Varṇāśrama Saṁskāras, Upanayana Windows, Brahmacārin Ācāra, and Anadhyāya Prohibitions
सनक नारदांना वैदिक वर्णाश्रम-आचार सांगतात—परधर्माची निंदा, गर्भाधानापासूनचे संस्कार, गर्भावस्था व जन्मविधी (सीमंत, जातकर्म, नांदी/वृद्धि-श्राद्ध), नामकरणाचे नियम, तसेच चूडाकरणाचा काळ व चुकल्यास प्रायश्चित्त। वर्णानुसार उपनयनाचे वय, मुख्य कालमर्यादा चुकल्यास दंड, आणि मेखला, अजिन, दंड व वस्त्र यांची योग्य लक्षणे दिली आहेत। पुढे ब्रह्मचारी-आचार—गुरुकुलवास, भिक्षावृत्ती, नित्य स्वाध्याय, ब्रह्मयज्ञ व तर्पण, आहारनियम, नमस्काराची मर्यादा व कोणाचा सन्मान/परिहार करावा—हे सांगितले आहे। शेवटी शुभ-अशुभ काळ, दानफलदायी तिथी (मन्वादी, युगादी, अक्षय दिन) आणि अनध्याय नियम; निषिद्ध काळात अध्ययन केल्यास कल्याणनाशक महापाप ठरते असा इशारा आहे। अखेरीस वेदाध्ययन हे ब्राह्मणाचे अनिवार्य मार्ग, आणि वेद हा विष्णुरूप शब्दब्रह्म आहे असे प्रतिपादन केले आहे।
Shlokas
Verse 1
सनक उवाच । वर्णाश्रमाचारविधिं प्रवक्ष्यामि विशेषतः । श्रृणुष्व तन्मुनिश्रेष्ट सावधानेन चेतसा ॥ १ ॥
सनक म्हणाले—वर्ण आणि आश्रम यांच्या आचारविधीचा मी विशेषतः उपदेश करीन। हे मुनिश्रेष्ठ, सावध चित्ताने ते ऐक॥
Verse 2
यः स्वधर्मं परित्यज्य परधर्मं समाचरेत् । पाषंडः स हि विज्ञेयः सर्वधर्मबहिष्कृतः ॥ २ ॥
जो स्वधर्म सोडून परधर्माचे आचरण करतो, तो पाषंड म्हणून जाणावा; तो सर्व धर्मांपासून बहिष्कृत होतो॥
Verse 3
गर्भाधानादिसंस्काराः कार्या मंत्रविधानतः । स्त्रीणाममंत्रतः कार्या यथाकालं यथाविधि ॥ ३ ॥
गर्भाधान इत्यादी संस्कार मंत्रविधानानुसार करावेत। स्त्रियांसाठी ते अमंत्रक, यथाकाळ व यथाविधी करावेत॥
Verse 4
सीमंतकर्म प्रथमं चतुर्थे मासि शस्यते । षष्टे वा सत्पमे वापि अष्टमे वापि कारयेत् ॥ ४ ॥
सीमंतकर्म प्रथमतः गर्भाच्या चौथ्या महिन्यात प्रशस्त मानले आहे; किंवा सहाव्या, सातव्या अथवा आठव्या महिन्यातही ते करविता येते।
Verse 5
जाते पुत्रे पिता स्नात्वा सचैलं जातकर्म च । कुर्य्याच्च नांदीश्राद्धं च स्वस्तिवाचनपूर्वकम् ॥ ५ ॥
पुत्र जन्मल्यावर पिता स्नान करून शुद्ध वस्त्रे धारण करील; आणि स्वस्तिवाचनपूर्वक जातकर्म तसेच नांदीश्राद्ध करील।
Verse 6
हेम्ना वा रजतेनापि वृद्धिश्राद्धं प्रकल्पयेत् । अन्नेन कारयेद्यस्तु स चंडाल समो भवेत् ॥ ६ ॥
वृद्धिश्राद्ध सुवर्णाने किंवा रौप्यानेही करावे; परंतु जो केवळ अन्नानेच करवितो तो चांडालासमान होतो।
Verse 7
कृत्वाभ्युदयिकं श्राद्धं पिता पुत्रस्य वाग्यतः । कुर्वीत नामनिर्द्देशं सूतकांते यथाविधि ॥ ७ ॥
अभ्युदयिक श्राद्ध करून पिता पुत्रासाठी योग्य अवसर/अनुमती घेऊन, सूतकाच्या शेवटी विधिपूर्वक नामनिर्देश करील।
Verse 8
अस्पष्टमर्थहीनं च ह्यतिगुर्वक्षरान्वितम् । न दद्यान्नाम विप्रेन्द तथा च विषमाक्षरम् ॥ ८ ॥
हे विप्रेन्द्र! जे नाव अस्पष्ट, अर्थहीन, अतिगुरु अक्षरयुक्त किंवा विषम अक्षरांचे असेल—ते नाव देऊ नये।
Verse 9
तृतीयवर्षे चौलं च पंचमे षष्टसम्मिते । सत्पमे चाष्टमे वापि कुर्याद् गृह्योक्तमार्गतः ॥ ९ ॥
तिसऱ्या वर्षी चूडाकर्म (मुंडन-संस्कार) करावा; किंवा पाचव्या, सहाव्या, सातव्या अथवा आठव्या वर्षीही, गृह्यसूत्रोक्त विधीने करावा।
Verse 10
दैवयोगादतिक्रांते गर्भाधानादिकर्मणि । कर्तव्यः पादकृच्छ्रो वै चौले त्वर्द्धं प्रकल्पयेत् ॥ १० ॥
दैवयोगाने गर्भाधानादी संस्कार चुकले/लोपले असतील तर पादकृच्छ्र प्रायश्चित्त नक्की करावे; पण चूडाकर्मासाठी त्याचे अर्धेच ठरवावे।
Verse 11
गर्भाष्टमेऽष्टमे वाब्दे बटुकस्योपनायनम् । आषोडशाब्दपर्यंतं गौणं कालमुशंति च ॥ ११ ॥
बटुकाचे उपनयन गर्भापासून मोजल्यास आठव्या वर्षी किंवा जन्मापासून मोजल्यास आठव्या वर्षी करावे; आणि सोळाव्या वर्षापर्यंतचा काळही गौण (स्वीकार्य) मानतात।
Verse 12
गर्भैकादशमेऽब्दे तु राजन्यस्योपनायनम् । आद्वाविंशाब्दपर्यंतं कालमाहुर्विपश्चितः ॥ १२ ॥
राजन्य (क्षत्रिय) याचे उपनयन गर्भापासून मोजल्यास अकराव्या वर्षी करावे; आणि विद्वान बायीसाव्या वर्षापर्यंतचा काळ अनुमत मानतात।
Verse 13
वैश्वोपनयनं प्रोक्तं गर्भाद्द्वादशमे तथा । चतुर्विंशाब्दपर्यंतं गौणमाहुर्मनीषिणः ॥ १३ ॥
वैश्याचे उपनयन गर्भापासून मोजल्यास बाराव्या वर्षी सांगितले आहे; आणि मनीषी चोवीसाव्या वर्षापर्यंतचा काळ केवळ गौण (कमी आदर्श) म्हणून मान्य करतात।
Verse 14
एतत्कालावधेर्यस्य द्विजस्यातिक्रमो भवेत् । सावित्रीपतितं विद्यात्तं तु नैवालपेत्कदा ॥ १४ ॥
जो द्विज सावित्री-विधीची ठरलेली कालमर्यादा ओलांडतो, तो ‘सावित्रीपतित’ असे जाणावे; त्याच्याशी कधीही बोलणे वा संगत करणे योग्य नाही।
Verse 15
द्विजोपनयने विप्र मुख्यकालव्यतिक्रमे । द्वादशाब्दं चरेत्कृच्छ्रं पश्चाज्चांद्रायणं तथा । सांतपनद्वयं चैव कृत्वा कर्म समाचरेत् ॥ १५ ॥
हे विप्र! द्विजाच्या उपनयनाचा मुख्य काळ चुकल्यास, बारा वर्षे कृच्छ्र-प्रायश्चित्त आचरावे; नंतर चांद्रायण-व्रत करावे, आणि दोन सांतपन-प्रायश्चित्त करून मग विधिपूर्वक संस्कार करावा।
Verse 16
अन्यथा पतितं विद्यात्कर्त्तापि ब्रह्महा भवेत् । र्मौजी विप्रस्य विज्ञेया धनुर्ज्या क्षत्त्रियस्य तु ॥ १६ ॥
हे नियमाविरुद्ध केले तर ते पतनकारक आहे असे जाणावे; आणि करणारा देखील ब्रह्महत्येसमान पापाचा भागी होतो। विप्रासाठी मौजी (मुंजाची मेखला) आणि क्षत्रियासाठी धनुष्याची ज्या (चिन्ह) सांगितली आहे।
Verse 17
आवी वैश्यस्य विज्ञेया श्रूयतामजिने तथा । विप्रस्य चोक्तमैणेयं रौरवं क्षत्रियस्य तु ॥ १७ ॥
वैश्यासाठी योग्य अजिन मेंढीचे कातडे आहे; आणि मृगचर्मांविषयी ऐका—विप्रासाठी मैणेय (कृष्णसार) चर्म सांगितले आहे, तर क्षत्रियासाठी रौरव (चित्तेदार मृग) चर्म।
Verse 18
आजं वेश्यस्य विज्ञेयं दंडान्वक्ष्ये यथाक्रमम् । पालाशं ब्राह्मणस्योक्तं नृपस्यौदुम्बरं तथा ॥ १८ ॥
वैश्यासाठी दंड आज-लाकडाचा असावा असे जाणावे. दंडांचा क्रम सांगतो—ब्राह्मणासाठी पलाशाचा दंड म्हटला आहे, आणि राजा (क्षत्रिय) यासाठी उदुंबराचा दंड।
Verse 19
बैल्वं वैश्यस्य विज्ञेय तत्प्रमाणं श्रृणुष्व मे । विप्रस्य केशमानं स्यादाललाटं नृपस्य च ॥ १९ ॥
वैश्यासाठी दंडाचे माप ‘बैल्व’ असे जाणावे—त्याचे प्रमाण माझ्याकडून ऐक. ब्राह्मणासाठी केशरेषेपर्यंत, आणि राजासाठी (क्षत्रियासाठी) ललाटापर्यंत माप सांगितले आहे.
Verse 20
नासाग्रसंमितं दण्डं वैश्यस्याहुर्विपश्चितः । तथा वासांसि वक्ष्यामि विप्रादीनां यथाक्रमम् ॥ २० ॥
विद्वान सांगतात की वैश्याचा दंड नाकाच्या टोकापर्यंत मोजावा. आता मी क्रमाने ब्राह्मणादी वर्णांसाठी विहित वस्त्रांचेही वर्णन करीन.
Verse 21
कषायं चैव मांजिष्टं हारिद्रं च प्रकीर्तितम् । उपनीतो द्विजो विप्र परिचर्यापरो गुरोः ॥ २१ ॥
कषाय (गेरू), मांजिष्ठ (मंजिष्ठा-लाल) आणि हारिद्र (हळदी-पिवळे) वस्त्रही सांगितले आहेत. उपनयन झाल्यावर द्विज—हे ब्राह्मण—गुरूच्या सेवेत तत्पर राहावा.
Verse 22
वेदग्रहणपर्यंतं निवसेद्गुरुवेश्मनि । प्रातः स्नायी भवेद्वर्णी समित्कुशफलादिकान् ॥ २२ ॥
वेदांचे पूर्ण अध्ययन होईपर्यंत शिष्याने गुरुगृही राहावे. ब्रह्मचारी पहाटे स्नान करून समिधा, कुश, फळे इत्यादी आवश्यक वस्तू (गुरू व कर्मासाठी) आणाव्यात.
Verse 23
गुर्वर्थमाहरेन्नित्यं कल्ये कल्ये मुनीश्वर । यज्ञोपवीतमजिनं दंडं च मुनिसत्तम ॥ २३ ॥
हे मुनीश्वर, तो दररोज पहाटे गुरुकरिता यज्ञोपवीत, अजिन (मृगचर्म) आणि दंड—हे सर्व नित्य आणून देईल, हे मुनिश्रेष्ठ.
Verse 24
नष्टे भ्रष्टे नवं मंत्राद्धृत्वा भ्रष्टं जले क्षिपेत् । वर्णिनो वर्त्तनं प्राहुर्भिक्षान्नेनैव केवलम् ॥ २४ ॥
मंत्रपाठ नष्ट किंवा भ्रष्ट झाला तर मंत्रोपदेशातून शुद्ध नवा पाठ घेऊन दोषयुक्त पाठ जलात टाकावा। ब्रह्मचारीचे उपजीविकेचे साधन केवळ भिक्षेने मिळालेले अन्नच असे ऋषी म्हणतात॥२४॥
Verse 25
भिक्षा च श्रोत्रियागारादाहरेत्प्रयतेंद्रियः । भवत्पूर्वं ब्राह्मणस्य भवन्मध्यं नृपस्य च ॥ २५ ॥
इंद्रिये संयमित ठेवून तो श्रोत्रियाच्या घरातून भिक्षा आणावी। ब्राह्मणाला संबोधताना ‘भवत्’ आधी लावावे आणि राजाला संबोधताना ‘भवत्’ मधोमध ठेवावे॥२५॥
Verse 26
भवदत्यं विशः प्रोक्तं भिक्षाहरणकं वचः । सांयप्रातर्वह्निकार्यं यथाचारं जितेंद्रियः ॥ २६ ॥
वैश्यासाठी सत्यवचन सांगितले आहे; भिक्षा मिळवून देणारे शिष्ट वचनच बोलावे। इंद्रियजयी होऊन आचाराप्रमाणे सायंकाळी व सकाळी अग्निकार्य करावे॥२६॥
Verse 27
कुर्यात्प्रतिदिनं वर्णीं ब्रह्मयज्ञं च तर्पणम् । अग्निकार्यपरित्यागी पतितः प्रोच्यते बुधैः ॥ २७ ॥
ब्रह्मचारीने दररोज वेदाध्ययन, ब्रह्मयज्ञ आणि तर्पण करावे। जो अग्निकार्य सोडतो, तो विद्वानांच्या मते पतित ठरतो॥२७॥
Verse 28
ब्रह्मयज्ञविहीनश्च ब्रह्महा परिकीर्तितः । देवताभ्यर्च्चनं कुर्याच्छुश्रूषानुपदं गुरोः ॥ २८ ॥
जो ब्रह्मयज्ञाविना राहतो, तो ‘ब्रह्महा’ म्हणून कीर्तित आहे। म्हणून देवतांचे अर्चन करावे आणि गुरूची अखंड श्रद्धेने सेवा करीत राहावे॥२८॥
Verse 29
भिक्षान्नं भोजयेन्नित्यं नैकान्नाशी कदाचन । आनीयानिन्द्यविप्राणां गृहाद्भिक्षां जितेंद्रियः ॥ २९ ॥
जितेंद्रिय साधकाने नित्य भिक्षान्नच सेवन करावे; कधीही अनेक घरांचे अन्न खाणारा होऊ नये. निर्दोष ब्राह्मणांच्या घरातून भिक्षा आणूनच भोजन करावे.
Verse 30
निवेद्य गुरवेऽश्रीयाद्वाग्यतस्तदनुज्ञया । मधुस्त्रीमांसलवणं ताम्बूलं दंतधावनम् ॥ ३० ॥
गुरूंना निवेदन करून, वाणी संयमित ठेवून, त्यांच्या अनुमतीनेच आहार घ्यावा. मधु, स्त्रीसंग, मांस, लवण, तांबूल व दंतधावन यांचा त्याग करावा.
Verse 31
उच्छिष्टभोजनं चैव दिवास्वापं च वर्जयेत् । छत्रपादुक गंधांश्च तथा माल्यानुलेपनम् ॥ ३१ ॥
उच्छिष्ट/अशुद्ध अन्नभोजन व दिवसा झोप टाळावी. तसेच छत्र, पादुका, सुगंध, माळा व अंगलेपन यांचाही त्याग करावा.
Verse 32
जलकेलिं नृत्यगीतवाद्यं तु परिवर्जयेत् । परिवादं चोपतापं विप्रलापं तथांजनम् ॥ ३२ ॥
जलक्रीडा, नृत्य, गीत व वाद्य वाजवणे टाळावे. परनिंदा, दुसऱ्यांना उपद्रव देणे, व्यर्थ बडबड व अंजन (काजळ) यांचाही त्याग करावा.
Verse 33
पाषण्ड जनसंयोगं शूद्रसंगं च वर्जयेत् । अभिवादनशीलः स्याद् वृद्धेषु च यथाक्रमम् ॥ ३३ ॥
पाषंडी लोकांचा संग व शूद्रांची अनुचित संगत टाळावी. अभिवादनशील राहून ज्येष्ठांना यथाक्रम नमस्कार व आदर द्यावा.
Verse 34
ज्ञानवृद्धास्तपोवृद्धा वयोवृद्धा इति त्रयः । आध्यात्मिकादिदुःखानि निवारयति यो गुरुः ॥ ३४ ॥
ज्ञानवृद्ध, तपोवृद्ध आणि वयोवृद्ध—असे तीन प्रकारचे ‘वृद्ध’ मानले जातात. परंतु जो गुरु आध्यात्मिक इत्यादी दुःखांचे निवारण करतो, तोच खरा गुरु होय.
Verse 35
वेदशास्त्रोपदेशेन तं पूर्वमभिवादयेत् । असावहमिति ब्रूयाद्दिजो वै ह्यभिवादने ॥ ३५ ॥
वेद-शास्त्रांच्या उपदेशानुसार प्रथम त्यांना (वृद्ध/आचार्यांना) अभिवादन करावे. आणि अभिवादनाच्या वेळी द्विजाने ‘मी अमुक आहे’ असे सांगून आपली ओळख द्यावी.
Verse 36
नाभिवाद्याश्च विप्रेण क्षत्रियाद्याः कथंचन । नास्तिकं भिन्नमर्यादं कृतन्घं ग्रामयाजकम् ॥ ३६ ॥
ब्राह्मणाने कोणत्याही परिस्थितीत क्षत्रियादी (निम्न वर्णांना) अधीन होऊन अभिवादन करू नये. तसेच नास्तिक, मर्यादाभंग करणारा, कृतघ्न आणि उपजीविकेसाठी ग्रामयाजन करणारा यांना टाळावे.
Verse 37
स्तेनं च कितवं चैव कदाचिन्नाभिवादयेत् । पाषण्डं पतितं व्रात्यं तथा नक्षत्रजीविनम् ॥ ३७ ॥
चोर आणि फसवणूक करणारा यांना कधीही अभिवादन करू नये; तसेच पाषंडी, पतित, व्रात्य आणि नक्षत्रजीविकेलाही करू नये.
Verse 38
तथा पातकिनं चैव कदाचिन्नाभिवादयेत् । उन्मत्तं च शठं धूर्त्तं धावन्तमशुचिं तथा ॥ ३८ ॥
तसेच पातकीला कधीही अभिवादन करू नये; उन्मत्त, शठ, धूर्त, धावत असलेला आणि अशुचि यांनाही करू नये.
Verse 39
अभ्यक्तशिरसं चैव जपन्तं नाभिवादयेत् । विवादशीलिनं चंडं वमंतं जलमध्यगम् ॥ ३९ ॥
ज्याचे शिर तेलाने अभ्यक्त आहे किंवा जो जपात तल्लीन आहे त्यास नमस्कार करू नये। वादप्रिय, उग्र, उलटी करणारा, किंवा पाण्याच्या मध्यभागी उभा असलेला—यांनाही प्रणाम करू नये॥३९॥
Verse 40
भिक्षान्नधारिणं चैव शयानं नाभिवादयेत् । भर्तृघ्नी पुष्पिणीं जारां सूतिकां गर्भपातिनीम् ॥ ४० ॥
भिक्षेचे अन्न घेऊन जाणाऱ्यास तसेच शय्येवर झोपलेल्या व्यक्तीस नमस्कार करू नये। तसेच पतीघातिनी, रजस्वला, परपुरुषगामिनी, प्रसूता व गर्भपात करणारी स्त्री—यांनाही प्रणाम करू नये॥४०॥
Verse 41
कृतन्घीं च तथा चंडीं कदाचिन्नाभिवादयेत् । सभायां यज्ञशालायां देवतायतनेष्वपि ॥ ४१ ॥
कृतघ्नी (अकृतज्ञ) स्त्री व चंडी (उग्र/अशुद्ध आचरणी) स्त्री—यांना कधीही नमस्कार करू नये; विशेषतः सभेत, यज्ञशाळेत व देवालयांतही॥४१॥
Verse 42
प्रत्येकं तु नमस्कारो हंति पुण्यं पुराकृतम् । श्राद्धं व्रतं तथा दानं देवताभ्यार्चनं तथा ॥ ४२ ॥
कारण प्रत्येक अनुचित नमस्कार पूर्वीचे संचित पुण्य नष्ट करतो; तसेच श्राद्ध, व्रत, दान आणि देवतांची अर्चना—यांचे फळही क्षीण करतो॥४२॥
Verse 43
यज्ञं च तर्पणं चैव कुर्वंतं नाभिवादयेत् । कृतेऽभिवादने यस्तु न कुर्यात्प्रतिवादनम् ॥ ४३ ॥
जो यज्ञ किंवा तर्पण करीत असेल त्यास औपचारिक अभिवादन करू नये। आणि ज्याला अभिवादन केले, त्याने प्रत्यभिवादन केले नाही—हेही अनुचित आचरण आहे॥४३॥
Verse 44
नाभिवाद्यः स विज्ञेयो यया शूद्रस्तथैव सः । प्रक्षाल्य पादावाचम्य गुरोरभिमुखः सदा ॥ ४४ ॥
ज्याला नमस्कार करणे योग्य नाही, तो त्या कारणाने शूद्रासमान समजावा. पाय धुऊन आचमन करून सदैव गुरूसमोर आदराने उभा राहावा.
Verse 45
तस्य पादौ च संगृह्य अधीयीत विचक्षणः । अष्टकासु चतुर्दश्यां प्रतिपत्पर्वणोस्तथा ॥ ४५ ॥
त्यांचे चरण श्रद्धेने धरून विवेकी शिष्य अध्ययन करावा—विशेषतः अष्टका तिथींना, चतुर्दशीला, तसेच प्रतिपदा व इतर पर्वसंधींना.
Verse 46
महाभरण्यां विप्रेद्रं श्रवणद्वादशीदिने । भाद्रपदापरपक्षे द्वितीयायां तथैव च ॥ ४६ ॥
हे विप्रश्रेष्ठ! महाभरणी नक्षत्री, श्रवण-द्वादशीच्या दिवशी, तसेच भाद्रपद कृष्णपक्षातील द्वितीयेला देखील (हे आचरण करावे).
Verse 47
माघस्य शुक्लसप्तम्यां नवम्यामाश्विनस्य च । परिवेषं गते सूर्ये श्रोत्रिये गृहमागते ॥ ४७ ॥
माघ शुक्ल सप्तमीला आणि आश्विन नवमीला देखील—सूर्याभोवती परिवेष दिसू लागला असता, तसेच श्रोत्रिय ब्राह्मण घरी आला असता—(हे विशेष पुण्यकाल मानले आहेत).
Verse 48
बंधिते ब्रह्मणे चैव प्रवृद्धकलहे तथा । संध्यायां गर्जिते मेघे ह्यकाले परिवर्षणे ॥ ४८ ॥
जेव्हा ब्राह्मणाला बांधून ठेवले जाते, जेव्हा कलह फार वाढतो, जेव्हा संध्याकाळी मेघ गर्जतात, आणि जेव्हा अकाली पाऊस पडतो—ही अमंगलाची चिन्हे आहेत.
Verse 49
उल्काशनिप्रपाते च तथा विप्रेऽवमानिते । मन्वादिषु च देवर्षे युगादिषु चतुर्ष्वपि ॥ ४९ ॥
हे देवर्षे! उल्का किंवा वज्रपात झाला असता, तसेच ब्राह्मणाचा अपमान झाला असता; आणि मन्वंतराच्या आरंभी व चारही युगांच्या आरंभी—धर्माविषयी विशेष जागरूक राहून विधिपूर्वक कर्म करावे.
Verse 50
नाधीयीत द्विजः कश्चित्सर्वकर्मफलोत्सुकः । तृतीया प्राधवे शुक्ला भाद्रे कृष्णा त्रयोदशी ॥ ५० ॥
कोणताही द्विज सर्व कर्मफळांची आस धरून शास्त्राध्ययन करू नये. तसेच प्राधव मासातील शुक्ल तृतीया आणि भाद्र मासातील कृष्ण त्रयोदशी या दिवशीही अध्ययन टाळावे.
Verse 51
कार्त्तिके नवमी शुद्धा माघे पंचदशी तिथिः । एता युगाद्याः कथिता दत्तस्याक्षयकारिकाः ॥ ५१ ॥
कार्तिकातील शुद्ध नवमी आणि माघातील पंचदशी तिथी—या ‘युगादि’ दिवस म्हणून सांगितल्या आहेत; या वेळी दिलेले दान अक्षय पुण्य देणारे ठरते.
Verse 52
मन्वादींश्च प्रवक्ष्यामि श्रृणुष्व सुसमाहितः । अक्षयुक्छुक्लनवमी कार्तिके द्वादशी सिता ॥ ५२ ॥
आता मी मनू इत्यादींचे वर्णन करीन—तू पूर्ण एकाग्रतेने ऐक. शुक्ल पक्षातील नवमी ‘अक्षयुक्’ म्हणून ओळखली जाते; आणि कार्तिकात कृष्ण पक्षातील द्वादशीही विशेष मानली आहे.
Verse 53
तृतीया चैत्रमासस्य तथा भाद्रपदस्य च । आषाढशुक्लदशमी सिता माघस्य सप्तमी ॥ ५३ ॥
चैत्र मासातील तृतीया आणि भाद्रपद मासातीलही तृतीया; आषाढातील शुक्ल दशमी; आणि माघातील शुक्ल सप्तमी—या तिथी धर्मानुष्ठानासाठी शुभ मानल्या आहेत.
Verse 54
श्रावणस्याष्टमी कृष्णा तथाषाढी च पूर्णमा । फाल्गुनस्य त्वमावास्या पौषस्यैकादशी सिता ॥ ५४ ॥
श्रावणातील कृष्णाष्टमी, आषाढातील पौर्णिमा, फाल्गुनातील अमावस्या आणि पौषातील शुक्ल एकादशी—या धर्मानुष्ठानासाठी विशेष पुण्य तिथी मानल्या आहेत।
Verse 55
कार्तिकी फाल्गुनी चैत्रीं ज्यैष्ठी पंचदशी सिता । मन्वादयः समाख्याता दत्तस्याक्षयकारिकाः ॥ ५५ ॥
कार्तिक, फाल्गुन, चैत्र व ज्येष्ठ महिन्यांची शुक्ल पंचदशी (पौर्णिमा) तसेच मन्वादि दिवस—हे दानाला अक्षय फल देणारे म्हणून सांगितले आहेत।
Verse 56
द्विजैः श्रद्धं चकर्त्तव्यं मन्वादिषु युगादिषु । श्राद्धे निमंत्रिते चैवग्रहणे चंद्रसूर्ययोः ॥ ५६ ॥
मन्वादि व युगादि प्रसंगी द्विजांनी श्राद्ध करावे; तसेच श्राद्धासाठी निमंत्रित झाल्यावर आणि चंद्र-सूर्यग्रहणकाळीही श्राद्धकर्म करावे।
Verse 57
अयनद्वितये चैव तथा भूकंपने मुने । गलग्रहे दुर्द्दिने च नाधीयीत कदाचन ॥ ५७ ॥
हे मुने, दोन्ही अयन-संक्रांतींमध्ये, भूकंपकाळी, घशाच्या विकारात आणि अतिशय दुर्दिनात कधीही वेदाध्ययन करू नये।
Verse 58
एवमादिषु सर्वेषु अनध्यायेषु नारद । अधीयतां सुमूढानांप्रजांप्रज्ञांयशः श्रियम् ॥ ५८ ॥
हे नारद, अशा सर्व अनध्याय प्रसंगी जे अतिमूढ लोक तरीही अध्ययन करतात, ते संतती, बुद्धी, यश आणि श्री—हे सर्व गमावतात।
Verse 59
आयुष्यं बलमारोग्यं निकृंतति यमः स्वयम् । अनध्याये तु योऽधीते तं विद्याद्वब्रह्मघातकम् ॥ ५९ ॥
यम स्वतःच आयुष्य, बल व आरोग्य छेदतो. जो अनध्यायाच्या वेळी अध्ययन करतो, तो ब्रह्मघातक समजावा॥
Verse 60
न तं संभाषयेद्विप्रन तेन सह संवसेत् । कुंडगोलकयोः केचिज्जडादीनां च नारद ॥ ६० ॥
ब्राह्मणाने त्याच्याशी बोलू नये, त्याच्यासोबत राहूही नये. हे नारदा, काही जण कुंड-गोलक व जडबुद्धी इत्यादींबाबतही असेच म्हणतात॥
Verse 61
वदंति चोपनयनं तत्पुत्रादिषु केचन । अनधीत्य तु यो वेदमन्त्रय कुरुते श्रमम् ॥ ६१ ॥
काही जण पुत्र इत्यादींसाठीही उपनयन सांगतात. पण ज्याने नीट अध्ययन केले नाही, तो वेदमंत्र जपण्याचा जो श्रम करतो तो व्यर्थच आहे॥
Verse 62
शूद्रतुल्यः स विज्ञेयो नरकस्य प्रियोऽतिथिः । अनधीतश्रुतिर्विप्र आचार प्रतिपद्यते ॥ ६२ ॥
ज्याने श्रुतीचे अध्ययन केले नाही असा ब्राह्मण शूद्रतुल्य—नरकाचा प्रिय अतिथी—समजावा. तरीही तो आचाराचे बाह्य रूप धारण करतो॥
Verse 63
नाचारफलमान्पोति यथा शूद्रस्तथैव सः । नित्यं नैमित्तिकं काम्यं यच्चान्यत्कर्म वैदिकम् ॥ ६३ ॥
तो शूद्राप्रमाणे आचाराचे फळ मिळवत नाही. नित्य, नैमित्तिक, काम्य किंवा अन्य कोणत्याही वैदिक कर्माचे फळ त्याला मिळत नाही॥
Verse 64
अनधीतस्य विप्रस्य सर्वं भवति निष्फलम् । शब्दब्रह्ममयो विष्णुर्वेदः साक्षाद्धारि स्मृकतः ॥ ६४ ॥
जो ब्राह्मण वेदाध्ययन करीत नाही, त्याचे सर्व काही निष्फळ होते. विष्णु शब्द-ब्रह्मस्वरूप आहेत आणि वेद साक्षात् हरि म्हणूनच स्मरणात आहेत.
Verse 65
वेदाध्यायी ततो विप्रः सर्वान्कामानवाप्नुयात् ॥ ६५ ॥
म्हणून वेदाध्ययनात तत्पर असलेला ब्राह्मण सर्व इच्छित फल प्राप्त करतो.
Frequently Asked Questions
Because varṇāśrama-dharma is presented as a regulated sacramental and ethical system; rejecting one’s ordained duty disrupts ritual order and eligibility for Vedic rites, so the text labels such a person as excluded from dharma to protect śāstric continuity and communal purity norms.
It assigns varṇa-specific windows (with an extended ‘secondary’ allowance) and declares that letting the principal time pass causes a fall from Sāvitrī discipline; restoration requires heavy prāyaścitta (long kṛcchra observance, cāndrāyaṇa, and sāntapana penances) before performing the rite properly.
Anadhyāya is the mandated suspension of Vedic study on certain calendrical junctures, omens, and disruptions (e.g., solstices, eclipses, earthquakes, severe weather, impurity/illness). The chapter frames violation as spiritually ruinous and even ‘brahma-hatyā’-like, underscoring that correct recitation is inseparable from correct time and purity.
It culminates by identifying Viṣṇu with Śabda-Brahman and remembering the Veda as Hari manifest; thus disciplined study is not merely scholastic but a devotional participation in divine presence.