः ॥ ५० ॥
हे मुनीश्वर! संपूर्ण प्रमाणाचे सोने चोरल्यास, मन एकाग्र करून बारा वर्षे ब्रह्महत्या-प्रायश्चित्ताचे व्रत करावे.
Verse 51
सुवर्णमानान्न्यूने तु रजतस्तेयकर्मणि । कुर्यात्सांतपनं सम्यगन्यथा पतितो भवेत् ॥ ५१ ॥
परंतु सुवर्णमानापेक्षा कमी प्रमाणात चांदीची चोरी झाल्यास, विधिपूर्वक सांतपन प्रायश्चित्त करावे; अन्यथा तो पतित होतो.
Verse 52
दशनिष्कांतपर्यंतमूर्द्धूं निष्कचतुष्टयात् । हत्वा च रजतं विद्वान्कुर्याच्चांद्रायणं मुने ॥ ५२ ॥
हे मुने! एखादा विद्वान चांदीची चोरी करील—चार निष्कांच्या किमतीपर्यंत, आणि त्याहून अधिक असल्यास दहा निष्कांपर्यंत—तर प्रायश्चित्त म्हणून चांद्रायण व्रत करावे.
Verse 53
दशादिशतिष्कांतं यः स्तेयी रजतस्य तु । चांद्रायणद्वयं तस्य प्रोक्तं पापविशोधकम् ॥ ५३ ॥
जो ‘दशादिशतिष्कांत’ या मापाचे चांदी चोरतो, त्याच्या पापशुद्धीसाठी दोन चांद्रायण व्रत सांगितले आहेत.
Verse 54
शतादूर्द्धूं सहस्त्रांतं प्रोक्तं चांद्रायणत्रयम् । सहस्त्रादधिकस्तेये ब्रह्महत्याव्रतं चरेत् ॥ ५४ ॥
शंभराहून अधिक व हजारपर्यंतच्या चोरीस त्रिविध चांद्रायण व्रत सांगितले आहे. परंतु हजाराहून अधिक चोरी झाल्यास ब्रह्महत्या-प्रायश्चित्ताचे व्रत आचरावे.
Verse 55
कांस्यपित्तलमुख्येषु ह्ययस्कांते तथैव च । सहस्रनिष्कमाने तु पराकं परिकीर्तितम् ॥ ५५ ॥
कांस्य व पितळप्रधान पात्रांत, तसेच अयस्कांत (लौहचुंबक/लोह) यांतही ‘पराक’ हे माप सहस्र निष्क इतके सांगितले आहे.
Verse 56
प्रायश्चित्तं तु रत्नानां स्तेये राजतवत्स्मृतम् । गुरुतल्पगतानां च प्रायश्चित्तमुदीर्यते ॥ ५६ ॥
रत्नचोरीचे प्रायश्चित्त रौप्यचोरीसारखेच स्मृत आहे. तसेच गुरु-तल्पगामी (गुरुच्या शय्येचा अपराध करणारे) यांचेही प्रायश्चित्त सांगितले आहे.
Verse 57
अज्ञानान्मातरं गत्वा तत्सपत्नीमथापि वा । स्वयमेव स्वमुष्कं तु च्छिंद्यात्पापमुदीरयन् ॥ ५७ ॥
अज्ञानाने जर कोणी पुरुष मातेकडे—किंवा पित्याच्या दुसऱ्या पत्नीकडेही—गेला, तर पाप कबूल करून स्वतःचे अंडकोष स्वतःच छेदावेत.
Verse 58
हस्ते गृहीत्वा मुष्कं तु गच्छंद्वै नैऋतीं दिशम् । गच्छन्मार्गै सुखं दुःखं न कदाचिद्विचारयेत् ॥ ५८ ॥
अंडकोष हातात घेऊन तो नैऋत्य (दक्षिण-पश्चिम) दिशेकडे जावा; आणि मार्गाने जाताना सुख-दुःखाचा कधीही विचार करू नये.
Verse 59
अपश्यन्गच्छतो गच्छेत्पाणान्तं यः स शुद्ध्यति । मरुत्प्रपतनं वापि कुर्यात्पापमुदाहरन् ॥ ५९ ॥
जो न बघता जाणाऱ्याला स्पर्श करून जातो, तो शुद्ध होतो. किंवा दोष उच्चारून 'मरुत्प्रपतन' नावाचे प्रायश्चित्त करावे.
Verse 60
स्ववर्णोत्तमवर्णस्त्रीगमने त्वविचारतः । ब्राह्महत्याव्रतं कुर्याद्वादशाब्दं समाहितः ॥ ६० ॥
जर कोणी अविचाराने स्ववर्ण किंवा उत्तम वर्णाच्या स्त्रीशी गमन केले, तर त्याने एकाग्रचित्त होऊन बारा वर्षे ब्रह्महत्येचे व्रत करावे.
Verse 61
अमत्याभ्यासतो गच्छेत्सवर्णां चोत्तमां तथा । कारीषवह्निना दग्धः शुद्धिं याति द्विजोत्तम ॥ ६१ ॥
हे द्विजोत्तमा, अज्ञानाने किंवा सवयीने सवर्णा किंवा उत्तम वर्णाच्या स्त्रीकडे गेल्यास, वाळलेल्या शेणाच्या अग्नीत जळून शुद्धी प्राप्त होते.
Verse 62
रेतःसेकात्पूर्वमेव निवृत्तो यदि मातरि । ब्रह्महत्याव्रतं कुर्याद्रेतः सेकेऽग्निदाहनम् ॥ ६२ ॥
जर मातेच्या बाबतीत वीर्यपातापूर्वीच निवृत्त झाला, तर ब्रह्महत्येचे व्रत करावे; परंतु वीर्यपात झाल्यास अग्निप्रवेश करावा.
Verse 63
सवर्णोत्तमवर्णासु निवृत्तो वीर्यसेचनात् । ब्रह्महत्याव्रतं कुर्यान्नवाब्दान्विष्णुतत्परः ॥ ६३ ॥
सवर्णा किंवा उत्तम वर्णाच्या स्त्रियांच्या बाबतीत वीर्यपातापूर्वी निवृत्त झाल्यास, विष्णूचे स्मरण करत नऊ वर्षे ब्रह्महत्येचे व्रत करावे.
Verse 64
वैश्यायां पितृपत्न्यां तु षडब्दं व्रतमाचरेत् । गत्वा शूद्वां गुरोर्भार्यां त्रिवर्षं व्रतमाचरेत् ॥ ६४ ॥
वैश्य स्त्रीविषयी—विशेषतः पित्याच्या पत्नीविषयी—अपराध झाला तर सहा वर्षांचे प्रायश्चित्त-व्रत करावे. आणि शूद्र स्त्रीविषयी—विशेषतः गुरुपत्नीविषयी—अपराध झाला तर तीन वर्षांचे व्रत करावे.
Verse 65
मातृष्वसारं च पितृष्वसारमाचार्यभार्यां श्वशुरस्य पत्नीम् । पितृव्यभार्यामथ मातुलानीं पुत्रीं च गच्छेद्यदि काममुग्धः ॥ ६५ ॥
जो पुरुष काममोहाने मावशी, आत्या, आचार्याची पत्नी, सासऱ्याची पत्नी, चुलत्याची पत्नी, मामाची पत्नी, तसेच स्वतःच्या कन्येकडेही जातो—तो महापातकी ठरतो.
Verse 66
दिनद्वये ब्रह्महत्याव्रतं कुर्याद्यथाविधि । एकस्मिन्नेव दिवसे बहुवारं त्रिवार्षिकम् ॥ ६६ ॥
तो विधिपूर्वक दोन दिवसांत ब्रह्महत्या-प्रायश्चित्त-व्रत करावा; आणि जे कर्म तीन वर्षे करावयाचे, ते एकाच दिवशी अनेकदा पुनः करावे.
Verse 67
एकवारं गते ह्यब्दंव्रतं कृत्वा विशुद्ध्यति । दिनत्रये गते वह्निदग्धः शुध्येत नान्यथा ॥ ६७ ॥
एकदाच वर्षभराचे व्रत पूर्ण केले तरी शुद्धी होते. पण जो अग्नीने दग्ध झाला आहे, तो तीन दिवस गेल्यावरच शुद्ध होतो—अन्यथा नाही.
Verse 68
चांजालीं पुष्कसीं चैव स्नुषां च भगिनीं तथा । मित्रस्त्रियं शिष्यपत्नीं यस्तु वै कामतो व्रजेत् ॥ ६८ ॥
जो कामवश चांडालिनी, पुष्कसी, स्वतःची सून, स्वतःची बहीण, मित्राची पत्नी किंवा शिष्याची पत्नी यांच्याकडे जातो—तो घोर पापाचा भागी ठरतो.
Verse 69
ब्रह्महत्याव्रतं कुर्यात्स षडब्दं मुनीश्वर । अकामतो व्रजेद्यस्तु सोऽब्दकृच्छ्रं समाचरेत् ॥ ६९ ॥
हे मुनीश्वर! ब्रह्महत्येच्या प्रायश्चित्ताचे व्रत सहा वर्षे करावे. पण जर कोणी अनिच्छेने त्या दोषात पडला, तर त्याने एक वर्षाचे कृच्छ्र-व्रत विधिपूर्वक आचरावे.
Verse 70
महापातकिसंसर्गे प्रायश्चित्तं निगद्यते । प्रायश्चित्तविशुद्धात्मा सर्वकर्मफलं लभेत् ॥ ७० ॥
महापातकीशी संग-संसर्ग झाल्यास प्रायश्चित्त सांगितले आहे. त्या प्रायश्चित्ताने ज्याचे अंतःकरण शुद्ध होते, तो सर्व धर्मकर्मांचे पूर्ण फळ प्राप्त करतो.
Verse 71
यस्य येन भवेत्संगो ब्रह्महांदिचतुर्ष्वपि । तत्तद्व्रतं स निव्रर्त्य शुद्धिमान्पोत्यसंशयम् ॥ ७१ ॥
ज्याचा ब्रह्महा इत्यादी चार महादोष्यांपैकी कोणाशी जसा संग होईल, त्या त्या संगानुसार तेच प्रायश्चित्त-व्रत पूर्ण केल्यास तो निःसंशय शुद्धी प्राप्त करतो.
Verse 72
अज्ञानात्पंचरात्रं तु संगमेभिः करोतियः । कायकृच्छ्रं चरेत्सम्यगन्यथा पतितो भवेत् ॥ ७२ ॥
जर कोणी अज्ञानाने संगम करत असताना पाञ्चरात्र-व्रत करील, तर त्याने विधिपूर्वक ‘काय-कृच्छ्र’ प्रायश्चित्त आचरावे; अन्यथा तो पतित होतो.
Verse 73
द्वादशाहेतु संसर्गे महासांतपनं स्मृतम् । संगंकृत्वार्द्धमासं तु द्वादशाहमुपावसेत् ॥ ७३ ॥
बारा दिवसांच्या संसर्गासाठी ‘महाशांतपन’ प्रायश्चित्त सांगितले आहे. अर्धा महिना नियम पाळून, नंतर बारा दिवस उपवास करावा.
Verse 74
पराको माससंसर्गे चांद्रमासत्रयेस्मृतम् । कृत्वा संगं तु षण्मासं चरेच्चांद्रायणद्वयम् ॥ ७४ ॥
एक मास अवैध संसर्ग झाल्यास तीन चांद्रमास पराक-व्रत हे प्रायश्चित्त सांगितले आहे. आणि तो संसर्ग सहा मास चालल्यास दोन चांद्रायण व्रतांचे आचरण करावे॥७४॥
Verse 75
किंचिन्न्यूनाब्दसंगे तु षण्मासव्रतमाचरेत् । एतच्च त्रिगुणं प्रोक्तं ज्ञानात्संगे यथाक्रमम् ॥ ७५ ॥
जर (नियमपालनाचा) संग एक वर्षापेक्षा किंचित कमी असेल, तर सहा मासांचे व्रत करावे. ज्ञान व संग यानुसार हे प्रायश्चित्त क्रमाने त्रिविध सांगितले आहे॥७५॥
Verse 76
मंडूकं नकुलं काकं वराहं मूषकं तथा । मार्जाराजाविकं श्वानं हत्वा कुक्कुटकं तथा ॥ ७६ ॥
बेडूक, मुंगूस, कावळा, वराह व उंदीर; तसेच मांजर, शेळी, कुत्रा आणि कोंबडा—यांचा वध केल्यास (पाप लागते व) प्रायश्चित्त आवश्यक आहे॥७६॥
Verse 77
कृच्छ्रार्द्धमाचरेद्विप्रोऽतिकृच्छ्रं चाश्वह चरेत् । जतप्तकृच्छ्रं करिवधे पराकं गोवधे स्मृतम् ॥ ७७ ॥
ब्राह्मणाने (या पापांसाठी) अर्ध-कृच्छ्र करावा; आणि अश्ववधात अतिकृच्छ्र करावा. करिवधात ज-तप्त कृच्छ्र, तसेच गोवधात पराक प्रायश्चित्त स्मृत आहे॥७७॥
Verse 78
कामतो गोवधे नैव शुद्धिर्द्दष्टा मनीषिभिः । पानशय्यासनाद्येषु पुष्पमूलफलेषु च ॥ ७८ ॥
जाणूनबुजून गोवध केल्यास मनीषींनी कोणतीही शुद्धी मानलेली नाही. तसेच पेय, शय्या, आसन इत्यादींमध्ये आणि पुष्प, मूळ, फळ इत्यादींमध्येही (या महापापाची) शुद्धी नाही॥७८॥
Verse 79
भक्ष्यभोज्यापहारेषु पंचगव्यविशोधनम् । शुष्ककाष्टतृणानां च द्रुमाणां च गुडस्य च ॥ ७९ ॥
भक्ष्य किंवा शिजवलेले अन्न हरपले किंवा दूषित झाले तर पंचगव्याने शुद्धी करावी. हाच शुद्धीचा नियम सुक्या काष्ठ-तृणांवर, वृक्षांवर आणि गुळावरही लागू होतो.
Verse 80
चर्मवस्त्रामिषाणां च त्रिरात्रं स्यादभोजनम् । टिट्टिभं चक्रवाकं च हंसं कारंडवं तथा ॥ ८० ॥
चर्म, वस्त्र आणि मांस यांमध्ये दोष झाल्यास तीन रात्री पूर्ण उपवास करावा. तसेच टिट्टिभ, चक्रवाक, हंस आणि कारंडव या पक्ष्यांच्या बाबतीतही हाच नियम आहे.
Verse 81
उलूकं सारसं चैव पकोतं जलपादकम् । शुकं चाषं बलाकं च शिशुमारं च कच्छपम् ॥ ८१ ॥
तसेच उल्लूक (घुबड), सारस, पकोत (कबूतर), जलपादक (जलपक्षी), शुक (पोपट), चाष-पक्षी, बलाका (बगळा), शिशुमार आणि कच्छप यांचाही उल्लेख आहे.
Verse 82
एतेष्वन्यतमं हत्वा द्वादशाहमभोजनम् । प्राजापत्यव्रतं कुर्याद्रेतोविण्मूत्रभोजने ॥ ८२ ॥
यांपैकी कोणत्याही एकाचा वध केल्यास बारा दिवस उपवास करावा. आणि रेत, विष्ठा किंवा मूत्र यांचे भक्षण झाल्यास प्राजापत्य प्रायश्चित्त-व्रत करावे.
Verse 83
चांद्रायणत्रयं प्रोक्तं शूद्रोच्छिष्टस्य भोजने । रजस्वलां च चांडालं महापातकिनं तथा ॥ ८३ ॥
शूद्राच्या उच्छिष्टाचे (जूठे) भोजन केल्यास तीन चांद्रायण व्रत प्रायश्चित्त सांगितले आहे. तसेच रजस्वला स्त्री, चांडाल आणि महापातकी यांच्या संसर्गातही तेच प्रायश्चित्त आहे.
Verse 84
सूतिकां पतितं चैव उच्छिष्टं रजकादिकम् । स्पृष्ट्वा सचैलं स्नायीत घृतं संप्राशेयत्तथा ॥ ८४ ॥
सूतिकास्थ स्त्री, पतित, उच्छिष्ट किंवा रजक इत्यादींना स्पर्श झाल्यास वस्त्रांसह स्नान करावे आणि शुद्ध्यर्थ घृत प्राशन करावे।
Verse 85
गायत्रीं च विशुद्धात्मा जपेदष्टशतं द्विज । एतेष्वन्यतमं स्पृष्ट्वा अज्ञानाधद्यदि भोजने ॥ ८५ ॥
हे द्विज, विशुद्ध मनाने गायत्रीचा आठशे वेळा जप करावा. भोजनकाळी अज्ञानाने यांपैकी काही स्पर्श झाल्यास हाच जप प्रायश्चित्त होय।
Verse 86
त्रिरात्रो पोषणाच्छुद्ध्ये त्पंचगव्याशनाद्विज । स्नानदानजपादौ च भोजनादौ च नारद ॥ ८६ ॥
हे द्विज, तीन रात्री अल्पाहार-नियमाने किंवा पञ्चगव्य सेवनाने शुद्धी होते. हे नारद, स्नान, दान, जप तसेच भोजन इत्यादी आचरणातही हेच शुद्धीविधी सांगितले आहेत।
Verse 87
एषामन्यतमस्यापि शब्दं यः श्रृणुयाद्वदेत् । उद्वमेद्धुक्तमंन्नतत्स्त्रात्वा चोपवसेत्तथा ॥ ८७ ॥
यांपैकी कोणत्याही गोष्टीचा एक शब्द जरी कोणी ऐकला किंवा उच्चारला, तरी त्याने तत्काळ खाल्लेले अन्न ओकून टाकावे; मग स्नान करून उपवास करावा।
Verse 88
द्वितीयेऽह्नि घृतं प्राश्य शुद्धिमाप्नोति नारद । व्रतादिमध्ये यद्येषा श्रृणुयाद्धूनिमप्युत ॥ ८८ ॥
हे नारद, दुसऱ्या दिवशी घृत प्राशन केल्याने शुद्धी मिळते. तसेच व्रताच्या आरंभापासून पालनापर्यंत याचा केवळ ध्वनी जरी ऐकू आला तरी तोही फलदायी ठरतो।
Verse 89
अष्टोत्तरसहस्रं तु जपेद्वै वेदमातरम् । पापानामधिकं पापं द्विजदैवतनिंदनम् ॥ ८९ ॥
वेदमातेचा अष्टोत्तर-सहस्र जप निश्चयाने करावा. पर देवतुल्य द्विजांची निंदा ही सर्व पापांहूनही अधिक महापाप आहे.
Verse 90
न दृष्ट्वा निष्कृतिस्तस्य सर्वशास्त्रेषु नारद । महापातकतुल्यानि यानि प्रोक्तानि सूरिभिः ॥ ९० ॥
हे नारदा! सर्व शास्त्रांत त्याचे प्रायश्चित्त दिसत नाही; म्हणून सूरिजनांनी ते महापातकास तुल्य असे सांगितले आहे.
Verse 91
प्रायश्चित्तं तु तेषां च कुर्यादेवं यथाविधि । प्रायश्चित्तानि यः कुर्यान्नारायणपरायणः ॥ ९१ ॥
त्यांच्यासाठीही याच प्रकारे विधिपूर्वक प्रायश्चित्त करावे. जो प्रायश्चित्त करील, त्याने नारायणपरायण होऊनच करावे.
Verse 92
तस्य पापानि नश्यंतिह्यन्यथा पतितो भवेत् । यस्तु रागादिनिर्मुक्तो ह्यनुतापसमन्वितः ॥ ९२ ॥
त्याची पापे नष्ट होतात; अन्यथा तो पतित होईल. पण जो रागादि आसक्तीपासून मुक्त व पश्चात्तापयुक्त आहे, तोच खरोखर शुद्धी पावतो.
Verse 93
सर्वभूतययायुक्तो विष्णुस्मरणतत्परः । महापातकयुक्तो वा युक्तो वा सर्वपातकैः ॥ ९३ ॥
जरी कोणी सर्व भूतांच्या जंजाळात गुंतलेला असला, तरी तो विष्णुस्मरणात तत्पर असेल—महापातकयुक्त असो वा सर्व पातकांनी युक्त—तो त्या स्मरणाने उन्नत होतो.
Verse 94
विमुक्त एव पापेभ्यो ज्ञेयो विष्णुपरो यतः । नारायणमनांद्यंतं विश्वाकारमनामयम् ॥ ९४ ॥
जो विष्णुपरायण आहे तोच पापांपासून मुक्त असे जाणावे। तो नारायण अनादि-अनंत, विश्वरूप व निरामय आहे।
Verse 95
यस्तु संस्मरते मर्त्यः स मुक्तः पापकोटिभिः । स्मृतो वा पूजितो वापि ध्यातः प्रणमितोऽपि वा ॥ ९५ ॥
जो मर्त्य त्याचे खरे स्मरण करतो तो कोट्यवधी पापांतून मुक्त होतो—फक्त स्मरणाने, किंवा पूजाने, ध्यानाने, अथवा प्रणामानेही।
Verse 96
नाशयत्येव पापानि विष्णुर्हृद्गमनः सताम् । संपर्काद्यदि वा मोहाद्यस्तु पूजयते हरिम् ॥ ९६ ॥
सत्पुरुषांच्या हृदयात वास करणारा विष्णु निश्चयच पापांचा नाश करतो. संगतीने किंवा मोहानेही जो हरिची पूजा करतो, ती पूजा देखील पापनाशक ठरते।
Verse 97
सर्वपापविनिर्मुक्तः स प्रयाति हरेः पदम् । सकृत्संस्मरणाद्विष्णोर्नश्यंति क्लेशसंचयाः ॥ ९७ ॥
तो सर्व पापांपासून मुक्त होऊन हरिचे पद प्राप्त करतो. विष्णूचे एकदाही स्मरण केल्याने क्लेशांचे साठे नष्ट होतात।
Verse 98
स्वर्गादिभोगप्रात्पिस्तु तस्य विप्रानुमीयते । मानुषं दुर्लभं जन्म प्राप्यते यैर्मुनीश्वर ॥ ९८ ॥
यावरून, हे मुनीश्वर, विद्वान असा अनुमान करतात की तो स्वर्गादि भोग प्राप्त करतो; कारण अशा पुण्योपायांनीच दुर्लभ मानवी जन्म मिळतो।
Verse 99
तत्रापि हरिभक्तिस्तु दुर्लभा परिकीर्त्तिता । तस्मात्तडिल्लतालोलं मानुष्यं प्राप्य दुर्लभम् ॥ ९९ ॥
त्या दुर्मिळ प्राप्तींमध्येही हरिभक्ती अत्यंत दुर्मिळ अशी सांगितली आहे. म्हणून वीजेच्या लतेसारखे चंचल असे हे दुर्मिळ मानुष्यजन्म मिळाल्यावर ते व्यर्थ घालवू नये।
Verse 100
हरिं संपूजयेद्भक्त्या पशुपाशविमोचनम् । सर्वेऽन्तराया नश्यंति मनःशुद्धिश्च जायते ॥ १०० ॥
भक्तीने हरिचे सम्यक पूजन करावे—तो जीवाला बंधनरूपी पाशांतून मुक्त करणारा आहे. तेव्हा सर्व अडथळे नष्ट होतात आणि मनःशुद्धी उत्पन्न होते।
Verse 101
परं मोक्षं लभेश्चैव पूजिते तु जनार्दने । धर्मार्थकामोक्षाख्याः पुरुषार्थाः सनातनाः ॥ १०१ ॥
जनार्दन (विष्णू) पूजिला असता निश्चयाने परम मोक्ष प्राप्त होतो; आणि धर्म, अर्थ, काम व मोक्ष हे सनातन पुरुषार्थही सिद्ध होतात।
Verse 102
हरिपूजापराणां तु सिध्यन्ति नात्र संशयः । पुत्रदारगृहक्षेत्रधनधान्याभिधावतीम् ॥ १०२ ॥
हरिपूजेत तत्पर असणाऱ्यांची कामना सिद्ध होते—यात संशय नाही. पुत्र, दारा, घर, शेत, धन व धान्य यांच्या मागे धावणारी ती चंचल धडपडही सफल होते।
Verse 103
लब्ध्वेमां मानुषीं वृत्तिं रेरे दर्पं तु मा कृथाः । संत्यज्य कामं क्रोधं च लोभं मोहं मदं तथा ॥ १०३ ॥
हे मानवा, हे मानुष्यजीवन मिळाल्यावर दर्प करू नकोस। काम, क्रोध, लोभ, मोह आणि मद—हे सर्व त्याग.
Verse 104
परापवादं निंदां च भजध्वं भक्तितो हरिम् । व्यापारान्सकलांसत्यक्तवा पूजयध्वं जनार्दनम् ॥ १०४ ॥
परनिंदा व दोषदर्शन सोडून भक्तिभावाने हरिचे भजन करा। सर्व सांसारिक व्यवहार त्यागून जनार्दनाची पूजा करा।
Verse 105
निकटा एव दृश्यंते कृतांतनगरद्रुमाः । यावन्नायाति मरणं यावन्नायाति वै जरा ॥ १०५ ॥
कृतांतनगर (मृत्यूचे नगर) येथील वृक्ष जणू अगदी जवळ दिसतात। म्हणून जोवर मृत्यू येत नाही आणि जोवर जरा येत नाही, तोवर कल्याणकारी आचरण करा।
Verse 106
यावन्नेन्द्रियवैकल्यं तावदेवाचर्येद्धरिम् । धीमान्नकुर्याद्विश्वासं शरीरेऽस्मिन्विनश्वरे ॥ १०६ ॥
जोवर इंद्रियांची विकलता येत नाही, तोवर हरिभक्तीचे आचरण करा। ज्ञानी पुरुष या नश्वर देहावर विश्वास ठेवत नाही।
Verse 107
नित्यं सन्निहितो मृत्युः संपदत्यंतचंचला । आसन्नमरणो देहस्तस्माद्दर्प्पं विमुचत ॥ १०७ ॥
मृत्यू नित्य जवळच आहे आणि संपत्ती अत्यंत चंचल आहे। देह सतत अंताच्या समीप आहे; म्हणून गर्व सोडा।
Verse 108
संयोगा विप्रयोगांताः सर्वं च क्षणभंगुरम् । एतज्ज्ञात्वा महाभाग पूजयस्व जनार्दनम् ॥ १०८ ॥
सर्व संयोगांचा शेवट वियोगात होतो आणि सर्व काही क्षणभंगुर आहे। हे जाणून, हे महाभाग, जनार्दनाची पूजा करा।
Verse 109
आशया व्यथते चैव मोक्षस्त्वत्यंतदुर्लभः । भक्त्या यजति यो विष्णुं महापातकवानपि ॥ १०९ ॥
आशेमुळे मनुष्य निश्चयच व्याकुळ होतो आणि मोक्ष अत्यंत दुर्लभ आहे; तरीही जो भक्तिभावाने विष्णूची पूजा करतो, तो महापातकी असला तरी कल्याण प्राप्त करतो.
Verse 110
सोऽपि याति परं स्थानं यत्र गत्वा न शोचति । सर्वतीर्थानि यज्ञाश्च सांगा वेदाश्च सत्तम ॥ ११० ॥
तोही परम स्थानास जातो, जिथे गेल्यावर शोक उरत नाही। हे सत्पुरुषश्रेष्ठा! त्याच्यासाठी सर्व तीर्थे, सर्व यज्ञ आणि अंगांसह वेद जणू पूर्णत्वास जातात.
Verse 111
नारायणार्चनस्यैते कलां नार्हंति षोडशीम् । किं वै वेदैर्मखैः शास्त्रैः किंवा तीर्थनिषेवणैः ॥ १११ ॥
नारायणार्चनाच्या पुण्याचा सोळावा अंशही हे इतर उपाय पात्र नाहीत। मग त्याच्या तुलनेत वेद, यज्ञ, शास्त्रे किंवा तीर्थसेवन यांचा काय उपयोग?
Verse 112
विष्णुभक्तिविहीनानां किं तपोभिर्व्रतैरपि ॥ ११२ ॥
जे विष्णुभक्तीविना आहेत, त्यांना तप व व्रत करूनही काय लाभ? भक्तीच परम सिद्धी आहे.
Verse 113
यजंति ये विष्णुमनंतमूर्तिं निरीक्ष्य चाकारगतं वरेण्यम् । वेदांतवेद्यं भवरोगवैद्यं ते यांति मर्त्याः पदमच्युतस्य ॥ ११३ ॥
जे मर्त्य अनंतमूर्ती विष्णूची उपासना करतात—पवित्र ‘अ’ अक्षरात स्थित परम वरेण्य प्रभूचे ध्यान करून—जो वेदान्ताने ज्ञेय आणि भव-रोगाचा वैद्य आहे, ते अच्युताच्या परम पदास पोहोचतात.
Verse 114
अनादिमात्मानमनंतशक्तिमाधारभूतं जगतः सुरेड्यम् । ज्योतिः स्वरुपं परमच्युताख्यं स्मृत्वा समभ्येति नरः सखायम् ॥ ११४ ॥
जो अनादि आत्मा, अनंत शक्तियुक्त, जगाचा आधार व देवांनी स्तुत, ज्योतीस्वरूप परम ‘अच्युत’ आहे—त्याचे स्मरण केल्याने मनुष्य त्या दिव्य सख्याच्या सान्निध्यास पोहोचतो।
Frequently Asked Questions
Sanaka frames prāyaścitta as the purificatory completion (saṃskāra) of karma: without it, actions are declared fruitless and spiritually ‘tainted.’ The chapter also adds a theological condition—atonement purifies only when one is oriented toward Nārāyaṇa—making expiation both procedural (vrata) and devotional (bhakti).
The four grave sins are brahmahatyā (killing a Brāhmaṇa), surā-pāna (drinking intoxicants), suvarṇa-steya (stealing gold), and guru-talpa-gamana (violating the teacher’s bed). Association is treated as a fifth because sustained sharing of food, seat, and bed transmits impurity and complicity (saṅga-doṣa), rendering one unfit for rites unless a corresponding expiation is performed.
It grades penalties by varṇa and circumstance, specifies named penances and durations, and introduces metrological units to quantify theft (from trasareṇu up to suvarṇa and niṣka-based scales). This converts moral fault into adjudicable categories, resembling Dharmaśāstra jurisprudence while remaining within Purāṇic discourse.
After enumerating penances, the text asserts that remembrance and worship of Viṣṇu/Hari destroy heaps of sins—even when devotion arises from mere association—and that worship of Janārdana fulfills dharma, artha, kāma, and mokṣa, culminating in attainment of Hari’s abode.