Maṅgalācaraṇa, Naimiṣāraṇya-Sabhā, Sūta-Āhvāna, and Narada Purāṇa-Māhātmya

Verse 1

ॐ श्रीगुरुभ्यो नमः । ॐ श्रीगणेशाय नमः । ॐ नमो भगवते वासुदेवाय । ॐ नारायाणं नमस्कृत्य नरं चैव नरोत्तमम् । देवीं सरस्वतीं चैवततो जयमुदीरयेत् ॥ १ ॥

ॐ श्रीगुरूंना नमस्कार। ॐ श्रीगणेशाला नमस्कार। ॐ भगवंत वासुदेवाला नमस्कार। नारायण, नर व नरोत्तम आणि देवी सरस्वती यांना वंदन करून, मग या पावन कथेसाठी ‘जय’ असा जयघोष करावा।

Verse 2

ॐ वेदव्यासाय नमः । वृन्दे वृन्दावनासीनमिन्दिरानन्दन्दमन्दिरम् । उपेन्द्रं सांद्रकारुण्यं परानन्दं परात्परम् ॥ १॥ १ ॥

ॐ वेदव्यासांना नमस्कार। हे वृंदे! वृंदावनात विराजमान उपेंद्राचे मी वंदन करतो—जो इंदिरा (लक्ष्मी)च्या आनंदाचे धाम-मंदिर आहे; ज्याची करुणा सघन व ओसंडून वाहणारी आहे; जो परमानंदस्वरूप व परात्पर आहे।

Verse 3

ब्रह्मविष्णुमहेशाख्यां यस्यांशा लोकसाधकाः । तमादिदेवं चिद्रूपं विशुद्ध परमं भजे ॥ २ ॥

मी त्या आदिदेवाचे भजन करतो—जो परम विशुद्ध, चैतन्यस्वरूप आहेत; ज्यांचे अंश ब्रह्मा, विष्णू आणि महेश या नावांनी लोकांचे कार्य-संचालन करतात।

Verse 4

शौनकाद्या महात्मान ऋषयो ब्रह्मवादिनः । नैमिषाख्ये महारण्ये तपस्तेपुर्मुमुक्षवः ॥ ३ ॥

शौनक आदी महात्मे ऋषी—ब्रह्मवादिन—नैमिष नावाच्या महारण्यात, मोक्षाची इच्छा धरून तपश्चर्या करू लागले।

Verse 5

जितेन्द्रिया जिताहाराः सन्तः सत्यपराक्रमाः । यजन्तः परया भक्त्या विष्णुमाद्यं सनातनम् ॥ ४ ॥

इंद्रियां जिंकून, आहारात संयम ठेवून, सत्यावर आधारलेले पराक्रम असलेले ते संत—परम भक्तीने आद्य व सनातन विष्णूची उपासना करीत.

Verse 6

अनीर्ष्याः सर्वधर्म्मज्ञा लोकानुग्रहतत्पराः । निर्म्ममा निरहंकाराः परस्मिन्नतमानसाः ॥ ५ ॥

ते ईर्ष्यारहित, सर्वधर्मतत्त्वज्ञ, लोककल्याणास तत्पर आहेत। ममता व अहंकाररहित होऊन त्यांचे मन परब्रह्मात नतमस्तक राहते।

Verse 7

न्यस्तकामा विवृजिनाः शमादिगुणसंयुताः । कृष्णाजिनोत्तरीयास्ते जटिला ब्रह्मचारिणः ॥ ६ ॥

ते कामना टाकून दिलेले, पापरहित व शमादि गुणांनी युक्त होते। कृष्णमृगचर्म उत्तरीय म्हणून परिधान करून, जटाधारी ब्रह्मचारी म्हणून ते राहात.

Verse 8

गृणन्तः परमं ब्रह्म जगच्चक्षुः समौजसः । धर्म्मशास्त्रार्थतत्त्वज्ञास्तेपुर्नैमिषकानने ॥ ७ ॥

जगच्चक्षु त्या परब्रह्माचे स्तवन करीत, समान तेजस्वी व धर्मशास्त्रार्थतत्त्वज्ञ असे ऋषी नैमिषारण्यात तप करीत होते.

Verse 9

यज्ञैर्यज्ञपतिं केचिज्ज्ञानैर्ज्ञानात्मकं परे । केचिच्च परया भक्त्या नारायणमपूजयन् ॥ ८ ॥

काही जण यज्ञांनी यज्ञपती प्रभूची आराधना करीत; काही जण ज्ञानाने ज्ञानस्वरूप परमेश्वराची उपासना करीत; आणि काही जण पराभक्तीने नारायणाची पूजा करीत.

Verse 10

एकदा ते महात्मानः समाजं चक्रुरुतमाः । धर्मार्थकाममोक्षाणामुपायाञ्ज्ञातुमिच्छवः ॥ ९ ॥

एकदा ते श्रेष्ठ महात्मे ऋषी सभा भरवून एकत्र झाले, धर्म-अर्थ-काम-मोक्ष यांच्या प्राप्तीचे उपाय जाणण्याची इच्छा करून.

Verse 11

षङ्विंशतिसहस्त्राणि मुनीनामूर्द्ध्वरेतसाम् । तेषां शिष्यप्रशिष्याणां संख्या वक्तुं न शक्यते ॥ १० ॥

ऊर्ध्वरेतस, ब्रह्मचर्यनिष्ठ असे सव्वीस हजार मुनी आहेत; त्यांच्या शिष्य-प्रशिष्यांची संख्या सांगणे अशक्य आहे।

Verse 12

मुनयो भावितात्मानो मिलितास्ते महौजसः । लोकानुग्रहकर्तारो वीतरागा विमत्सराः ॥ ११ ॥

ते मुनी आत्मभावित व महातेजस्वी होते; ते एकत्र जमले—रागरहित, मत्सररहित—आणि लोकांच्या कल्याणासाठी कार्य करणारे होते।

Verse 13

कानि क्षेत्राणि पुण्यानि कानि तीर्थानि भूतले । कथं वा प्राप्यते मुक्तिर्नृणां तापार्तचेतसाम् ॥ १२ ॥

भूतलावर कोणती क्षेत्रे पुण्यदायी आहेत, आणि कोणती तीर्थे आहेत? तसेच तापाने व्याकुळ चित्त असलेल्या मनुष्यांना मोक्ष कसा मिळतो?

Verse 14

कथं हरौ मनुष्याणां भक्तिरव्यभिचारिणी । केन सिध्येत च फलं कर्मणस्त्रिविधात्मनः ॥ १३ ॥

मनुष्यांमध्ये हरिप्रती अव्यभिचारिणी, अढळ भक्ती कशी उत्पन्न होते? आणि त्रिविध स्वरूपाच्या कर्माचे फळ कोणत्या उपायाने सिद्ध होते?

Verse 15

इत्येवं प्रष्टुमात्मानमुद्यतान्प्रेक्ष्य शौनकः । प्राञ्जलिर्वाक्यमाहेदं विनयावनतः सुधीः ॥ १४ ॥

त्यांना अशा रीतीने आपल्याला प्रश्न विचारण्यास उद्यत पाहून, सुधी शौनक विनयाने नतमस्तक होऊन हात जोडून हे वचन बोलला।

Verse 16

शौनक उवाच । आस्ते सिद्धाश्रमे पुण्ये सूतः पौराणिकोत्तमः । यजन्मखैर्बहुविधैर्विश्वरुपं जनार्दनम् ॥ १५ ॥

शौनक म्हणाले—पवित्र सिद्धाश्रमात पुराणवक्त्यांमध्ये श्रेष्ठ असा सूत विराजमान आहे; तो अनेक प्रकारच्या यज्ञकर्मांनी विश्वरूप जनार्दनाची आराधना करीत असतो।

Verse 17

स एतदखिलं वेत्ति व्यासशिष्यो महामुनिः । पुराणसंहितावक्ता शान्तो वै रोमहर्षणिः ॥ १६ ॥

व्यासांचे शिष्य, शांत स्वभावाचे महामुनी रोमहर्षणि—पुराणसंहितेचे वक्ते—हे सर्व काही पूर्णपणे जाणतात।

Verse 18

युगे युगेऽल्पकान्धर्मान्निरीक्ष्य मधुसूदनः । वेदव्यास स्वरूपेण वेदभागं करोति वै ॥ १७ ॥

युगोयुगी धर्म क्षीण झालेला पाहून मधुसूदन (भगवान विष्णू) वेदव्यासरूप धारण करून वेदांचे विभाग करतात।

Verse 19

वेदव्यासमुनिः साक्षान्नारायण इति द्विजाः । शुश्रुमः सर्वशास्त्रेषु सूतस्तु व्यासशासितः ॥ १८ ॥

हे द्विजांनो, सर्व शास्त्रांत आम्ही ऐकले आहे की मुनि वेदव्यास साक्षात नारायण आहेत; आणि सूत हा व्यासांनी शिक्षित व नियुक्त केलेला आहे।

Verse 20

तेन संशासितः सूतो वेदव्यासेन धीमता । पुराणानि स वेत्त्येव नान्यो लोके ततः परः ॥ १९ ॥

त्या बुद्धिमान वेदव्यासांनी उपदेश केलेला सूतच पुराणे जाणतो; या लोकी त्या ज्ञानात त्याच्यापेक्षा श्रेष्ठ दुसरा कोणी नाही।

Verse 21

स पुराणार्थविल्लोके स सर्वज्ञः स बुद्धिमान् । स शान्तो मोक्षधर्मज्ञः कर्मभक्तिकलापवित् ॥ २० ॥

या लोकी तोच पुराणार्थाचा खरा जाणकार आहे; तो सर्वज्ञ, बुद्धिमान, शांत, मोक्षधर्माचा ज्ञाता आणि कर्म व भक्तीच्या सर्व अंगांत निपुण आहे।

Verse 22

वेदवेदाङ्गशास्त्राणां सारभूतं मुनीश्वराः । जगद्धितार्थं तत्सर्वं पुराणेषूक्तवान्मुनिः ॥ २१ ॥

हे मुनीश्वरांनो! वेद व वेदाङ्गशास्त्रांचा सार जगताच्या हितासाठी त्या मुनिने पुराणांत सर्वस्वरूपे सांगितला आहे।

Verse 23

ज्ञानार्णवो वै सूतस्तत्सर्वतत्त्वार्थकोविदः । तस्मात्तमेव पृच्छाम इत्यूचे शौनको मुनीन् ॥ २२ ॥

सूत खरोखर ज्ञानाचा सागर आहे, सर्व तत्त्वांच्या अर्थ-तात्पर्यात पारंगत आहे; म्हणून आपण त्यालाच विचारू—असे शौनकांनी मुनांना सांगितले।

Verse 24

ततस्ते मुनयः सर्वे शौनकं वाग्विदां वरम् । समाश्लिष्य सुसंप्रीताः साधु साध्विति चाब्रुवन् ॥ २३ ॥

मग ते सर्व मुनि वाणीविद्येत श्रेष्ठ शौनकांना आलिंगन देऊन, अत्यंत आनंदित होऊन म्हणाले—“साधु! साधु!”

Verse 25

अथ ते मुनयो जग्मुः पुण्यं सिद्धाश्रमं वने । मृगव्रजसमाकीर्णं मुनिभिः परिशोभितम् ॥ २४ ॥

त्यानंतर ते मुनि वनातील पवित्र सिद्धाश्रमास गेले—जो हरिणांच्या कळपांनी भरलेला आणि मुनिजनांच्या उपस्थितीने शोभून दिसत होता।

Verse 26

मनोज्ञभूरुहलताफलपुष्पविभूषितम् । युक्तं सरोभिरच्छोदैरतिथ्यातिथ्यसंकुलम् ॥ २५ ॥

ते स्थान मनोहर वृक्ष-लतांनी शोभिवंत, फळे-फुलांनी भारलेले; स्वच्छ निर्मळ जलाच्या सरोवरांनी युक्त आणि अतिथींच्या सततच्या सत्कार-आतिथ्याने गजबजलेले होते।

Verse 27

ते तु नारायणं देवमनन्तमपराजितम् । यजन्तमग्निष्टोमेन ददृशू रोमहर्षणिम् ॥ २६ ॥

परंतु त्यांनी देव नारायण—अनंत व अपराजित—यांना अग्निष्टोम यज्ञाने यजन करताना पाहिले; तो दर्शन अंगावर रोमांच उभा करणारा होता।

Verse 28

यथार्हमर्चितास्तेन सूतेन प्रथितौजसः । तस्यावभृथमीक्षन्तस्तत्र तस्थुर्मखालये ॥ २७ ॥

प्रथित तेजस्वी सूताने यथोचित सत्कार केल्यावर ते यज्ञशाळेतच थांबले आणि यज्ञाच्या अवभृथ-स्नानाचा (समारोप स्नानाचा) विधी पाहू लागले।

Verse 29

अधरावभृथस्नातं सूतं पौराणिकोत्तमम् । पप्रच्छुस्ते सुखासीनां नैमिषारण्यवासिनः ॥ २८ ॥

अवभृथ-स्नानानंतर पुराणकथनात श्रेष्ठ असा सूत जेव्हा सुखासीन झाला, तेव्हा नैमिषारण्यातील निवासी ऋषींनी त्याला प्रश्न विचारले।

Verse 30

ऋषय ऊचुः । वयं त्वतिथयः प्राप्ता आतिथेयास्तु सुव्रत । ज्ञानदानोपचारेण पूजयास्मान्यथाविधिः ॥ २९ ॥

ऋषी म्हणाले—हे सुव्रत! आम्ही तुमचे अतिथी म्हणून आलो आहोत; म्हणून तुम्ही आतिथेय होऊन विधिपूर्वक ज्ञानदान व योग्य उपचाऱ्यांनी आमचा सत्कार करा।

Verse 31

दिवौकसो हि जीवन्ति पीत्वा चन्द्रकलामृतम् । ज्ञानामृतं भूसुरास्तु मुने त्वन्मुखनिःसृतम् ॥ ३० ॥

स्वर्गवासी चंद्रकलेचे अमृत पिऊन जगतात; पण हे मुने, भूसुर ब्राह्मण तुमच्या मुखातून निघणाऱ्या ज्ञानामृतानेच जीवन धारण करतात.

Verse 32

येनेदमखिलं जातं यदाधारं यदात्मकम् । यस्मिन्प्रतिष्ठितं तात यस्मिन्वा लयमेष्यति ॥ ३१ ॥

ज्याच्यामुळे हे अखिल जग उत्पन्न झाले, जो याचा आधार व स्वरूप आहे; हे तात, ज्याच्यात हे प्रतिष्ठित आहे आणि ज्याच्यातच शेवटी लय पावेल.

Verse 33

केन विष्णुः प्रसन्नः स्यात्स कथं पूज्यते नरैः । कथं वर्णाश्रमाचारश्चातिथेः पूजनं कथम् ॥ ३२ ॥

कशाने विष्णू प्रसन्न होतात, आणि मनुष्यांनी त्यांची पूजा कशी करावी? वर्णाश्रमाचार कसा पाळावा, आणि अतिथीचे पूजन कसे करावे?

Verse 34

सफलं स्याद्यथा कर्म मोक्षोपायः कथं नृणाम् । भक्त्या किं प्राप्यते पुंभिस्तथा भक्तिश्च कीदृशी ॥ ३३ ॥

कर्म कसे सफल होईल, आणि मनुष्यांसाठी मोक्षाचा उपाय कोणता? भक्तीने पुरुष काय प्राप्त करतो, आणि कोणत्या प्रकारची भक्ती करावी?

Verse 35

वद सूत मुनिश्रेष्ट सर्वमेतदसंशयम् । कस्य नो जायते श्रद्धा श्रोतुं त्वद्वचनामृतम् ॥ ३४ ॥

हे सूत, मुनिश्रेष्ठ! हे सर्व निःसंशय सांग. तुझ्या वचनामृताचे श्रवण करण्यास कोणाला श्रद्धा उत्पन्न होणार नाही?

Verse 36

सूत उवाच । श्रृणुध्वमृषयः सर्वे यदिष्टं वो वदामि तत् । गीतं सनकमुख्यैस्तु नारदाय महात्मने ॥ ३५ ॥

सूत म्हणाले—हे सर्व ऋषींनो, तुम्ही सर्वांनी ऐका. तुम्हाला जे अभिष्ट आहे तेच मी यथार्थ सांगतो—सनकादि श्रेष्ठ ऋषींनी महात्मा नारदांसाठी जे पवित्र उपदेश गायलं आहे ते.

Verse 37

पुराणं नारदोपाख्यमेतद्वेदार्थसंमितम् । सर्वपापप्रशमनं दुष्टग्रहनिवारणम् ॥ ३६ ॥

हे नारदोपाख्य पुराण वेदार्थाशी सुसंगत आहे. ते सर्व पापांचे शमन करते आणि दुष्ट ग्रहांमुळे होणारे उपद्रव दूर करते.

Verse 38

दुःस्वप्ननाशनं धर्म्यं भुक्तिमुक्तिफलप्रदम् । नारायणकथोपेतं सर्वकल्याणकारणम् ॥ ३७ ॥

हे दु:स्वप्नांचा नाश करणारे, धर्म्य आणि भोग व मोक्ष—दोन्ही फळ देणारे आहे. नारायणकथांनी युक्त असल्याने ते सर्व कल्याणाचे कारण ठरते.

Verse 39

धर्मार्थकाममोक्षाणां हेतुभूतं महाफलम् । अपूर्वपुण्यफलदं श्रृणुध्वं सुसमाहिताः ॥ ३८ ॥

पूर्ण एकाग्रतेने ऐका—हे धर्म, अर्थ, काम आणि मोक्ष यांचे कारण आहे; हे महान फळ देणारे असून अपूर्व पुण्याचे फळ प्रदान करते.

Verse 40

महापातकयुक्तो वा युक्तो वाप्युपपातकैः । श्रृत्वैतदार्षं दिव्यं च पुराणं शुद्धिमाप्नुयात् ॥ ३९ ॥

कोणी महापातकांनी ग्रस्त असो वा उपपातकांनी युक्त असो, हे ऋषिप्रणीत दिव्य पुराण श्रवण केल्याने तो शुद्धी प्राप्त करतो.

Verse 41

यस्यैकाध्यायपठनाद्वाजिमेधफलं लभेत् । अध्यायद्वयपाठेन राजसूयफलं तथा ॥ ४० ॥

या पुराणाचा एक अध्याय पठण केल्याने अश्वमेध यज्ञाचे फळ मिळते; आणि दोन अध्यायांचे पठण केल्याने त्याचप्रमाणे राजसूय यज्ञाचे फळ प्राप्त होते।

Verse 42

ज्येष्ठमासे पूर्णिमायां मूलक्षें प्रयतो नरः । स्नात्वा च यमुना तोये मथुरायामुपोषितः ॥ ४१ ॥

ज्येष्ठ महिन्याच्या पौर्णिमेला, मूल नक्षत्री, संयमी मनुष्य यमुनेच्या जलात स्नान करून मथुरेत उपवास करावा।

Verse 43

अभ्यर्च्य विधितवत्कृष्णं यत्फलं लभते द्विजाः । तत्फलं समवाप्रोति अध्यायत्रयपाठतः ॥ ४२ ॥

हे द्विजांनो! विधिपूर्वक श्रीकृष्णाची पूजा केल्याने जे फळ मिळते, तेच फळ तीन अध्यायांचे पठण केल्याने प्राप्त होते।

Verse 44

तत्प्रवक्ष्यामि वः सम्यक् शृणुध्वं गदतो मम । जन्मायुतार्जितैः पापैर्मुक्तः कोटिकुलान्वितः ॥ ४३ ॥

ते मी तुम्हाला नीट सांगतो; माझे वचन ऐका। यामुळे मनुष्य असंख्य जन्मांत साचलेल्या पापांतून मुक्त होऊन, कोट्यवधी कुलांसह शुद्ध होतो।

Verse 45

ब्रह्मणः पदमासाद्य तत्रैव प्रतितिष्ठति । श्रुत्वास्य तु दशाध्यायान्भक्तिभावेन मानवः ॥ ४४ ॥

ब्रह्माच्या पदाला प्राप्त होऊन तो तेथेच स्थिर होतो; आणि जो मनुष्य या दहा अध्यायांना भक्तिभावाने श्रवण करतो, तोही ते पद प्राप्त करतो।

Verse 46

निर्वाणमूक्तिं लभते नात्र कार्या विचारणा । श्रेयसां परमं श्रेयः पवित्राणामनुत्तमम् ॥ ४५ ॥

मनुष्य निर्वाण-मुक्ती प्राप्त करतो—येथे संशय वा अधिक विचार करण्याची गरज नाही। हे सर्व श्रेयांतील परम श्रेय आणि सर्व पवित्रांतील अनुत्तम पावन आहे।

Verse 47

दुःखप्रनाशनं पुण्यं श्रोतव्यं यत्नतो द्विजाः । श्रद्धया सहितो मर्त्यः श्लोकं श्लोकार्द्धमेव वा ॥ ४६ ॥

हे द्विजांनो, दुःखनाश करणारे हे पुण्य वचन यत्नपूर्वक ऐकावे. श्रद्धायुक्त मर्त्याने एक श्लोक—किंवा अर्धा श्लोक तरी—ऐकावा.

Verse 48

पठित्वा मुच्यते सद्यो महापातकराशिभिः । सतामेव प्रवक्तव्यं गुह्याद्गुह्यतरं यतः ॥ ४७ ॥

हे वाचल्यास महापातकांच्या राशींपासूनही त्वरित मुक्ती मिळते. म्हणून हे केवळ सत्पुरुषांनाच सांगावे, कारण हे गुह्याहूनही अधिक गुह्य आहे.

Verse 49

वावयेत्पुरतो विष्णोः पुण्यक्षेत्रे द्विजान्तिके । ब्रह्यद्रोहपराणां च दंभाचारयुतात्मनाम् ॥ ४८ ॥

विष्णूच्या समोर, पुण्यक्षेत्री आणि ब्राह्मणांच्या सान्निध्यात याचे वाचन करवावे—विशेषतः जे ब्रह्म/ब्राह्मणद्रोहात तत्पर आहेत आणि ज्यांचे अंतःकरण दंभ व दुष्ट आचाराने युक्त आहे त्यांच्यासाठी.

Verse 50

जनानां बकवृतीनां न ब्रूयादिदमुत्तमम् । त्यक्तकामादिदोषाणां विष्णुभक्तिरतात्मनाम् ॥ ४९ ॥

बगळ्यासारखी वृत्ती असलेल्या कपटी लोकांना हे उत्तम वचन सांगू नये. हे त्यांच्यासाठी आहे ज्यांनी कामादी दोष त्यागले आहेत आणि ज्यांचे अंतःकरण विष्णुभक्तीत रमले आहे.

Verse 51

सदाचारपराणां च वक्तव्यं मोक्षयसाधनम् । सर्वदेवमयो विष्णुः स्मरतामार्तिनाशनः ॥ ५० ॥

सदाचारपरायण जनांना मोक्षाचे साधन निश्चयाने सांगावे. सर्वदेवमय विष्णू स्मरण करणाऱ्यांची आर्तता नष्ट करतो.

Verse 52

सद्भक्तिवत्सलो विप्रा भक्त्या तुष्यति नान्यथा । अश्रद्धयापि यांन्नाच्चि कीर्तितेऽथ स्मूतेऽपि वा ॥ ५१ ॥

हे विप्रहो, प्रभु सद्भक्तिवत्सल आहेत; ते केवळ भक्तीनेच तृप्त होतात, अन्यथा नाही. श्रद्धा नसली तरी नामोच्चार, कीर्तन किंवा स्मरण झाले तरी फलदायी ठरते.

Verse 53

विमुक्तः पातकैर्मर्त्यो लभते पदमव्ययम् । संसारधोरकान्ताग्दावाग्रिर्मधुसुदनः ॥ ५२ ॥

पातकांपासून मुक्त झालेला मर्त्य अविनाशी पद प्राप्त करतो. संसाराच्या भयंकर अरण्यातील दावाग्नीला मधुसूदनच भस्म करतो.

Verse 54

स्मरतां सर्वपापानि नाशयत्याशु सत्तमाः । तदर्थद्योतकमिदं पुराणं श्राव्यमुत्तमम् ॥ ५३ ॥

हे सत्तमांनो, याचे स्मरण करणाऱ्यांची सर्व पापे हे शीघ्र नष्ट करते. म्हणून त्या अर्थाचा प्रकाश करणारे हे उत्तम पुराण अवश्य श्रवण करावे.

Verse 55

श्रवणात्पठनाद्वापि सर्वपापविनाशकृत् । यस्यास्य श्रवणे बुद्धिर्जायते भक्तिसंयुता ॥ ५४ ॥

याचे श्रवण किंवा पठण केले तरी हे सर्व पापांचा नाश करते. ज्याच्या अंतःकरणात हे ऐकून भक्तियुक्त बुद्धी उत्पन्न होते तो धन्य आहे.

Verse 56

स एव कृतकृत्यस्तु सर्वशास्त्रार्थकोविदः । यदर्जितं तपः पुण्यं तन्मन्ये सफलं द्विजाः ॥ ५५ ॥

तोच खरा कृतकृत्य असून सर्व शास्त्रार्थांचा जाणकार आहे। हे द्विजांनो, त्याने जे तप व पुण्य संपादन केले आहे, तेच मी खरे फलदायी मानतो।

Verse 57

यदस्य श्रवणे भाक्तिरन्यथा नहि जायते । सत्कथासु प्रर्वतन्ते सज्जना ये जगाद्धिताः ॥ ५६ ॥

याचे श्रवण केल्यानेच भक्ती उत्पन्न होते; अन्यथा नाही. जगत्‌हित इच्छिणारे सज्जन सत्कथांमध्ये प्रवृत्त होतात।

Verse 58

निन्दायां कलहे वापि ह्यसन्तः पाप्तात्पराः । पुराणेष्वर्थवादत्वं ये वदन्ति नराधमाः ॥ ५७ ॥

निंदा व कलह यात आसक्त असंत पाप्यांपेक्षाही अधम आहेत. आणि जे नराधम पुराणांना केवळ ‘अर्थवाद’ म्हणजे रिकामी स्तुती म्हणतात, तेही निंद्य आहेत।

Verse 59

तैरर्जितानि पुण्यानि क्षयं यान्ति द्विजोत्तमाः । समस्तकर्मनिर्मूलसाधनानि नराधमः ॥ ५८ ॥

हे द्विजोत्तमांनो, त्या उपायांनी मिळवलेली पुण्ये क्षय पावतात. परंतु नराधम असे साधन स्वीकारतात जे समस्त कर्मांना मुळापासून उखडून टाकणारे म्हणवले जाते।

Verse 60

पुराणान्यर्थवादेन ब्रुवन्नरकमश्नुते । अन्यानि साधयन्त्येव कार्याणि विधिना नराः ॥ ५९ ॥

जो पुराणांना ‘अर्थवाद’ म्हणत बोलतो तो नरक भोगतो. परंतु इतर कार्ये मनुष्य विधिनियमानेच साध्य करतात।

Verse 61

पुराणानि द्विजश्रेष्टाः साधयन्ति न मोहिताः । अनायासेन यः पुण्यानीच्छतीह द्विजोत्तमाः ॥ ६० ॥

हे द्विजश्रेष्ठांनो! जे मोहित नाहीत ते पुराणांच्या योगे आपले साध्य सिद्ध करतात. आणि जो येथे अनायासे पुण्य इच्छितो, हे द्विजोत्तमांनो, त्याने पुराणांचा आश्रय घ्यावा.

Verse 62

श्रोतव्यानि पुराणानि तेन वै भक्तिभावतः । पुराणश्रवणे बुद्धिर्यस्य पुंसः प्रवर्तते ॥ ६१ ॥

म्हणून पुराणे भक्तिभावाने अवश्य ऐकावीत. ज्याच्या बुद्धीचा प्रवाह पुराण-श्रवणाकडे वळतो, त्याची भक्ती जागृत व दृढ होते.

Verse 63

पुरार्जितानि पापानि तस्य नश्यन्त्यसंशयम् । पुराणे वर्तमानेऽपि पापपाशेन यन्त्रितः । आदरेणान्यगाथासु सक्तबुद्धिः पतत्यधः ॥ ६२ ॥

त्याची पूर्वार्जित पापे निःसंशय नष्ट होतात. पण पुराण चालू असतानाही जो पापपाशाने बांधला जाऊन, चुकीच्या आदराने इतर (सांसारिक) गाथांत बुद्धी गुंतवतो, तो अधःपतन पावतो.

Verse 64

सत्सङ्गदेवार्चनसत्कथासु हितोपदेशे निरतो मनुष्यः । प्रयाति विष्णोः परमं पदं यद्देहावसानेऽच्युततुल्यतेजाः ॥ ६३ ॥

जो मनुष्य सत्संग, देवपूजन, सत्कथा-श्रवण आणि हितोपदेश यांत निरत असतो, तो विष्णूचे परम पद प्राप्त करतो; आणि देहावसानकाळी अच्युतासमान तेजस्वी होतो.

Verse 65

तस्मादिदं नारदनामधेयं पुण्यं पुराणं श्रुणुत द्विजेन्द्राः । यस्मिञ्छ्रुते जन्मजरादिहीनो नरो भवेदच्युतनिष्टचेताः ॥ ६४ ॥

म्हणून, हे द्विजेंद्रांनो! ‘नारद’ नामाने प्रसिद्ध हे पुण्य पुराण ऐका. याचे श्रवण केल्याने मनुष्य जन्म, जरा इत्यादींपासून मुक्त होऊन अच्युतामध्ये निष्ठ चित्ताचा होतो.

Verse 66

वरं वरेण्यं वरदं पुराणं निजप्रभाभावितसर्वलोकम् । संकल्पितार्थप्रदमादिदेवं स्मृत्वाव्रजेन्मुक्तिपदं मनुष्यः ॥ ६५ ॥

जो मनुष्य त्या परम वरेण्य, वरदायक पुराणाचे—जे स्वतःच्या प्रभेने सर्व लोकांना प्रकाशित करते व इच्छित फल देते—आणि आदिदेवाचे स्मरण करतो, तो मुक्तिपदास पोहोचतो।

Verse 67

ब्रह्मेशविष्ण्वादिशरीरभेदैर्विश्वं सृजत्यत्ति च पाति विप्राः । तमादिदेवं परमं परेशमाधाय चेतस्युपयाति मुक्तिम् ॥ ६६ ॥

हे विप्रांनो! ब्रह्मा, ईश (शिव), विष्णु इत्यादींच्या भिन्न देहांनी तोच प्रभू विश्वाची सृष्टी करतो, पालन करतो आणि संहारही करतो. त्या आदिदेव, परम परेशाला हृदयात धारण केल्याने मुक्ति मिळते।

Verse 68

यो नाम जात्यादिविकल्पहीनः परः पराणां परमः परस्मात् । वेदान्तवेद्यः स्वजनप्रकाशः समीड्यते सर्वपुराणवेदैः ॥ ६७ ॥

ज्याचे नामच जन्म, जात इत्यादी भेदांपासून रहित आहे; जो परात्पर, परमांचा परम, परमापेक्षाही परे आहे; जो वेदान्ताने जाणण्याजोगा आणि भक्तांसाठी स्वयंप्रकाश आहे—त्याची स्तुती सर्व पुराणे व वेद करतात।

Verse 69

तस्मात्तिमीशं जगतां विमुक्तिमुपासनायालमजं मुरारिम् । परं रहस्यं पुरुषार्थहेतुं स्मृत्वा नरो याति भवाब्धिपारम् ॥ ६८ ॥

म्हणून जगतांचा ईश, जगताची विमुक्ति-स्वरूप, अजन्मा मुरारी—परम रहस्य व पुरुषार्थांचा हेतु—याचे स्मरण व उपासना करून नर भवसागर पार करतो।

Verse 70

वक्तव्यं धार्मिकेभ्यस्तु श्रद्दधानेभ्य एव च । मुमुक्षुभ्यो यतिभ्यश्च वीतरागेभ्य एव च ॥ ६९ ॥

हा उपदेश केवळ धार्मिकांना, आणि निश्चयाने श्रद्धावानांनाच सांगावा; तसेच मुमुक्षूंना, यतींना आणि वैराग्ययुक्तांनाच।

Verse 71

वक्तव्यं पुण्यदेशे च सभायां देवतागृहे । पुण्यक्षेत्रे पुण्यतीर्थे देव ब्राह्मणसन्निधौ ॥ ७० ॥

हे पवित्र उपदेश पुण्यदेशी, सभेत, देवालयात; पुण्यक्षेत्री व पुण्यतीर्थी—विशेषतः देव व ब्राह्मणांच्या सान्निध्यात—कथन करावे।

Verse 72

उच्छिष्टदेशे वक्तार आख्यानमिदमुत्तमम् । पच्यन्ते नरके घोरे यावदाभूतसंप्लवम् ॥ ७१ ॥

जे अपवित्र स्थानी हे उत्तम आख्यान वाचतात, ते सर्वभूतप्रलय होईपर्यंत घोर नरकात भाजले जातात।

Verse 73

मृषा श्रृणोति यो मूढो दम्भी भक्तिविवर्जितः । सोऽपि तद्वन्महाघोरे नरके पच्यतेऽक्षये ॥ ७२ ॥

जो मूढ मनुष्य दांभिक, भक्तिहीन होऊन खोट्या भावाने ऐकतो, तोही तसाच अत्यंत घोर, अक्षय नरकात भाजला जातो।

Verse 74

नरो यः सत्कथामध्ये संभाषां कुरुतेऽन्यतः । स याति नरकं घोरं तदेकाग्रमना भवेत् ॥ ७३ ॥

जो मनुष्य सत्कथेमध्ये इतरांशी बाजूच्या गप्पा मारतो, तो घोर नरकास जातो; म्हणून मन एकाग्र ठेवावे।

Verse 75

श्रोता वक्ता चविप्रेन्द्रा एष धर्मः सनातनः । असमाहितचित्तस्तु न जानाति हि किंचना ॥ ७४ ॥

हे विप्रेन्द्रा! खरा श्रोता व खरा वक्ता होणे हाच सनातन धर्म; परंतु ज्याचे चित्त असमाहित आहे, तो काहीच जाणत नाही।

Verse 76

तत एकमना भूत्वा पिबेद्धरिकथामृतम् । कथं संभ्रान्तचित्तस्य कथास्वादः प्रजायते ॥ ७५ ॥

म्हणून मन एकाग्र करून हरिकथेचे अमृत प्या. ज्याचे चित्त व्याकुळ व भ्रमित आहे, त्याला कथारस कसा लाभेल?

Verse 77

किं सुखं प्राप्यते लोके पुंसा संभ्रान्तचेतसा । तस्मात्सर्वं परित्यज्य कामं दुःखस्य साधनम् ॥ ७६ ॥

ज्याचे चित्त व्याकुळ आहे तो या लोकी कोणते सुख मिळवतो? म्हणून सर्व काही सोडून कामना त्यागा; तीच दुःखाचे साधन आहे.

Verse 78

समाहितमना भूत्वाकुर्यादच्युतचिन्तनम् । येन केनाप्युपायेन स्मृतो नारायणोऽव्ययः ॥ ७७ ॥

मन स्थिर करून अच्युताचे चिंतन करा; कोणत्याही उपायाने अव्यय नारायणाचे स्मरण ठेवावे.

Verse 79

अपि पातकयुक्तस्य प्रसन्नः स्यान्नसंशयः । यस्य नारायणे भक्तिर्विभौ विश्वेश्वरेऽव्यये । तस्य स्यात्सफलं जन्म मुक्तिश्चैव करे स्थिता ॥ ७८ ॥

पापयुक्त मनुष्यही निःसंशय प्रभूला प्रिय होतो, ज्याची भक्ती सर्वव्यापी, अव्यय विश्वेश्वर नारायणावर असते. त्याचे जन्म सफल होते आणि मुक्ती जणू हातातच उभी राहते.

Verse 80

धर्मार्थकाममोक्षाख्यपुरुषार्था द्विजोत्तमाः । हरिभक्तिपराणां वै संपद्यन्ते न संशयः ॥ ७९ ॥

हे द्विजोत्तम! धर्म, अर्थ, काम आणि मोक्ष हे पुरुषार्थ हरिभक्तीत तत्पर असणाऱ्यांना निःसंशय प्राप्त होतात.