Adhyaya 33
Prāyaścitta for Theft, Forbidden Foods, Impurity, and Ritual Lapses; Tīrtha–Vrata Remedies; Pativratā Mahātmyam via Sītā and Agni
उत्तरभागातील धर्मोपदेश पुढे नेत व्यास प्रायश्चित्तांची मोजकी पण सूक्ष्म व्यवस्था सांगतात—चांद्रायण, (महास)सांतपन, (अति)कृच्छ्र, तप्तकृच्छ्र, प्राजापत्य, विविध उपवास, पंचगव्य व मंत्रजप। कथन अपहरण व जल/वस्तू-चोरीसारख्या संपत्ती-दोषांपासून सुरू होऊन आहार व स्पर्शजन्य अशौचापर्यंत जाते—अशुद्ध मांस, मल-मूत्र, दूषित पाणी, निषिद्ध अन्न, उच्छिष्ट व चांडाल-संस्पर्श; तसेच संध्या इत्यादी नित्यकर्म-लोप, अग्निहोत्र-पालनातील त्रुटी, समिधा-विधीभंग, पंक्ती-वितरणदोष, व्रात्यत्व व अपांक्त्य-निवारण यांचेही निराकरण येते। पुढे न्यायविवरणातून भक्तिपर उपायांकडे वळण होते—तीर्थयात्रा, देवपूजा, तिथीनुसार व्रत व दान; शरणागती व नियमबद्ध आराधनेने मोठे पापही नष्ट होते असे प्रतिपादन आहे। शेवटी स्त्रियांसाठी पतिव्रता-धर्माद्वारे प्रायश्चित्ताची महिमा सांगितली असून सीता–अग्नी प्रसंग (माया-सीतेची अदलाबदल व अग्नी-साक्ष) उदाहरण म्हणून येतो। व्यासांचा निष्कर्ष—हा धर्म ज्ञानयोग व महेश्वर-पूजेसह असल्यास महादेवाचे प्रत्यक्ष दर्शन देतो; पुढील प्रवाह शुद्धिविधानापलीकडे ज्ञानयोग व जप-श्रवण परंपरेला मोक्षसाधन मानतो।
Shlokas
Verse 1
इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायामुपरिविभागे द्वात्रिशो ऽध्यायः व्यास उवाच मनुष्याणां तु हरणं कृत्वा स्त्रीणां गृहस्य च / वापीकूपजलानां च शुध्येच्चान्द्रायणेन तु
अशा प्रकारे श्रीकूर्मपुराणातील षट्साहस्री संहितेच्या उत्तरविभागातील तेहतीसावा अध्याय. व्यास म्हणाले—मनुष्यांचे, स्त्रियांचे, घराचे तसेच वापी‑कूपातील पाण्याचे हरण केल्यास ‘चान्द्रायण’ प्रायश्चित्ताने शुद्धी होते।
Verse 2
द्रव्याणामल्पसाराणां स्तेयं कृत्वान्यवेश्मतः / चरेत् सांतपनं कृच्छ्रं तन्निर्यात्यात्मशुद्धये
दुसऱ्याच्या घरातून अल्पमूल्य वस्तूंची चोरी केल्यास आत्मशुद्धीसाठी ‘सांतपन कृच्छ्र’ आचरावा; त्याने पापाचा क्षय होतो।
Verse 3
धान्यान्नधनचौर्यं तु कृत्वा कामाद् द्विजोत्तमः / स्वजातीयगृहादेव कृच्छ्रार्धेन विशुद्ध्यति
परंतु एखादा द्विजोत्तम कामवश आपल्या जातीयाच्या घरातून धान्य, अन्न किंवा धनाची चोरी करील, तर ‘कृच्छ्र’च्या अर्धभागाने तो शुद्ध होतो।
Verse 4
भक्षभोज्यापहरणे यानशय्यासनस्य च / पुष्पमूलफलानां च पञ्चगव्यं विशोधनम्
भक्ष्य‑भोज्याचे अपहरण, तसेच वाहन, शय्या वा आसनाचे हरण, आणि पुष्प‑मूळ‑फळांचे हरण झाल्यास—पंचगव्याने शुद्धी सांगितली आहे।
Verse 5
तृणकाष्ठद्रुमाणां च शुष्कान्नस्य गुडस्य च / चैलचर्मामिषाणां च त्रिरात्रं स्यादभोजनम्
तृण, काष्ठ व वृक्ष, तसेच सुकं अन्न व गूळ, आणि वस्त्र, चर्म व मांस यांच्या बाबतीत—तीन रात्री उपवास (अभोजन) हे प्रायश्चित्त आहे।
Verse 6
मणिमुक्ताप्रवालानां ताम्रस्य रजतस्य च / अयः कांस्योपलानां च द्वादशाहं कणाशनम्
मणी, मोती व प्रवाळ, तसेच तांबे व चांदी, आणि लोखंड, कांस्य व दगड यांच्या बाबतीत—बारा दिवस कणाशन (फक्त धान्यकणांचे भोजन) करावे।
Verse 7
कार्पासकीटजोर्णानां द्विशफैकशफस्य च / पक्षिगन्धौषधीनां च रज्वाश्चैव त्र्यहं पयः
कापूस‑कीटकजन्य उच्छिष्ट/अवशेष, द्विशफ व एकशफ प्राण्यांचे मृतदेह, तसेच पक्षी, सुगंधद्रव्य, औषधी व दोरी यांच्या बाबतीत—तीन दिवस दूधाने शुद्धी होते।
Verse 8
नरमांसाशनं कृत्वा चान्द्रायणमथाचरेत् / काकं चैव तथा श्वानं जग्ध्वा हस्तिनमेव च / वराहं कुक्कुटं चाथ तप्तकृच्छ्रेण शुध्यति
नरमांस भक्षण केल्यास चान्द्रायण व्रत आचरावे. परंतु कावळा, कुत्रा, हत्ती, वराह किंवा कोंबडा यांचे मांस खाल्ल्यास तप्तकृच्छ्र प्रायश्चित्ताने शुद्धी होते।
Verse 9
क्रव्यादानां च मांसानि पुरीषं मूत्रमेव च / गोगोमायुकपीनां च तदेव व्रतमाचरेत् / उपोष्य द्वादशाहं तु कूष्माण्डैर्जुहुयाद् घृतम्
जर कोणी क्रव्याद (मृतभक्षी) प्राण्यांचे मांस, किंवा विष्ठा-मूत्र, तसेच गायीशी व गोमायुक व पीन इत्यादींशी संबंधित अशुचि पदार्थ खाल्ले असतील, तर त्याने तेच प्रायश्चित्त-व्रत आचरावे. बारा दिवस उपवास करून कूष्माण्ड (कोहळा) अर्पण करून तुपाची आहुती द्यावी.
Verse 10
नकुलोलूकमार्जारं जग्ध्वा सांतपनं चरेत् / श्वापदोष्ट्रखराञ्जग्ध्वा तप्तकृच्छ्रेण शुद्ध्यति / व्रतवच्चैव संस्कारं पूर्वेण विधिनैव तु
नकुल, घुबड किंवा मांजर खाल्ल्यास ‘सांतपन’ प्रायश्चित्त करावे. श्वापद (हिंस्र वन्य पशू), उंट किंवा गाढव खाल्ल्यास ‘तप्तकृच्छ्र’ तपाने शुद्धी होते. आणि व्रताप्रमाणे समापन-संस्कारही पूर्वोक्त विधीनेच करावा.
Verse 11
बकं चैव बलाकं च हंसं कारण्डवं तथा / चक्रवाकं प्लवं जग्घ्वा द्वादशाहमभोजनम्
बगळा, बलाका, हंस, कारण्डव, चक्रवाक किंवा प्लव (जलपक्षी) खाल्ल्यास बारा दिवस निराहार राहण्याचे प्रायश्चित्त करावे.
Verse 12
कपोतं टिट्टिभं चैव शुकं सारसमेव च / उलूकं जालपादं च जग्ध्वाप्येतद् व्रतं चरेत्
कबूतर, टिट्टिभ, पोपट, सारस, घुबड किंवा जालपाद (जलपक्षी) खाल्ल्यानंतर हेच प्रायश्चित्त-व्रत आचरावे.
Verse 13
शिशुमारं तथा चाषं मत्स्यमांसं तथैव च / जग्ध्वा चैव कटाहारमेतदेव चरेद् व्रतम्
शिशुमार, चाष तसेच माशाचे मांस खाल्ल्यानंतर, कटाहार (अतिशय मर्यादित साधा आहार) घेत राहून, हेच प्रायश्चित्त-व्रत आचरावे.
Verse 14
कोकिलं चैव मत्स्यांश्च मण्डुकं भुजगं तथा / गोमूत्रयावकाहारो मासेनैकेन शुद्ध्यति
कोकिळ, मासे, बेडूक किंवा साप खाल्ल्यास, गोमूत्रयुक्त यवाची पातळ खीर/कणीक घेऊन एक महिन्यात शुद्धी होते।
Verse 15
जलेचरांश्च जलजान् प्रत्तुदान्नखविष्किरान् / रक्तपादांस्तथा जग्ध्वा सप्ताहं चैतदाचरेत्
पाण्यात वावरणारे, जलज, चोचीने टोचणारे, नखांनी अन्न विखुरणारे तसेच लालपाय पक्षी खाल्ल्यास, प्रायश्चित्त म्हणून हे आचरण सात दिवस करावे।
Verse 16
शुनो मांसं शुष्कमांसमात्मार्थं च तथा कृतम् / भुक्त्वा मासं चरेदेतत् तत्पापस्यापनुत्तये
कुत्र्याचे मांस, सुकवलेले मांस किंवा स्वतःच्या भोगासाठी केलेले मांस खाल्ल्यास, त्या पापाच्या निवारणासाठी हे व्रत एक महिना करावे।
Verse 17
वार्ताकं भुस्तृणं शिग्रुं खुखुण्डं करकं तथा / प्राजापत्यं चरेज्जग्ध्वा शङ्खं कुम्भीकमेव च
वांगी, भुस्तृण-गवत, शिग्रु (शेवगा), खुखुण्ड, करक तसेच शंख व कुंभीक अशी काही शाकभाजी खाल्ल्यास, प्राजापत्य प्रायश्चित्त करावे।
Verse 18
पलाण्डुं लशुनं चैव भुक्त्वा चान्द्रायणं चरेत् / नालिकां तण्डुलीयं च प्राजापत्येन शुद्ध्यति
कांदा व लसूण खाल्ल्यास चांद्रायण व्रत करावे; परंतु नालिका व तंडुलीय अशी काही पालेभाजी खाल्ल्यास प्राजापत्य प्रायश्चित्ताने शुद्धी होते।
Verse 19
अश्मान्तकं तथा पोतं तप्तकृच्छ्रेण शुद्ध्यति / प्राजापत्येन शुद्धिः स्यात् कक्कुभाण्डस्य भक्षणे
अश्मान्तक तसेच पोत खाल्ल्यास तप्तकृच्छ्र व्रताने शुद्धी होते. परंतु कक्कुभाण्ड भक्षण केल्यास प्राजापत्य व्रताने शुद्धी प्राप्त होते.
Verse 20
अलाबुं किंशुकं चैव भुक्त्वा चैतद् व्रतं चरेत् / उदुम्बरं च कामेन तप्तकृच्छ्रेण शुद्ध्यति
अलाबू (लौकी) व किंशुक (पलाशपुष्प) खाल्ल्यावर हे व्रत आचरावे. पण कामेने उदुंबर खाल्ल्यास तप्तकृच्छ्र तपाने शुद्धी होते.
Verse 21
वृथा कृसरसंयावं पायसापूपसंकुलम् / भुक्त्वा चैवं विधं त्वन्नं त्रिरात्रेण विशुद्ध्यति
कृसर व संयाव, पायस व आपूप यांनी संकुल असे अन्न व्यर्थ/अनुचित रीतीने खाल्ल्यास, तीन रात्रींच्या नियमाने शुद्धी होते.
Verse 22
पीत्वा क्षीराण्यपेयानि ब्रह्मचारी समाहितः / गोमूत्रयावकाहारो मासेनैकेन शुद्ध्यति
समाहित ब्रह्मचारी दूध व इतर अनुमत पेये पिऊन, गोमूत्र व यावक (जवाची पेज/खिचडी) आहार करून, एका महिन्यात शुद्ध होतो.
Verse 23
अनिर्दशाहं गोक्षीरं माहिषं चाजमेव च / संधिन्याश्च विवत्सायाः पिबन् क्षीरमिदं चरेत्
दहा दिवसांच्या आतले गोदूध पिऊ नये; तसेच म्हशीचे वा शेळीचे दूधही नये. आणि संधिनी (ऋतुमती) किंवा विवत्सा (वासरू हरपलेली) गायीचे दूध पिल्यास हे प्रायश्चित्त-व्रत आचरावे.
Verse 24
एतेषां च विकाराणि पीत्वा मोहेन मानवः / गोमूत्रयावकाहारः सप्तरात्रेण शुद्ध्यति
या (अशुद्ध द्रव्यांच्या) विकारांचे पेय मोहाने जो मनुष्य पितो, तो गोमूत्र व यावक-आहारावर राहून सात रात्रींत शुद्ध होतो.
Verse 25
भुक्त्वा चैव नवश्राद्धे मृतके सूतके तथा / चान्द्रायणेन शुद्ध्येत ब्राह्मणस्तु समाहितः
नवश्राद्धात, मृतक किंवा सूतककाळी ब्राह्मणाने भोजन केले तर, तो संयमी व एकाग्र होऊन चान्द्रायण प्रायश्चित्ताने शुद्ध व्हावा.
Verse 26
यस्याग्नौ हूयते नित्यं न यस्याग्रं न दीयते / चान्द्रायणं चरेत् सम्यक् तस्यान्नप्राशने द्विजः
ज्याच्या घरी नित्य होम होतो, पण अन्नाचा पहिला भाग (अग्र) अर्पण केला जात नाही, त्याचे अन्न द्विजाने खाऊ नये. खाल्लेच तर विधिपूर्वक चान्द्रायण करावे.
Verse 27
अभोज्यानां तु सर्वेषां भुक्त्वा चान्नमुपस्कृतम् / अन्तावसायिनां चैव तप्तकृच्छ्रेण शुद्ध्यति
सर्व अभोज्य पदार्थांचे, किंवा अन्त्यावसायींशी संबंधित रीतीने तयार केलेले अन्न खाल्ल्यास, तप्तकृच्छ्र प्रायश्चित्ताने शुद्धी होते.
Verse 28
चाण्डालान्नं द्विजो भुक्त्वा सम्यक् चान्द्रायणं चरेत् / बुद्धिपूर्वं तु कृच्छ्राब्दं पुनः संस्कारमेव च
द्विजाने चाण्डालाचे अन्न खाल्ले तर विधिपूर्वक चान्द्रायण करावे. पण जाणूनबुजून खाल्ले असल्यास, एक वर्ष कृच्छ्र करावा आणि नंतर पुनः संस्कार करावा.
Verse 29
असुरामद्यपानेन कुर्याच्चान्द्रायणव्रतम् / अभोज्यान्नं तु भुक्त्वा च प्राजापत्येन शुद्ध्यति
असुरस्वरूप मद्य पिल्यास चांद्रायण व्रत करावे. आणि अभोज्य अन्न खाल्ले असल्यास प्राजापत्य प्रायश्चित्ताने शुद्धी होते.
Verse 30
विण्मूत्रपाशनं कृत्वा रेतसश्चैतदाचरेत् / अनादिष्टेषु चैकाहं सर्वत्र तु यथार्थतः
मलमूत्र त्याग केल्यावर तसेच वीर्यस्खलनानंतरही हाच शौच-नियम पाळावा. आणि जिथे विशेष आज्ञा नाही, तिथे एक दिवस हेच करणे सर्वत्र योग्य तत्त्व आहे.
Verse 31
विड्वराहखरोष्ट्राणां गोमायोः कपिकाकयोः / प्राश्य मूत्रपुरीषाणि द्विजश्चान्द्रायणं चरेत्
द्विजाने वराह, गाढव, उंट, गाय, कोल्हा, माकड किंवा कावळा यांचे मूत्र किंवा विष्ठा प्राशन केल्यास प्रायश्चित्त म्हणून चांद्रायण व्रत करावे.
Verse 32
अज्ञानात् प्राश्य विण्मूत्रं सुरासंस्पृष्टमेव च / पुनः संस्कारमर्हन्ति त्रयो वर्णा द्विजातयः
अज्ञानाने द्विजाने मलमूत्र किंवा मद्यस्पर्शित पदार्थ खाल्ल्यास, तीनही वर्णांतील द्विज पुनः संस्कार (पुनःशुद्धी) करण्यास पात्र होतात.
Verse 33
क्रव्यादां पक्षिणां चैव प्राश्य मूत्रपुरीषकम् / महासांतपनं मोहात् तथा कुर्याद् द्विजोत्तमः / भासमण्डूककुररे विष्किरे कृच्छ्रमाचरेत्
द्विजोत्तमाने मोहाने मांसाहारी पक्ष्यांचे मूत्र किंवा विष्ठा प्राशन केल्यास महासांतपन प्रायश्चित्त करावे. आणि भास, मांडूक, कुरर किंवा विष्किर पक्षी खाल्ल्यास कृच्छ्र व्रत करावे.
Verse 34
प्राजापत्येन शुद्ध्येत ब्राहामणोच्छिष्टभोजने / क्षत्रिये तप्तकृच्छ्रं स्याद् वैश्ये चैवातिकृच्छ्रकम् / शूद्रोच्छिष्टं द्विजो भुक्त्वा कुर्याच्चान्द्रायणव्रतम्
ब्राह्मणाचे उरलेले अन्न खाल्ल्यास प्राजापत्य व्रताने शुद्धी होते. क्षत्रियाचे उरलेले अन्न खाल्ल्यास तप्तकृच्छ्र आणि वैश्याचे खाल्ल्यास अतिकृच्छ्र व्रत करावे. शूद्राचे उरलेले अन्न खाल्ल्यास द्विजाने चांद्रायण व्रत करावे.
Verse 35
सुराभाण्डोदरे वारि पीत्वा चान्द्रायणं चरेत् / शुनोच्छिष्टं द्विजो भुक्त्वा त्रिरात्रेण विशुद्ध्यति / गोमूत्रयावकाहारः पीतशेषं च रागवान्
मद्यपात्रातील पाणी प्यायल्यास चांद्रायण व्रत करावे. कुत्र्याचे उरलेले अन्न खाल्ल्यास द्विजाने तीन रात्री गोमूत्र आणि जव खाऊन शुद्ध व्हावे.
Verse 36
अपो मूत्रपुरीषाद्यैर्दूषिताः प्राशयेद् यदा / तदा सांतपनं प्रोक्तं व्रतं पापविशोधनम्
जेव्हा लघवी आणि विष्ठेने दूषित झालेले पाणी प्यायले जाते, तेव्हा पाप शुद्धीसाठी सांतपन व्रत सांगितले आहे.
Verse 37
चाण्डालकूपभाण्डेषु यदि ज्ञानात् पिबेज्जलम् / चरेत् सांतपनं कृच्छ्रं ब्राह्मणः पापशोधनम्
जर ब्राह्मणाने जाणूनबुजून चांडाळाच्या विहिरीचे किंवा भांड्यातील पाणी प्यायले, तर पाप शुद्धीसाठी सांतपन कृच्छ्र व्रत करावे.
Verse 38
चाण्डालेन तु संस्पृष्टं पीत्वा वारि द्विजोत्तमः / त्रिरात्रेण विशुद्ध्येत पञ्चगव्येन चैव हि
चांडाळाने स्पर्श केलेले पाणी प्यायल्यास द्विजोत्तम तीन रात्री उपवास आणि पंचगव्य सेवनाने शुद्ध होतो.
Verse 39
महापातकिसंस्पर्शे भुङ्क्ते ऽस्नात्वा द्विजो यदि / बुद्धिपूर्वं तु मूढात्मा तप्तकृच्छ्रं समाचरेत्
महापातकीच्या संस्पर्शानंतर स्नान न करता एखादा द्विज भोजन करील, आणि ते त्याने जाणूनबुजून, जरी मोहग्रस्त मनाने केले असेल, तर ‘तप्तकृच्छ्र’ हे प्रायश्चित्त आचरावे।
Verse 40
स्पृष्ट्वा महापातकिनं चाण्डालं वा रजस्वलाम् / प्रमादाद् भोजनं कृत्वा त्रिरात्रेण विशुद्ध्यति
प्रमादाने महापातकी, चांडाळ किंवा रजस्वला स्त्री यांचा स्पर्श होऊन नंतर भोजन केले तर तीन रात्रींच्या (नियमपालनाने) शुद्धी होते।
Verse 41
स्नानार्हे यदि भुञ्जीत अहोरात्रेण शुद्ध्यति / बुद्धिपूर्वं तु कृच्छ्रेण भगवानाह पद्मजः
स्नान करावयाच्या वेळी जर कोणी भोजन केले, तर एका अहोरात्रात शुद्धी होते; पण जाणूनबुजून केले असल्यास ‘कृच्छ्र’ प्रायश्चित्तानेच शुद्धी—असे भगवान पद्मज (ब्रह्मा) म्हणाले।
Verse 42
शुष्कपर्युषितादीनि गवादिप्रतिदूषितम् / भुक्त्वोपवासं कुर्वोत कृच्छ्रपादमथापि वा
सुके, शिळे इत्यादी किंवा गायी वगैरेमुळे दूषित झालेले अन्न खाल्ले असल्यास उपवास करावा; किंवा ‘कृच्छ्रपाद’ हे प्रायश्चित्तही आचरता येते।
Verse 43
संवत्सरान्ते कृच्छ्रं तु चरेद् विप्रः पुनः पुनः / अज्ञातभुक्तशुद्ध्यर्थं ज्ञातस्य तु विशेषतः
प्रत्येक वर्षाच्या शेवटी विप्राने वारंवार ‘कृच्छ्र’ प्रायश्चित्त आचरावे—अजाणतेपणी (अशुद्ध/अयुक्त) भोजन झाल्याच्या शुद्धीसाठी; आणि दोष माहीत असल्यास तर विशेषतः।
Verse 44
व्रात्यानां यजनं कृत्वा परेषामन्त्यकर्म च / अभिचारमहीनं च त्रिभिः कृच्छ्रैर्विशुद्ध्यति
व्रात्यांचे यजन करून, तसेच इतरांचे अंत्यकर्म करून, आणि अभिचार (हानिकारक तंत्र) केल्यासही—तीन कृच्छ्र व्रतांनी शुद्धी होते.
Verse 45
ब्राह्मणादिहतानां तु कृत्वा दाहादिकाः क्रियाः / गोमूत्रयावकाहारः प्राजापत्येन शुद्ध्यति
परंतु ब्राह्मणाने मारलेल्या इत्यादी (अशुद्ध मृत्यू) प्रकरणी, दाहादी क्रिया करून—गोमूत्र व यावक-आहारावर राहून प्राजापत्य प्रायश्चित्ताने शुद्धी होते.
Verse 46
तैलाभ्यक्तो ऽथवा कुर्याद् यदि मूत्रपुरीषके / अहोरात्रेण शुद्ध्येत श्मश्रुकर्म च मैथुनम्
तेल लावलेल्या अवस्थेत मूत्र किंवा पुरीष झाल्यास, एक अहोरात्राने शुद्धी होते; तसेच श्मश्रुकर्म (दाढी-केस कापणे) आणि मैथुनानंतरही शुद्धीचे विधान आहे.
Verse 47
एकाहेन विवाहाग्निं परिहार्य द्विजोत्तमः / त्रिरात्रेण विशद्ध्येत त्रिरात्रात् षडहं पुनः
हे द्विजोत्तम! गृहस्थाचा विवाहाग्नी एक दिवस परिहार केला तर तीन रात्रींनी शुद्धी होते; आणि त्या तीन रात्रीनंतर पुन्हा सहा दिवस (संयम/शौच) पाळावा.
Verse 48
दशाहं द्वादशाहं वा परिहार्य प्रमादतः / कृच्छ्रं चान्द्रायणं कुर्यात् तत्पापस्यापनुत्तये
प्रमादाने दोष झाल्यास प्रथम दहा किंवा बारा दिवस परिहार करून, त्या पापाच्या निवारणासाठी कृच्छ्र व चान्द्रायण व्रत करावे.
Verse 49
पतिताद् द्रव्यमादाय तदुत्सर्गेण शुद्ध्यति / चरेत् सांतपनं कृच्छ्रमित्याह भगवान् प्रभुः
पतिताकडून घेतलेले द्रव्य त्यागल्याने शुद्धी होते. तसेच सांतपन कृच्छ्राचे आचरण करावे—असे भगवान् प्रभूंनी सांगितले आहे.
Verse 50
अनाशकनिवृत्तास्तु प्रव्रज्यावसितास्तथा / चरेयुस्त्रीणि कृच्छ्राणि त्रीणि चान्द्रायणानि च
जे उपवासाच्या आचरणातून निवृत्त झाले आणि जे प्रव्रज्या-व्रतापासून च्युत झाले, त्यांनी प्रायश्चित्त म्हणून तीन कृच्छ्र व तीन चान्द्रायण करावीत.
Verse 51
पुनश्च जातकर्मादिसंकारैः संस्कृता द्विजाः / शुद्ध्येयुस्तद् व्रतं सम्यक् चरेयुर्धर्मवर्धनाः
पुन्हा जातकर्मादी संस्कारांनी संस्कृत झालेले द्विज शुद्ध व्हावेत; आणि धर्मवर्धक होऊन ते व्रत विधिपूर्वक सम्यक् आचरावे.
Verse 52
अनुपासितसंध्यस्तु तदहर्यापको वसेत् / अनश्नन् संयतमना रात्रौ चेद् रात्रिमेव हि
ज्याने संध्या-उपासना केली नाही, त्याने त्या दिवशी यापक (अल्पाहार) करून राहावे. मन संयमित ठेवून न खाता; आणि जर रात्रौ चूक झाली तर त्या रात्रीच उपवास करावा.
Verse 53
अकृत्वा समिदाधानं शुचिः स्नात्वा समाहितः / गायत्र्यष्टसहस्रस्य जप्यं कुर्याद् विशुद्धये
समिदाधान न करता, शुचि होऊन स्नान करून एकाग्रचित्ताने, विशुद्धीसाठी गायत्रीचा आठ सहस्र जप करावा.
Verse 54
उपासीत न चेत् संध्यां गृहस्थो ऽपि प्रमादतः / स्नात्वा विशुद्ध्यते सद्यः परिश्रान्तस्तु संयमात्
गृहस्थही प्रमादाने संध्या-उपासना न केल्यास, स्नान केल्याने तो तत्क्षणी शुद्ध होतो; परंतु संयमाने थकलेला स्थैर्य मिळाल्यावर ती करावी।
Verse 55
वेदोदितानि नित्यानि कर्माणि च विलोप्य तु / स्नातकव्रतलोपं तु कृत्वा चोपवसेद् दिनम्
जो वेदविहित नित्यकर्मांचा लोप करतो आणि स्नातक-व्रताचे पालनही सोडतो, त्याने एक दिवस उपवास करावा।
Verse 56
संवत्सरं चरेत् कृच्छ्रमग्न्युत्सादी द्विजोत्तमः / चान्द्रायणं चरेद् व्रात्यो गोप्रदानेन शुद्ध्यति
ज्या श्रेष्ठ द्विजाने पवित्र अग्नींची उपेक्षा केली आहे, त्याने एक वर्ष कृच्छ्र-प्रायश्चित्त करावे. आणि जो व्रात्य झाला आहे, त्याने चान्द्रायण-व्रत करावे; गोदानाने तो शुद्ध होतो.
Verse 57
नास्तिक्यं यदि कुर्वोत प्राजापत्यं चरेद् द्विजः / देवद्रोहं गुरुद्रोहं तप्तकृच्छ्रेण शुद्ध्यति
जर एखादा द्विज नास्तिक्य करील, तर त्याने प्राजापत्य-प्रायश्चित्त करावे. देवद्रोह व गुरुद्रोह यांसाठी तप्तकृच्छ्र तपाने तो शुद्ध होतो.
Verse 58
उष्ट्रयानं समारुह्य खरयानं च कामतः / त्रिरात्रेण विशुद्ध्येत् तु नग्नो वा प्रविशेज्जलम्
जर कोणी इच्छेने उंट-यान किंवा गाढव-यानावर चढला, तर तीन रात्रींनी तो शुद्ध होतो; किंवा नग्न होऊन पाण्यात उतरून (स्नानाने) शुद्धी करावी.
Verse 59
षष्ठान्नकालतामासं संहिताजप एव च / होमाश्च शाकला नित्यमपाङ्क्तानां विशोधनम्
जे ‘अपाङ्क्त्य’ झाले आहेत, त्यांच्या शुद्धीसाठी एक महिना षष्ठान्न-कालाचा नियम, संहिता-जप आणि नित्य शाकल-होम—हेच त्यांच्या विशोधनाचे साधन सांगितले आहे।
Verse 60
नीलं रक्तं वसित्वा च ब्राह्मणो वस्त्रमेव हि / अहोरात्रोषितः स्नातः पञ्चगव्येन शुद्ध्यति
ब्राह्मणाने निळे किंवा लाल वस्त्र परिधान केले असल्यास, तो एक अहोरात्र नियमाने राहून, स्नान करून, पंचगव्याने शुद्ध होतो।
Verse 61
वेदधर्मपुराणानां चण्डालस्य तु भाषणे / चान्द्रायणेन शुद्धिः स्यान्न ह्यन्या तस्य निष्कृतिः
चांडाळाने वेद, धर्मशास्त्रे किंवा पुराणे उच्चारली/पठिली तर त्याची शुद्धी केवळ चांद्रायण प्रायश्चित्तानेच होते; त्याला अन्य निष्कृती नाही।
Verse 62
उद्बन्धनादिनिहतं संस्पृश्य ब्राह्मणः क्वचित् / चान्द्रायणेन शुद्धिः स्यात् प्राजापत्येन वा पुनः
ब्राह्मणाने कधी फाशी इत्यादीने मारलेल्या व्यक्तीस स्पर्श केला तर तो चांद्रायणाने, किंवा पुन्हा प्राजापत्य प्रायश्चित्ताने शुद्ध होतो।
Verse 63
उच्छिष्टो यद्यनाचान्तश्चाण्डालादीन् स्पृशेद् द्विजः / प्रमादाद् वै जपेत् स्नात्वा गायत्र्यष्टसहस्रकम्
द्विज उच्छिष्ट अवस्थेत व आचमन न करता प्रमादाने चांडाळादींना स्पर्श करील, तर त्याने स्नान करून प्रायश्चित्तार्थ गायत्रीचा आठ हजार वेळा जप करावा।
Verse 64
द्रुपदानां शतं वापि ब्रह्मचारी समाहितः / त्रिरात्रोपोषितः सम्यक् पञ्चगव्येन शुद्ध्यति
संयमी ब्रह्मचारीने जरी शंभर ‘द्रुपद’ दोष केले असतील, तरी मन एकाग्र ठेवून तीन रात्री विधिपूर्वक उपवास केल्यास पञ्चगव्य-विधीने तो शुद्ध होतो।
Verse 65
चण्डालपतितादींस्तु कामाद् यः संस्पृशेद् द्विजः / उच्छिष्टस्तत्र कुर्वोत प्राजापत्यं विशुद्धये
कामवश जो द्विज चांडाल, पतित इत्यादींना स्पर्श करतो, तो त्यामुळे अशुद्ध होतो; म्हणून शुद्धीसाठी त्याने प्राजापत्य प्रायश्चित्त करावे।
Verse 66
चाण्डालसूतकशवांस्तथा नारीं रजस्वलाम् / स्पृष्ट्वा स्नायाद् विशुद्ध्यर्थं तत्स्पृष्टं पतितिं तथा
चांडाल, सूतकयुक्त व्यक्ती, प्रेत/शव तसेच रजस्वला स्त्री यांना स्पर्श केल्यास शुद्धीसाठी स्नान करावे; आणि त्यांनी स्पर्श केलेली वस्तूही तशीच शुद्ध करावी।
Verse 67
चाण्डालसूतकशवैः संस्पृष्टं संस्पृशेद् यदि / प्रमादात् तत आचम्य जपं कुर्यात् समाहितः
जर प्रमादाने चांडाल, सूतक किंवा शव यांनी स्पर्श केलेली वस्तू कोणी स्पर्श केली, तर नंतर आचमन करून, मन एकाग्र ठेवून शुद्धीसाठी जप करावा।
Verse 68
तत् स्पृष्टस्पर्शिनं स्पृष्ट्वा बुद्धिपूर्वं द्विजोत्तमः / आचमेत् तद् विशुद्ध्यर्थं प्राह देवः पितामहः
अशुद्धाला स्पर्श केलेल्याला ज्याने स्पर्श केला आहे, अशा व्यक्तीस जाणूनबुजून स्पर्श केल्यास द्विजोत्तमाने शुद्धीसाठी आचमन करावे—असे देव पितामह ब्रह्मदेव म्हणाले।
Verse 69
भुञ्जानस्य तु विप्रस्य कदाचित् संस्त्रवेद् गुदम् / कृत्वा शौचं ततः स्नायादुपोष्य जुहुयाद् घृतम्
भोजन करताना ब्राह्मणास कधी गुदातून स्राव झाला तर त्याने शौच करून स्नान करावे; नंतर उपवास करून पवित्र अग्नीत तूपाची आहुती द्यावी।
Verse 70
चाण्डालान्त्यशवं स्पृष्ट्वा कृच्छ्रं कुर्याद् विशुद्धये / स्पृष्ट्वाभ्यक्तस्त्वसंस्पृश्यमहोरात्रेण शुद्ध्यति
चांडाल, अंत्यज किंवा शव स्पर्शल्यास पूर्ण शुद्धीसाठी कृच्छ्र प्रायश्चित्त करावे. पण स्नान करून अंगाला तैलादि लावून मग ‘अस्पृश्य’ स्पर्श झाला तर एक अहोरात्रात शुद्धी होते।
Verse 71
सुरां स्पृष्ट्वा द्विजः कुर्यात् प्राणायामत्रयं शुचिः / पलाण्डुं लशुनं चैव घृतं प्राश्य ततः शुचिः
सुरा स्पर्शल्यास द्विजाने शुद्ध होऊन तीन प्राणायाम करावेत. तसेच कांदा व लसूण खाल्ल्यानंतर तूप प्राशन करावे; मग तो शुद्ध होतो।
Verse 72
ब्राह्मणस्तु शुना दष्टस्त्र्यहं सायं पयः पिबेत् / नाभेरूर्ध्वं तु दष्टस्य तदेव द्विगुणं भवेत्
ब्राह्मणाला कुत्र्याने चावा घेतल्यास त्याने तीन दिवस संध्याकाळी दूध प्यावे. पण नाभीच्या वर चावा असल्यास तोच नियम दुप्पट होतो।
Verse 73
स्यादेतत् त्रिगुणं बाह्वोर्मूर्ध्नि च स्याच्चतुर्गुणम् / स्नात्वा जपेद् वा सावित्रीं श्वभिर्दष्टो द्विजोत्तमः
बाहूंवर चावा असल्यास हे प्रायश्चित्त तिप्पट, आणि मस्तकावर असल्यास चौपट होईल. किंवा कुत्र्यांनी दंश केलेला द्विजोत्तम स्नान करून सावित्री (गायत्री) जप करावा।
Verse 74
अनिर्वर्त्य महायज्ञान् यो भुङ्क्ते तु द्विजोत्तमः / अनातुरः सति धने कृच्छ्रार्धेन स शुद्ध्यति
जो श्रेष्ठ द्विज महायज्ञ न करता तरीही भोग करतो, तो तो धन असता व संकटात नसता, कृच्छ्र-व्रताचा अर्धा आचरून शुद्ध होतो।
Verse 75
आहिताग्निरुपस्थानं न कुर्याद् यस्तु पर्वणि / ऋतौ न गच्छेद् भार्यां वा सो ऽपि कृच्छ्रार्धमाचरेत्
ज्याने आहिताग्नि स्थापिले आहेत आणि पर्वणी अग्न्युपस्थान करत नाही, किंवा ऋतुकाळी पत्नीगमन करत नाही, त्यानेही कृच्छ्राचा अर्धा आचरावा।
Verse 76
विनाद्भिरप्सु नाप्यार्तः शरीरं सन्निवेश्य च / सचैलो जलमाप्लुत्य गामालभ्य विशुद्ध्यति
जर कोणी आर्त होऊन नियत जलविधी करू शकत नसेल, तर देह-मन स्थिर करून वस्त्रांसह जलात निमज्जन करावे; आणि गोदान (आलम्भ) करून शुद्ध व्हावे।
Verse 77
बुद्धिपूर्वं त्वभ्युदितो जपेदन्तर्जले द्विजः / गायत्र्यष्टसहस्रं तु त्र्यहं चोपवसेद् व्रती
बुद्धिपूर्वक सूर्योदयापूर्वी उठून द्विजाने पाण्यात उभे राहून जप करावा; व्रतीने गायत्रीचे आठ सहस्र जप करून तीन दिवस उपवासही करावा।
Verse 78
अनुगम्येच्छया शूद्रं प्रेतीभूतं द्विजोत्तमः / गायत्र्यष्टसहस्रं च जप्यं कुर्यान्नदीषु च
जर एखादा शूद्र स्वेच्छेने प्रेतसंबंधी अशौचयुक्त श्रेष्ठ द्विजाचा अनुगमन करील, तर त्या द्विजाने नद्यांत उभे राहून गायत्रीचे आठ सहस्र जप करून प्रायश्चित्त करावे।
Verse 79
कृत्वा तु शपथं विप्रो विप्रस्य वधसंयुतम् / मृषैव यावकान्नेन कुर्याच्चान्द्रायणं व्रतम्
ब्राह्मण-वधाशी संबंधित शपथ घेऊन जर ब्राह्मणाने असत्य बोलले, तर यावक (जव) अन्नावर राहून चान्द्रायण प्रायश्चित्त-व्रत करावे।
Verse 80
पङ्क्त्यां विषमदानं तु कृत्वा कृच्छ्रेण शुद्ध्यति / छायां श्वपाकस्यारुह्य स्नात्वा संप्राशयेद् घृतम्
पंक्तिभोजनात विषम/अयोग्य दान-वाटप केले असल्यास कृच्छ्र-व्रताने शुद्धी होते. नंतर श्वपाक (चांडाळ) याच्या छायेत जाऊन स्नान करून घृत विधिपूर्वक प्राशन करावे।
Verse 81
ईक्षेदादित्यमशुचिर्दृष्ट्वाग्निं चन्द्रमेव वा / मानुषं चास्थि संस्पृश्य स्नानं कृत्वा विशुद्ध्यति
अशौच अवस्थेत सूर्य पाहिला, किंवा अग्नी अथवा चंद्र पाहिला, किंवा मनुष्याची अस्थी स्पर्शिली, तर स्नान केल्याने शुद्धी होते।
Verse 82
कृत्वा तु मिथ्याध्ययनं चरेद् भैक्षं तु वत्सरम् / कृतघ्नो ब्राह्मणगृहे पञ्च संवत्सरं व्रती
मिथ्या-अध्ययन (कपट/अशुद्ध पठण) केले असल्यास एक वर्ष भिक्षेवर निर्वाह करावा. कृतघ्न व्यक्तीने व्रती होऊन ब्राह्मणाच्या घरी पाच वर्षे नियमाने राहावे (सेवेसह).
Verse 83
हुङ्कारं ब्राह्मणस्योक्त्वा त्वङ्कारं च गरीयसः / स्नात्वानश्नन्नहः शेषं प्रणिपत्य प्रसादयेत्
ब्राह्मणाला तुच्छतादर्शक ‘हुँ’ म्हटले, किंवा पूज्य वरिष्ठाला ‘तू’ म्हणत अवमान केला, तर स्नान करून उरलेला दिवस उपवास करावा आणि नम्र प्रणाम करून क्षमा मागावी।
Verse 84
ताडयित्वा तृणेनापि कण्ठं बद्ध्वापि वाससा / विवादे वापि निर्जित्य प्रणिपत्य प्रसादयेत्
तृणाने जरी मारले असेल, वस्त्राने कंठ जरी बांधला असेल, किंवा वादात जरी पराभूत केले असेल—तरीही नमस्कार करून त्याची प्रसन्नता मिळवावी।
Verse 85
अवगूर्य चरेत् कृच्छ्रमतिकृच्छ्रं निपातने / कृच्छ्रातिकृच्छ्रौ कुर्वोत विप्रस्योत्पाद्य शोणितम्
ब्राह्मणाचा वध झाल्यास कृच्छ्र व अतिकृच्छ्र प्रायश्चित्त करावे; आणि ब्राह्मणाचे रक्त सांडल्यास कृच्छ्रातिकृच्छ्र—दोन्ही प्रायश्चित्त करावीत।
Verse 86
गुरोराक्रोशमनृतं कृत्वा कुर्याद् विशोधनम् / एकरात्रं त्रिरात्रं वा तत्पापस्यापनुत्तये
गुरूचा अपमान करून असत्य वचन बोलले असेल, तर त्या पापाच्या निवारणासाठी एक रात्र किंवा तीन रात्र उपवासरूप शोधन प्रायश्चित्त करावे।
Verse 87
देवर्षोणामभिमुखं ष्ठीवनाक्रोशने कृते / उल्मुकेन दहेज्जिह्वां दातव्यं च हिरण्यकम्
देवर्षींच्या समोर थुंकणे किंवा शिवीगाळ केली असल्यास, उल्मुकाने जिभेला दग्ध करण्याचे (प्रतीकात्मक) प्रायश्चित्त करावे आणि सुवर्ण दान द्यावे।
Verse 88
देवोद्याने तु यः कुर्यान्मूत्रोच्चारं सकृद् द्विजः / छिन्द्याच्छिश्नं तु शुद्ध्यर्थं चरेच्चान्द्रायणं तु वा
देव-उद्यानात (मंदिर-उपवनात) एखाद्या द्विजाने एकदाही मूत्रोत्सर्ग केला तर शुद्धीसाठी शिश्नच्छेदन—किंवा चान्द्रायण व्रतरूप प्रायश्चित्त करावे।
Verse 89
देवतायतने मूत्रं कृत्वा मोहाद् द्विजोत्तमः / शिश्नस्योत्कर्तनं कृत्वा चान्द्रायणमथाचरेत्
मोहामुळे एखादा द्विजोत्तम देवालयात मूत्र करील, तर त्याने शिश्नोच्छेदनाचे प्रायश्चित्त करून नंतर चान्द्रायण व्रत आचरावे।
Verse 90
देवतानामृषीणां च देवानां चैव कुत्सनम् / कृत्वा सम्यक् प्रकुर्वोत प्राजापत्यं द्विजोत्तमः
देवता, ऋषी आणि देवगण यांची निंदा केल्यावर, त्याचे विधिपूर्वक प्रायश्चित्त करून द्विजोत्तमाने योग्य रीतीने प्राजापत्य तप आचरावे।
Verse 91
तैस्तु संभाषणं कृत्वा स्नात्वा देवान् समर्चयेत् / दृष्ट्वा वीक्षेत भास्वन्तं स्म्वत्वा विशेश्वरं स्मरेत्
त्यांच्याशी संभाषण करून स्नान करावे आणि नंतर देवतांचे विधिपूर्वक पूजन करावे। तेजस्वी सूर्य पाहून त्याच्याकडे दृष्टी स्थिर करून, विशेश्वर (परमेश्वर) यांचे स्मरण मनात ठेवावे।
Verse 92
यः सर्वभूताधिपतिं विश्वेशानं विनिन्दति / न तस्य निष्कृतिः शक्या कर्तुं वर्षशतैरपि
जो सर्वभूतांचा अधिपती विश्वेश्वर यांची निंदा करतो, त्याच्यासाठी शेकडो वर्षांतही कोणतेही प्रायश्चित्त सिद्ध होऊ शकत नाही।
Verse 93
चान्द्रायणं चरेत् पूर्वं कृच्छ्रं चैवातिकृच्छ्रकम् / प्रपन्नः शरणं देवं तस्मात् पापाद् विमुच्यते
प्रथम चान्द्रायण व्रत आचरावे, तसेच कृच्छ्र व अतिकृच्छ्र तप करावे। देवाच्या शरण जाऊन शरणागत झाल्यास तो त्या पापातून मुक्त होतो।
Verse 94
सर्वस्वदानं विधिवत् सर्वपापविशोधनम् / चान्द्रायणं चविधिना कृच्छ्रं चैवातिकृच्छ्रकम्
विधिपूर्वक सर्वस्वदान करणे सर्व पापांचे शोधन आहे; तसेच नियमाने केलेले चांद्रायण व्रत, कृच्छ्र व अतिकृच्छ्र प्रायश्चित्तही पापक्षय करतात।
Verse 95
पुण्यक्षेत्राभिगमनं सर्वपापविनाशनम् / देवताभ्यर्चनं नॄणामशेषाघविनाशनम्
पुण्यक्षेत्री तीर्थयात्रा करणे सर्व पापांचा नाश करते; आणि मनुष्यांसाठी देवतांची अर्चना सर्व अधर्माचा पूर्ण विनाश करते।
Verse 96
अमावस्यां तिथिं प्राप्य यः समाराधयेच्छिवम् / ब्राह्मणान् भोजयित्वा तु सर्वपापैः प्रमुच्यते
अमावास्येच्या तिथीस जो भक्तिभावाने शिवाची समाराधना करतो आणि नंतर ब्राह्मणांना भोजन घालतो, तो सर्व पापांतून मुक्त होतो।
Verse 97
कृष्णाष्टम्यां महादेवं तथा कृष्णचतुर्दशीम् / संपूज्य ब्राह्मणमुखे सर्वपापैः प्रमुच्यते
कृष्णाष्टमी व कृष्णचतुर्दशीला महादेवाची विधिपूर्वक पूजा करून, ब्राह्मणमुखे (म्हणजे ब्राह्मणास मान्य करून) ती पूजा अर्पण केल्यास, सर्व पापांतून मुक्ती मिळते।
Verse 98
त्रयोदश्यां तथा रात्रौ सोपहारं त्रिलोचनम् / दृष्ट्वेशं प्रथमे यामे मुच्यते सर्वपातकैः
त्रयोदशीच्या रात्री जो अर्पणांसह त्रिलोचन ईश्वराचे पहिल्या प्रहरात दर्शन घेतो, तो सर्व पातकांतून मुक्त होतो।
Verse 99
उपोषितश्चतुर्दश्यां कृष्णपक्षे समाहितः / यमाच धर्मराजाय मृत्यवे चान्तकाय च
कृष्णपक्षातील चतुर्दशीला मन एकाग्र करून उपवास करावा आणि यम—धर्मराज—यास तसेच मृत्यु व अंतक या रूपांनीही विधिपूर्वक पूजावे।
Verse 100
वैवस्वताय कालाय सर्वभूतक्षयाय च / प्रत्येकं तिलसंयुक्तान् दद्यात् सप्तोदकाञ्जलीन् / स्नात्वा नद्यां तु पूर्वाह्ने मुच्यते सर्वपातकैः
वैवस्वत यम, काळ आणि सर्वभूतक्षय यांस उद्देशून, प्रत्येक वेळी तिळमिश्रित जलाच्या सात अंजळी अर्पण कराव्यात। पूर्वाह्नी नदीत स्नान केल्याने सर्व पापांतून मुक्ती मिळते।
Verse 101
ब्रह्मचर्यमधः शय्यामुपवासं द्विजार्चनम् / व्रतेष्वेतेषु कुर्वोत शान्तः संयतमानसः
तो ब्रह्मचर्य पाळावा, जमिनीवर शयन करावे, उपवास करावा आणि द्विजांचे (विद्वान ब्राह्मणांचे) पूजन करावे। या व्रतांत शांत राहून मन संयमित ठेवावे।
Verse 102
अमावस्यायां ब्रह्माणं समुद्दिश्य पितामहम् / ब्राह्मणांस्त्रीन् समभ्यर्च्य मुच्यते सर्वपातकैः
अमावास्येला पितामह ब्रह्मा यांना उद्देशून, तीन ब्राह्मणांचे श्रद्धेने पूजन केल्यास तो सर्व पापांतून मुक्त होतो।
Verse 103
षष्ठ्यामुपोषितो देवं शुक्लपक्षे समाहितः / सप्तम्यामर्चयेद् भानुं मुच्यते सर्वपातकैः
शुक्लपक्षातील षष्ठीला मन एकाग्र करून उपवास करावा आणि सप्तमीला भानु सूर्यदेवाचे पूजन करावे; त्यामुळे सर्व पापांतून मुक्ती मिळते।
Verse 104
भरण्यां च चतुर्थ्यां च शनैश्चरदिने यमम् / पूजयेत् सप्तजन्मोत्थैर्मुच्यते पातकैर्नरः
भरणी नक्षत्री, चतुर्थी तिथीस आणि शनैश्चर (शनिवार) दिवशी यमाची पूजा करावी; असे केल्याने मनुष्य सात जन्मांतील संचित पापांपासून मुक्त होतो।
Verse 105
एकादश्यां निराहारः समभ्यर्च्य जनार्दनम् / द्वादश्यां शुक्लपक्षस्य महापापैः प्रमुच्यते
एकादशीला निराहार राहून जनार्दनाचे विधिपूर्वक अर्चन केल्यास, शुक्लपक्षातील द्वादशीला तो महापापांपासून मुक्त होतो।
Verse 106
तपो जपस्तीर्थसेवा देवब्राह्मणपूजनम् / ग्रहणादिषु कालेषु महापातकशोधनम्
तप, जप, तीर्थसेवा आणि देव-ब्राह्मणपूजन—ग्रहण इत्यादी काळी केल्यास ते महापातकांचेही शोधन करणारे ठरते।
Verse 107
यः सर्वपापयुक्तो ऽपि पुण्यतीर्थेषु मानवः / नियमेन त्यजेत् प्राणान् स मुच्येत् सर्वपातकैः
जो मनुष्य सर्व पापांनी युक्त असला तरी, पुण्यतीर्थांत नियमपूर्वक प्राणत्याग करील, तो तो सर्व पातकांपासून मुक्त होतो।
Verse 108
ब्रह्मघ्नं वा कृतघ्नं वा महापातकदूषितम् / भर्तारमुद्धरेन्नारी प्रविष्टा सह पावकम्
पती ब्रह्मघ्न असो, कृतघ्न असो वा महापातकांनी दूषित असो—नारी पावकात सहप्रवेश करूनही पतीचा उद्धार करू शकते।
Verse 109
एतदेव परं स्त्रीणां प्रायश्चित्तं विदुर्बुधाः / सर्वपापसमुद्भूतौ नात्र कार्या विचारणा
बुधजन हेच स्त्रियांचे परम प्रायश्चित्त मानतात. हे सर्व पापांचे शमन करणारे असल्याने येथे अधिक विचार करण्याची गरज नाही.
Verse 110
पतिव्रता तु या नारी भर्तृशुश्रूषणोत्सुका / न तस्या विद्यते पापमिह लोके परत्र च
जी नारी पतिव्रता असून पतीची सेवा करण्यास सदैव तत्पर असते, तिला या लोकी वा परलोकी पाप लागत नाही.
Verse 111
पतिव्रता धर्मरता रुद्राण्येव न संशयः / नास्याः पराभवं कर्तुं शक्नोतीह जनः क्वचित्
पतिव्रता व धर्मनिष्ठ ती नारी निःसंशय रुद्राणीच आहे. या जगात कुणीही कुठेही तिचा पराभव वा अपमान करू शकत नाही.
Verse 112
यथा रामस्य सुभगा सीता त्रैलोक्यविश्रुता / पत्नी दाशरथेर्देवी विजिग्ये राक्षसेश्वरम्
जशी रामाची प्रिय व त्रैलोक्यात प्रसिद्ध सीता—दाशरथीची दिव्य पत्नी—तिने राक्षसाधिपतीवर विजय मिळविला.
Verse 113
रामस्य भार्यां विमलां रावणो राक्षसेश्वरः / सीतां विशालनयनां चकमे कालचोदितः
काळाच्या प्रेरणेने राक्षसाधिपती रावणाने रामाची निर्मळ पत्नी, विशालनेत्री सीतेवर कामना धरली.
Verse 114
गृहीत्वा मायया वेषं चरन्तीं विजने वने / समाहर्तुं मतिं चक्रे तापसः किल कामिनीम्
मायेने वेश धारण करून ती निर्जन वनात फिरू लागली; आणि त्या कामिनीला मिळविण्याचा तपस्व्याने मनात निश्चय केला—असे म्हणतात।
Verse 115
विज्ञाय सा च तद्भावं स्मृत्वा दाशरथिं पतिम् / जगाम शरणं वह्निमावसथ्यं शुचिस्मिता
त्याचा भाव ओळखून, दाशरथी पतीचे स्मरण करून, शुचिस्मिता सीता यज्ञशाळेतील पवित्र अग्नीच्या शरण गेली।
Verse 116
उपतस्थे महायोगं सर्वदोषविनाशनम् / कृताञ्जली रामपत्नी शाक्षात् पतिमिवाच्युतम्
हात जोडून रामपत्नी सीतेने सर्वदोष-विनाशक त्या महायोगाची उपासना केली; अच्युताला जणू साक्षात् पतीच समजून।
Verse 117
नमस्यामि महायोगं कृतान्तं गहनं परम् / दाहकं सर्वभूतानामीशानं कालरूपिणम्
मी महायोगाला नमस्कार करते—जो कृतान्त (मृत्यू) स्वरूप, परम व अगम आहे; जो सर्वभूतांना दग्ध करणारा, कालरूपी ईशान आहे।
Verse 118
नमस्ये पावकं देवं साक्षिणं विश्वतोमुखम् / आत्मानं दीप्तवपुषं सर्वभूतहृदी स्थितम्
मी पावक देवाला नमस्कार करते—जो सर्वतोमुख साक्षी आहे; त्या दीप्तवपु आत्म्याला, जो सर्वभूतांच्या हृदयात स्थित आहे।
Verse 119
प्रपद्ये शरणं वह्निं ब्रह्मण्यं ब्रह्मरूपिणम् / भूतेशं कृत्तिवसनं शरण्यं परमं पदम्
मी अग्नीचे शरण घेतो—जो ब्रह्मनिष्ठ व ब्रह्मस्वरूप आहे; जो भूतेश्वर, कृत्तिवसनधारी, परम शरण्य व परम पद आहे।
Verse 120
ॐ प्रपद्ये जगन्मूर्तिं प्रभवं सर्वतेजसाम् / महायोगेश्वरं वह्निमादित्यं परमेष्ठिनम्
ॐ। मी त्या जगन्मूर्तीचे शरण घेतो, जो सर्व तेजांचा प्रभव आहे—महायोगेश्वर, दिव्य वह्नि, आदित्य व परमेष्ठी।
Verse 121
प्रपद्ये शरणं रुद्रं महाग्रासं त्रिशूलिनम् / कालाग्निं योगिनामीशं भोगमोक्षफलप्रदम्
मी रुद्राचे शरण घेतो—महाग्रास, त्रिशूलधारी; कालाग्निस्वरूप, योगिनांचा ईश्वर, जो भोग व मोक्ष दोन्हींचे फल देतो।
Verse 122
प्रपद्ये त्वां विरूपाक्षं भुर्भुवः स्वः स्वरूपिणम् / हिरण्यमये गृहे गुप्तं महान्तममितौजसम्
हे विरूपाक्ष, मी तुझ्या शरण येतो—भूः, भुवः, स्वः हे त्रिलोकीच तुझे स्वरूप; सुवर्णमय गृही (दीप्त हृदयी) गुप्त, तू महान व अमित तेजस्वी आहेस।
Verse 123
वैश्वानरं प्रपद्ये ऽहं सर्वभूतेष्ववस्थितम् / हव्यकव्यवहं देवं प्रपद्ये वह्निमीश्वरम्
मी वैश्वानराचे शरण घेतो, जो सर्व भूतांत स्थित आहे। देव व पितरांसाठी हव्य-कव्य वहन करणाऱ्या त्या ईश्वर अग्नीचे मी शरण घेतो।
Verse 124
प्रपद्ये तत्परं तत्त्वं वरेण्यं सवितुः स्वयम् / भर्गमग्निपरं ज्योती रक्ष मां हव्यवाहन
मी त्या परम तत्त्वाला शरण जातो—जो वरेण्य आहे, स्वयं सविता आहे; ज्याची पावन भर्ग-प्रभा अग्निपर परम ज्योती आहे. हे हव्यवाहना, माझे रक्षण कर।
Verse 125
इति वह्न्यष्टकं जप्त्वा रामपत्नी यशस्विनी / ध्यायन्ती मनसा तस्थौ राममुन्मीलितेक्षणा
अशा रीतीने वह्न्यष्टक जपून यशस्विनी रामपत्नी (सीता) मनाने ध्यान करीत स्थिर उभी राहिली; आणि राम उन्मीलित नेत्रांनी पाहात राहिला.
Verse 126
अथावसथ्याद् भगवान् हव्यवाहो महेश्वरः / आविरासीत् सुदीप्तात्मा तेजसा प्रदहन्निव
मग त्या निवासस्थानातून भगवान् हव्यवाहन—महेश्वर—प्रकट झाले; त्यांचे अंतःस्वरूप अतिशय दीप्त होते, जणू आपल्या तेजाने सर्व काही दग्ध करीत आहेत.
Verse 127
स्वष्ट्वा मायामयीं सीतां स रावणवधेप्सया / सीतामादाय धर्मिष्ठां पावको ऽन्तरधीयत
रावणवध साध्य व्हावा या हेतूने अग्नीने मायामयी सीतेची रचना केली; आणि धर्मिष्ठा सीतेला घेऊन पावक अंतर्धान पावला.
Verse 128
तां दृष्ट्वा तादृशीं सीतां रावणो राक्षसेश्वरः / समादाय ययौ लङ्कां सागरान्तरसंस्थिताम्
तशीच सीता पाहून राक्षसांचा ईश्वर रावण तिला उचलून घेऊन समुद्रापलीकडे वसलेल्या लंकेकडे निघून गेला.
Verse 129
कृत्वाथ रावणवधं रामो लक्ष्मणसंयुतः / मसादायाभवत् सीतां शङ्काकुलितमानसः
त्यानंतर रावणवध करून लक्ष्मणासह श्रीराम शंकेने व्याकुळ मनाने सीतेकडे गेले।
Verse 130
सा प्रत्ययाय भूतानां सीता मायामीय पुनः / विवेश पावकं दीप्तं ददाह ज्वलनो ऽपि ताम्
मग सर्व प्राण्यांच्या प्रत्ययासाठी सीतेने पुन्हा मायाशक्ती धारण करून दीप्त अग्नीत प्रवेश केला; आणि अग्निदेवानेही (दृष्टीस) तिला दग्ध केले।
Verse 131
दग्ध्वा मायामयीं सीतां भगवानुग्रदीधितिः / रामायादर्शयत् सीतां पावको ऽभूत् सुरप्रियः
मायामयी सीतेला दग्ध करून, उग्र तेजस्वी भगवान पावकाने रामाला खरी सीता दाखविली; अशा रीतीने अग्नी देवांना प्रिय झाला।
Verse 132
प्रगृह्य भर्तुश्चरणौ कराभ्यां सा सुमध्यमा / चकार प्रणतिं भूमौ रामाय जनकात्मजा
तेव्हा सुमध्यमा जनकनंदिनीने दोन्ही हातांनी पतीचे चरण धरून भूमीवर रामाला प्रणाम केला।
Verse 133
दृष्ट्वा हृष्टमना रामो विस्मयाकुललोचनः / ननाम वह्निं सिरसा तोषयामास राघवः
हे पाहून हर्षित मन व विस्मयाने व्याकुळ नेत्र असलेल्या राघवाने मस्तक झुकवून अग्नीला नमस्कार केला व अग्निदेवाला संतुष्ट केले।
Verse 134
उवाच वह्नेर्भगवान् किमेषा वरवर्णिनी / दग्धा भगवता पूर्वं दृष्टा मत्पार्श्वमागता
भगवान अग्नीला म्हणाले—“ही वरवर्णिनी, रम्य स्त्री कोण आहे? जिला पूर्वी भगवंतांनी दग्ध केले होते, तीच आता माझ्या दृष्टीस पडून माझ्या जवळ आली आहे।”
Verse 135
तमाह देवो लोकानां दाहको हव्यवाहनः / यथावृत्तं दाशरथिं भूतानामेव सन्निधौ
त्यानंतर हव्यवाहन देव—लोकांना दग्ध करणारा अग्नी—भूतसमुदायाच्या सन्निधानी दाशरथी (राम) यांना जे घडले ते यथावत् सांगू लागला।
Verse 136
इयं सा मिथिलेशेन पार्वतीं रुद्रवल्लभाम् / आराध्य लब्धा तपसा देव्याश्चात्यन्तवल्लभा
ही तीच स्त्री आहे जी मिथिलेशाने तपस्येने, रुद्रवल्लभा पार्वतीची आराधना करून प्राप्त केली; आणि ती देवीची अत्यंत प्रिय झाली।
Verse 137
भर्तुः शुश्रूषणोपेता सुशीलेयं पतिव्रता / भवानीपार्श्वमानीता मया रावणकामिता
ही पतीची सेवा करणारी, सुशील व पतिव्रता आहे; पण मी—कामाने प्रेरित रावण—हिला इच्छून भवानी (पार्वती)च्या सान्निध्यात आणले।
Verse 138
या नीता राक्षसेशेन सीता भगवताहृता / मया मायामयी सृष्टा रावणस्य वधाय सा
जिला सीतेला राक्षसाधिपतीने नेले होते, ती प्रत्यक्षात भगवंतांनीच घेतली होती; आणि रावणवधासाठी मी मायामयी सीतेची निर्मिती केली।
Verse 139
तदर्थं भवता दुष्टो रावणो राक्षसेश्वरः / मयोपसंहृता चैव हतो लोकविनाशनः
त्याच हेतूसाठी मी दुष्ट राक्षसाधिपती रावणाचा संहार करून वध केला—तो लोकविनाशक होता.
Verse 140
गृहाण विमलामेनां जानकीं वचनान्मम / पश्य नारायणं देवं स्वात्मानं प्रभवाव्ययम्
माझ्या वचनावरून ही निर्मळ जानकी स्वीकार. नारायण देवाचे दर्शन घे—तोच तुझा स्वात्मा, सर्वांचा प्रभव आणि अव्यय.
Verse 141
इत्युक्त्वा भगवांश्चण्डो विश्चार्चिर्विश्वतोमुखः / मानितो राघवेणाग्निर्भूतैश्चान्तरधीयत
असे बोलून तो भगवान् अग्नी—उग्र, सर्वत्र तेजस्वी, सर्वदिशामुख—राघवाने पूजिल्यावर भूतगणांसह अंतर्धान पावला.
Verse 142
एतते पतिव्रतानां वैं माहात्म्यं कथितं मया / स्त्रीणां सर्वाघशमनं प्रायश्चित्तमिदं स्मृतम्
हे पतिव्रतांचे माहात्म्य मी सांगितले. स्त्रियांसाठी हे सर्व पापांचे शमन करणारे प्रायश्चित्त मानले जाते.
Verse 143
अशेषपापयुक्तस्तु पुरुषो ऽपि सुसंयतः / स्वदेहं पुण्यतीर्थेषु त्यक्त्वा मुच्येत किल्बिषात्
सर्व पापांनी युक्त पुरुषही—जर तो सुसंयमी असेल—पुण्यतीर्थांत देहत्याग केल्याने कलुष-अपराधातून मुक्त होतो.
Verse 144
पृथिव्यां सर्वतीर्थेषु स्नात्वा पुण्येषु वा द्विजः / मुच्यते पातकैः सर्वैः समस्तैरपि पूरुषः
पृथ्वीवरील सर्व तीर्थांत स्नान करून—किंवा कोणत्याही पुण्यस्थानी स्नान केल्यास—द्विज सर्व पातकांपासून मुक्त होतो; मनुष्य संचित सर्व अपराधांतूनही सुटतो.
Verse 145
व्यास उवाच इत्येष मानवो धर्मो युष्माकं कथितो मया / महेशाराधनार्थाय ज्ञानयोगं च शाश्वतम्
व्यास म्हणाले—अशा प्रकारे मी तुम्हांला मानवधर्म सांगितला, तसेच महेश (शिव) यांच्या आराधना-प्रसन्नतेसाठी शाश्वत ज्ञानयोगही कथन केला.
Verse 146
यो ऽनेन विधिना युक्तं ज्ञानयोगं समाचरेत् / स पश्यति महादेवं नान्यः कल्पशतैरपि
जो या विधीने संयमित होऊन ज्ञानयोगाचे आचरण करतो, तो महादेवांचे साक्षात् दर्शन करतो; इतर कोणालाही शेकडो कल्पांतही ते दर्शन मिळत नाही.
Verse 147
स्थापयेद् यः परं धर्मं ज्ञानं तत्पारमेश्वरम् / न तस्मादधिको लोके स योगी परमो मतः
जो परम धर्माची स्थापना करतो—म्हणजे परमेश्वर-संबंधी ते ज्ञान—त्याच्याहून जगात कोणी श्रेष्ठ नाही; तोच परम योगी मानला जातो.
Verse 148
य संस्थापयितुं शक्तो न कुर्यान्मोहितो जनः / स योगयुक्तो ऽपि मुनिर्नात्यर्थं भगवत्प्रियः
जो स्थापना करण्यास समर्थ असूनही—मोहाने—ते करत नाही, तो योगयुक्त मुनी असला तरी भगवंताला अत्यंत प्रिय होत नाही.
Verse 149
तस्मात् सदैव दातव्यं ब्राह्मणेषु विशेषतः / धर्मयुक्तेषु शान्तेषु श्रद्धया चान्वितेषु वै
म्हणून नेहमी दान द्यावे—विशेषतः धर्मनिष्ठ, शांत स्वभावाचे व श्रद्धायुक्त ब्राह्मणांना।
Verse 150
यः पठेद् भवतां नित्यं संवादं मम चैव हि / सर्वपापविनिर्मुक्तो गच्छेत परमां गतिम्
जो तुमच्या हितासाठी माझा हा संवाद नित्य पठण करतो, तो सर्व पापांपासून मुक्त होऊन परम गतीस पोहोचतो।
Verse 151
श्राद्धे वा दैविके कार्ये ब्राह्मणानां च सन्निधौ / पठेत नित्यं सुमनाः श्रोतव्यं च द्विजातिभिः
श्राद्धात वा दैविक कर्मात, ब्राह्मणांच्या सान्निध्यात, प्रसन्न मनाने याचे नित्य पठण करावे; आणि द्विजांनीही हे ऐकावे।
Verse 152
योर्ऽथं विचार्य युक्तात्मा श्रावयेद् ब्राह्मणान् शुचीन् / स दोषकञ्चुकं त्यक्त्वा याति देवं महेश्वरम्
याचा अर्थ विचारून, युक्तात्मा पुरुष शुद्ध ब्राह्मणांना हे श्रवण करावी; तो दोषरूपी आवरण टाकून देव महेश्वरास प्राप्त होतो।
Verse 153
एतावदुक्त्वा भगवान् व्यासः सत्यवतीसुतः / समाश्वास्य मुनीन् सूतं जगाम च यथागतम्
एवढे सांगून सत्यवतीपुत्र भगवान व्यासांनी मुनींना धीर दिला, सूताला उपदेश केला आणि जसे आले तसेच परत प्रस्थान केले।
Frequently Asked Questions
It uses a graded mapping: lighter faults receive pañcagavya, short fasts, or three-night restraints; heavier dietary/contact violations prescribe Sāṃtapana/Taptakṛcchra; major breaches (e.g., knowingly eating caṇḍāla food, severe impurities) escalate to Cāndrāyaṇa or year-long Kṛcchra, often paired with re-sanctification and mantra-japa.
Japa functions as a compensatory purifier when ritual conditions are compromised—most explicitly via repeated prescriptions of 8,000 Gāyatrī recitations (often with bathing/standing in water), restoring ritual fitness alongside bodily disciplines like fasting.
It pivots from rule-based expiation to a devotional-ethical exemplar: pativratā-dharma is presented as a uniquely potent purifier for women, and Sītā’s fire-witness episode dramatizes purity, divine protection, and the salvific power of steadfast dharma—integrating ethics, myth, and soteriology.
Dharma and expiation are framed as preparatory purification that enables stable practice of the ‘eternal yoga of knowledge’ directed to Maheśvara; the chapter’s closing verses explicitly link disciplined observance and recitation to direct vision of Mahādeva.