Adhyaya 34

Verse 1

इती श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायामुपरिविभागे त्रयस्त्रिशो ऽध्यायः ऋषय ऊचुः तीर्थानि यानि लोके ऽस्मिन् विश्रुतानि माहन्ति च / तानि त्वं कथयास्माकं रोमहर्षण सांप्रतम्

अशा प्रकारे श्रीकूर्मपुराणातील षट्साहस्त्री संहितेच्या उत्तरविभागात तेहतीसावा अध्याय आरंभ होतो. ऋषी म्हणाले— हे रोमहर्षण! या लोकी प्रसिद्ध व अत्यंत पूज्य अशी जी तीर्थे आहेत, ती आम्हांस आता कथन करा।

Verse 2

रोमहर्षण उवाच शृणुध्वं कथयिष्ये ऽहं तीर्थानि विविधानि च / कथितानि पुराणेषु मुनिभिर्ब्रह्मवादिभिः

रोमहर्षण म्हणाला— ऐका, मी विविध प्रकारची तीर्थे सांगतो; जी पुराणांत ब्रह्मतत्त्वाचे प्रवक्ता मुनिंनी कथन केली आहेत।

Verse 3

यत्र स्नानं जपो होमः श्राद्धदानादिकं कृतम् / एकैकशो मुनिश्रेष्ठाः पुनात्यासप्तमं कुलम्

हे मुनिश्रेष्ठांनो! जिथे स्नान, जप, होम, श्राद्ध व दान इत्यादी कर्मे केली जातात—त्यांपैकी प्रत्येक कर्म एकटे जरी केले तरी—कुलाला सातव्या पिढीपर्यंत पवित्र करते।

Verse 4

पञ्चयोजनविस्तीर्णं ब्रह्मणः परमेष्ठिनः / प्रयागं प्रथितं तीर्थं तस्य माहात्म्यमीरितम्

परमेष्ठी ब्रह्म्याचे प्रसिद्ध तीर्थ प्रयाग पाच योजन विस्ताराचे आहे; आता त्याचे माहात्म्य सांगितले जात आहे।

Verse 5

अन्यच्च तीर्थप्रवरं कुरूणां देववन्दितम् / ऋषीणामाश्रमैर्जुष्टं सर्वपापविशोधनम्

आणखी एक—कुरूंचे श्रेष्ठ तीर्थ आहे, ज्यास देवही वंदन करतात; ऋषींच्या आश्रमांनी शोभित आणि सर्व पापांचे शोधन करणारे।

Verse 6

तत्र स्नात्वा विशुद्धात्मा दम्भमात्सर्यवर्जितः / ददाति यत्किञ्चिदपि पुनात्युभयतः कुलम्

तेथे स्नान करून जो शुद्धचित्त, दंभ व मत्सररहित होतो, तो जर किंचित्‌ही दान देतो, तर तो जन्मकुळ व विवाहकुळ—दोन्ही कुलांना पवित्र करतो.

Verse 7

गयातीर्थं परं गुह्यं पितॄणां चाति वल्लभम् / कृत्वा पिण्डप्रदानं तु न भूयो जायते नरः

गया-तीर्थ परम पवित्र, अत्यंत गुह्य आणि पितरांना अतिशय प्रिय आहे. तेथे पिंडप्रदान केल्यास मनुष्य पुन्हा जन्म घेत नाही.

Verse 8

सकृद् गयाभिगमनं कृत्वा पिण्डं ददाति यः / तारिताः पितरस्तेन यास्यन्ति परमां गतिम्

जो एकदाच गयेस जाऊन तेथे पिंड अर्पण करतो, त्याच्यामुळे पितर तरतात आणि परम गतीला पोहोचतात.

Verse 9

तत्र लोकहितार्थाय रुद्रेण परमात्मना / शिलातले पदं न्यस्तं तत्र पितॄन् प्रसादयेत्

तेथे लोकहितासाठी परमात्मा रुद्राने शिळेतळावर आपले पदचिन्ह ठेवले आहे; त्या ठिकाणी पितरांना प्रसन्न करावे.

Verse 10

गयाभिगमनं कर्तुं यः शक्तो नाभिगच्छति / शोचन्ति पितरस्तं वै वृथा तस्य परिश्रमः

जो गयायात्रा करण्यास समर्थ असूनही जात नाही, त्याच्यासाठी पितर शोक करतात; त्याचे इतर सर्व परिश्रम व्यर्थ ठरतात.

Verse 11

गायन्ति पितरो गाथाः कीर्तयन्ति महर्षयः / गयांयास्यतियः कश्चित् सो ऽस्मान् संतारयिष्यति

पितर स्तुतिगाथा गातात आणि महर्षी त्याचे कीर्तन करतात—‘जो कोणी गयेस जाईल, तो आम्हां (पितरांना) या बंधनातून पार नेईल।’

Verse 12

यदि स्यात् पातकोपेतः स्वधर्मरतिवर्जितः / गयां यास्यति वंश्यो यः सो ऽस्मान् संतारयिष्यति

वंशज पापग्रस्त असो वा स्वधर्मात रतिहीन असो; तरीही तो गयेस गेला तर तो आम्हां (पितरांना) दुःखसागरातून पार नेईल।

Verse 13

एष्टव्या बहवः पुत्राः शीलवन्तो गुणान्विताः / तेषां तु समवेतानां यद्येको ऽपि गयां व्रजेत्

शीलवान व गुणसंपन्न असे अनेक पुत्र इच्छावेत; कारण त्यांपैकी एक जरी गयेस गेला तरी (पितृकार्य) सिद्ध होते।

Verse 14

तस्मात् सर्वप्रयत्नेन ब्राह्मणस्तु विशेषतः / प्रदद्याद् विधिवत् पिण्डान् गयां गत्वा समाहितः

म्हणून सर्व प्रयत्नाने—विशेषतः ब्राह्मणाने—गयेस जाऊन, मन एकाग्र करून, विधिपूर्वक पिंडदान करावे।

Verse 15

धन्यास्तु खलु ते मर्त्या गयायां पिण्डदायिनः / कुलान्युभयतः सप्त समुद्धृत्याप्नुयात् परम्

गयेत पिंडदान करणारे ते मर्त्य खरोखर धन्य; ते पितृ व मातृ—उभय बाजूंची सात कुलें उद्धरून परम पद प्राप्त करतात।

Verse 16

अन्यच्च तीर्थप्रवरं सिद्धावासमुदाहृतम् / प्रभासमिति विख्यातं यत्रास्ते भगवान् भवः

आणखी एक परम श्रेष्ठ तीर्थ सांगितले आहे, जे सिद्धांचे निवासस्थान आहे। ते ‘प्रभास’ म्हणून प्रसिद्ध असून तेथे भगवान् भव (शिव) विराजमान आहेत।

Verse 17

तत्र स्नानं तपः श्राद्धं ब्राह्मणानां च पूजनम् / कृत्वा लोकमवाप्नोति ब्रह्मणो ऽक्षय्यमुत्तमम्

तेथे स्नान, तप, श्राद्ध आणि ब्राह्मणांचे पूजन करून मनुष्य ब्रह्माचा परम, अक्षय लोक प्राप्त करतो।

Verse 18

तीर्थं त्रैयम्बकं नाम सर्वदेवनमस्कृतम् / पूजयित्वा तत्र रुद्रं ज्योतिष्टोमफलं लभेत्

‘त्र्यंबक’ नावाचे तीर्थ सर्व देवांनी नमस्कारलेले आहे। तेथे रुद्राची पूजा केल्यास ज्योतिष्टोम यज्ञासमान फल मिळते।

Verse 19

सुवर्णाक्षं महादेवं समभ्यर्च्य कपर्दिनम् / ब्राह्मणान् पूजयित्वा तु गाणपत्यं लभेद् ध्रुवम्

सुवर्णनेत्र महादेव कपर्दी (जटाधारी) यांची विधिपूर्वक अर्चना करून आणि नंतर ब्राह्मणांचे पूजन केल्यास मनुष्य निश्चयाने गाणपत्य पद—शिवगणांतील स्थान—प्राप्त करतो।

Verse 20

सोमेश्वरं तीर्थवरं रुद्रस्य परमेष्ठिनः / सर्वव्याधिहरं पुण्यं रुद्रसालोक्यकारणम्

सोमेश्वर हे रुद्र परमेष्ठीचे परम श्रेष्ठ तीर्थ आहे। ते पवित्र, सर्व व्याधीहर आणि रुद्र-सालोक्य (रुद्रलोकवास) प्राप्तीचे कारण आहे।

Verse 21

तीर्थानां परमं तीर्थं विजयं नाम शोभनम् / तत्र लिङ्गं महेशस्य विजयं नाम विश्रुतम्

सर्व तीर्थांमध्ये ‘विजय’ नावाचे परम व शोभन तीर्थ आहे। तेथे महेश्वरांचे लिंग ‘विजय’ या नावाने जगप्रसिद्ध आहे।

Verse 22

षण्मासान् नियताहारो ब्रह्मचारी समाहितः / उषित्वा तत्र विप्रेन्द्रा यास्यन्ति परमं पदम्

सहा महिने तेथे राहून—आहारसंयमी, ब्रह्मचर्यनिष्ठ व अंतःकरण एकाग्र ठेवून—हे विप्रश्रेष्ठांनो, ते परम पदास प्राप्त होतील।

Verse 23

अन्यच्च तीर्थप्रवरं पूर्वदेशे सुशोभनम् / एकाम्रं देवदेवस्य गाणपत्यफलप्रदम्

आणखी एक श्रेष्ठ व अतिशय शोभन तीर्थ पूर्वदेशी आहे—देवदेवाच्या अधीन ‘एकाम्र’, जे गाणपत्य मार्गाचे फल प्रदान करते।

Verse 24

दत्त्वात्र शिवभक्तानां किञ्चिच्छश्वन्महीं शुभाम् / सार्वभौमो भवेद् राजा मुमुक्षुर्मोक्षमाप्नुयात्

येथे शिवभक्तांना शुभ भूमीचा थोडासाही अंश शाश्वत दान दिल्यास राजा सार्वभौम होतो; आणि जो मुमुक्षु आहे तो मोक्ष प्राप्त करतो।

Verse 25

महानदीजलं पुण्यं सर्वपापविनाशनम् / ग्रहणे समुपस्पृश्य मुच्यते सर्वपातकैः

महानदीचे जल पवित्र असून सर्व पापांचा नाश करते। ग्रहणकाळी त्यात स्नान-आचमन केल्यास मनुष्य सर्व पातकांतून मुक्त होतो।

Verse 26

अन्या च विरजा नाम नदी त्रैलोक्यविश्रुता / तस्यां स्नात्वा नरो विप्रा ब्रह्मलोके महीयते

‘विरजा’ नावाची आणखी एक नदी आहे, जी त्रैलोक्यात प्रसिद्ध आहे. हे विप्रहो, तिच्यात स्नान करणारा मनुष्य ब्रह्मलोकात गौरविला जातो।

Verse 27

तीर्थं नारायणस्यान्यन्नाम्ना तु पुरुषोत्तमम् / तत्र नारायणः श्रीमानास्ते परमपूरुषः

नारायणाचे आणखी एक तीर्थ ‘पुरुषोत्तम’ या नावाने प्रसिद्ध आहे. तेथे श्रीमान नारायण परमपुरुष म्हणून विराजमान आहेत।

Verse 28

पूजयित्वा परं विष्णुं स्नात्वा तत्र द्विजोत्तमः / ब्राह्मणान् पूजयित्वा तु विष्णुलोकमवाप्नुयात्

परम विष्णूची पूजा करून आणि तेथे स्नान करून, श्रेष्ठ द्विज—ब्राह्मणांचा सत्कार करून—निश्चितच विष्णुलोक प्राप्त करतो।

Verse 29

तीर्थानां परमं तीर्थं गोकर्णं नाम विश्रुतम् / सर्वपापहरं शंभोर्निवासः परमेष्ठिनः

तीर्थांमध्ये परम तीर्थ ‘गोकर्ण’ या नावाने प्रसिद्ध आहे—सर्व पापांचा नाश करणारे, आणि परमेष्ठी शंभू (शिव) यांचे निवासस्थान।

Verse 30

दृष्ट्वा लिंङ्गं तु देवस्य गोकर्णेश्वरमुत्तमम् / ईप्सितांल्लभते कामान् रुद्रस्य दयितो भवेत्

देवाच्या उत्तम ‘गोकर्णेश्वर’ लिंगाचे दर्शन घेतल्यास, मनुष्य इच्छित कामना प्राप्त करतो आणि रुद्र (शिव) यांचा प्रिय होतो।

Verse 31

उत्तरं चापि गोकर्णं लिङ्गं देवस्य शूलिनः / महादेवस्यार्चयित्वा शिवसायुज्यमाप्नुयात्

उत्तर-गोकर्ण येथे त्रिशूलधारी देवाचे लिंग प्रतिष्ठित आहे. तेथे महादेवाची भक्तिभावाने पूजा केल्यास शिवाशी सायुज्य—पूर्ण एकरूपता—प्राप्त होते.

Verse 32

तत्र देवो महादेवः स्थाणुरित्यभिविश्रुतः / तं दृष्ट्वा सर्वपापेभ्यो मुच्यते तत्क्षणान्नरः

तेथे देव महादेव ‘स्थाणु’ या नावाने प्रसिद्ध आहेत. त्यांचे दर्शन होताच मनुष्य तत्क्षणी सर्व पापांतून मुक्त होतो.

Verse 33

अन्यत् कुब्जाम्रमतुलं स्थानं विष्णोर्महात्मनः / संपूज्य पुरुषं विष्णुं श्वेतद्वीपे महीयते

महात्मा विष्णूचे ‘कुब्जाम्र’ नावाचे आणखी एक अतुल तीर्थ आहे. तेथे पुरुष विष्णूची विधिपूर्वक पूजा केल्यास श्वेतद्वीपात मान मिळून उच्च अवस्था प्राप्त होते.

Verse 34

यत्र नारायणो देवो रुद्रेण त्रिपुरारिणा / कृत्वा यज्ञस्य मथनं दक्षस्य तु विसर्जितः

जिथे स्वयं भगवान नारायणांनी त्रिपुरारि रुद्रासह दक्षाच्या यज्ञाचे मथन/विध्वंस करून त्यास योग्य रीतीने स्थिर केले आणि नंतर तेथून प्रस्थान केले.

Verse 35

समन्ताद् योजनं क्षेत्रं सिद्धर्षिगणवन्दितम् / पुण्यमायतनं विष्णोस्तत्रास्ते पुरुषोत्तमः

चहूबाजूंनी एक योजनपर्यंत पसरलेले ते क्षेत्र सिद्ध-ऋषिगणांनी वंदिलेले आहे. ते विष्णूचे पवित्र आयतन आहे; तेथे पुरुषोत्तम स्वयं विराजमान आहेत.

Verse 36

अन्यत् कोकामुखं विष्णोस्तीर्थमद्भुतकर्मणः / मृतो ऽत्र पातकैर्मुक्तो विष्णुसारूप्यमाप्नुयात्

विष्णूचे ‘कोकामुख’ नावाचे आणखी एक तीर्थ आहे, अद्भुत सामर्थ्याने प्रसिद्ध. जो तेथे देहत्याग करतो तो पापमुक्त होऊन विष्णुसारूप्य (समान रूप) मुक्ती प्राप्त करतो.

Verse 37

शालग्रामं महातीर्थं विष्णोः प्रीतिविवर्धनम् / प्राणांस्तत्र नरस्त्यक्त्वा हृषीकेषं प्रपश्यति

शालग्राम हे महातीर्थ असून ते विष्णूची प्रीती वाढविणारे आहे. जो तेथे प्राणत्याग करतो तो हृषीकेशाचा (इंद्रियांचा स्वामी) साक्षात् दर्शन घेतो.

Verse 38

अश्वतीर्थमिति ख्यातं सिद्धावासं सुपावनम् / आस्ते हयशिरा नित्यं तत्र नारायणः स्वयम्

हे ‘अश्वतीर्थ’ म्हणून ख्यात आहे—सिद्धांचे अत्यंत पावन निवासस्थान. तेथे स्वयं नारायण नित्य ‘हयशिरा’ (अश्वशीर्ष) रूपाने विराजमान असतात.

Verse 39

तीर्थं त्रैलोक्यविख्यातं ब्रह्मणः परमेष्ठिनः / पुष्करं सर्वपापघ्नं मृतानां ब्रह्मलोकदम्

पुष्कर हे परमेष्ठी ब्रह्म्याचे तीर्थ असून ते त्रैलोक्यात विख्यात आहे. ते सर्व पापांचा नाश करते आणि तेथे मृतांना ब्रह्मलोक प्रदान करते.

Verse 40

मनसा संस्मरेद् यस्तु पुष्करं वै द्विजोत्तमः / पूयते पातकैः सर्वैः शक्रेण सह मोदते

हे द्विजोत्तम! जो मनाने पुष्कराचे स्मरण करतो तो सर्व पापांपासून शुद्ध होतो आणि शक्र (इंद्र) याच्यासह आनंदित होतो.

Verse 41

तत्र देवाः सगन्धर्वाः सयक्षोरगराक्षसाः / उपासते सिद्धसङ्घा ब्रह्मणं पद्मसंभवम्

तेथे देवगण गंधर्व, यक्ष, नाग व राक्षसांसह आणि सिद्धसंगांसह पद्मज स्रष्टा ब्रह्मदेवाची भक्तिभावाने उपासना करतात।

Verse 42

तत्र स्त्रात्वा भवेच्छुद्धो ब्रह्माणं परमेष्ठिनम् / पूजयित्वा द्विजवरान् ब्रह्माणं संप्रपष्यति

तेथे स्नान केल्याने मनुष्य शुद्ध होतो; मग परमेष्ठी ब्रह्मदेवाची पूजा करून आणि श्रेष्ठ द्विजांचा सन्मान करून तो ब्रह्माचे साक्षात् दर्शन घेतो।

Verse 43

तत्राभिगम्य देवेशं पुरुहूतमनिन्दितम् / सुरूपो जायते मर्त्यः सर्वान् कामानवाप्नुयात्

तेथे जाऊन देवेश पुरुहूत—निर्दोष प्रभू—यांच्या सान्निध्यात गेल्यास मनुष्य तेजस्वी व सुरूप होतो आणि सर्व इच्छित कामना प्राप्त करतो।

Verse 44

सप्तसारस्वतं तीर्थं ब्रह्माद्यैः सेवितं परम् / पूजयित्वा तत्र रुद्रमश्वमेधफलं लभेत्

ब्रह्मा आदी देवांनी सेविलेल्या परम पावन सप्तसारस्वत तीर्थात रुद्राची पूजा केल्यास अश्वमेध यज्ञासमान पुण्यफल मिळते।

Verse 45

यत्र मङ्कणको रुद्रं प्रपन्नः परमेश्वरम् / आराधयामास हरं पञ्चक्षरपरायणः

तेथेच मङ्कणकाने परमेश्वर रुद्राची शरण घेऊन, पंचाक्षरी मंत्रात पूर्ण परायण होऊन, हराची एकाग्र भक्तीने आराधना केली।

Verse 46

नमः शिवायेति मुनिः जपन् पञ्चाक्षरं परम् / आराधयामास शिवं तपसा गोवृषध्वजम्

मुनी ‘नमः शिवाय’ हा परम पंचाक्षरी मंत्र जपत, तपस्येने गोवृषध्वज भगवान् शिवाची आराधना करू लागला।

Verse 47

प्रजज्वालाथ तपसा मुनिर्मङ्कणकस्तदा / ननर्त हर्षवेगेन ज्ञात्वा रुद्रं समागतम्

तेव्हा मंकणक मुनी तपस्येच्या तेजाने प्रज्वलित झाले; आणि रुद्र आले आहेत हे जाणून हर्षाच्या वेगाने नाचू लागले।

Verse 48

तं प्राह भगवान् रुद्रः किमर्थं नर्तितं त्वया / दृष्ट्वापि देवमीशानं नृत्यति स्म पुनः पुनः

तेव्हा भगवान रुद्र त्याला म्हणाले—“कशासाठी तू नृत्य केलेस? देवेश ईशानाला पाहूनही तू पुन्हा पुन्हा नाचतोस.”

Verse 49

सो ऽन्वीक्ष्य भगवानीशः सगर्वं गर्वशान्तये / स्वकं देहं विदार्यास्मै भस्मराशिमदर्शयत्

त्याला गर्वाने फुगलेला पाहून, भगवान ईशाने त्या गर्वशांतीसाठी आपलेच देह विदीर्ण करून त्याला भस्मराशी दाखवली।

Verse 50

पश्येमं मच्छरीरोत्थं भस्मराशिं द्विजोत्तम / माहात्म्यमेतत् तपसस्त्वादृशो ऽन्यो ऽपि विद्यते

हे द्विजोत्तम! माझ्याच देहातून उत्पन्न झालेली ही भस्मराशी पाहा. हे तपस्येचे माहात्म्य आहे; तुझ्यासारखा आणखी एकही आहे.

Verse 51

यत् सगर्वं हि भवता नर्तितं मुनिपुङ्गव / न युक्तं तापसस्यैतत् त्वत्तोप्यत्राधिको ह्यहम्

हे मुनिश्रेष्ठा! तू येथे जो गर्वाने नाचलास, ते तपस्व्यास शोभत नाही. या विषयात मी तुझ्यापेक्षाही अधिक श्रेष्ठ आहे.

Verse 52

इत्याभाष्य मुनिश्रेष्ठं स रुद्रः किल विश्वदृक् / आस्थाय परमं भावं ननर्त जगतो हरः

असे बोलून मुनिश्रेष्ठाशी तो विश्वदर्शी रुद्र परम भाव धारण करून जगताचा हर—हऱरूपाने नृत्य करू लागला.

Verse 53

सहस्रशीर्षा भूत्वा सहस्राक्षः सहस्रपात् / दंष्ट्राकरालवदनो ज्वालामाली भयङ्करः

तो सहस्रशीर्ष, सहस्राक्ष आणि सहस्रपाद झाला; दाढांनी विकराळ मुख असलेला, ज्वालांची माळ धारण केलेला, भयङ्कर दिसू लागला.

Verse 54

सो ऽन्वपश्यदशेषस्य पार्श्वे तस्य त्रिशूलिनः / विशाललोचनमेकां देवीं चारुविलासिनीम् / सूर्यायुतसमप्रख्यां प्रसन्नवदनां शिवाम्

मग त्याने त्या सर्वस्वरूप त्रिशूलधारीच्या पार्श्वभागी एक देवी पाहिली—विशाल नेत्रांची, मनोहर विलासयुक्त; दहा हजार सूर्यांसारखी तेजस्विनी, प्रसन्नमुखी, शिवा—कल्याणमयी.

Verse 55

सस्मितं प्रेक्ष्य विश्वेशं तिष्ठन्तीममितद्युतिम् / दृष्ट्वा संत्रस्तहृदयो वेपमानो मुनीश्वरः / ननाम शिरसा रुद्रं रुद्राध्यायं जपन् वशी

विश्वेश्वराला मंद स्मितासह, अमाप तेजाने स्थित पाहून मुनीश्वराचे हृदय भय-भक्तीने थरथरले. संयमी होऊन त्याने रुद्राला शिर झुकवून नमस्कार केला आणि रुद्राध्यायाचा जप करू लागला.

Verse 56

प्रसन्नो भगवानीशस्त्र्यम्बको भक्तवत्सलः / पूर्ववेषं स जग्राह देवी चान्तर्हिताभवत्

भक्तवत्सल त्र्यंबक भगवान् ईश प्रसन्न होऊन पूर्वरूप धारण करू लागले; आणि देवी अंतर्धान पावली.

Verse 57

आलिङ्ग्य भक्तं प्रणतं देवदेवः स्वयंशिवः / न भेतव्यं त्वया वत्स प्राह किं ते ददाम्यहम्

प्रणत भक्ताला आलिंगन देऊन देवदेव स्वयं शिव म्हणाले—“वत्सा, भिऊ नकोस; सांग, मी तुला कोणता वर देऊ?”

Verse 58

प्रणम्य मूर्ध्ना गिरिशं हरं त्रिपुरसूदनम् / विज्ञापयामास तदा हृष्टः प्रष्टुमना मुनिः

हर्षित व विचारण्यास उत्सुक असा मुनि मस्तक झुकवून गिरिश—हर, त्रिपुरसूदन—यांना प्रणाम करून तेव्हा निवेदन करू लागला.

Verse 59

नमो ऽस्तु ते महादेव महेश्वर नमो ऽस्तु ते / किमेतद् भगवद्रूपं सुघोरं विश्वतोमुखम्

महादेवा, तुला नमस्कार; महेश्वरा, तुला नमस्कार। हे भगवद्रूप कोणते—अतिघोर आणि सर्वदिशामुख?

Verse 60

का च सा भगवत्पार्श्वे राजमाना व्यवस्थिता / अन्तर्हितेव सहसा सर्वमिच्छामि वेदितुम्

आणि ती कोण होती जी भगवंतांच्या पार्श्वभागी तेजस्वीपणे उभी होती? ती सहसा अंतर्धान पावल्यासारखी झाली—मला सर्व जाणून घ्यायचे आहे.

Verse 61

इत्युक्ते व्याजहारमं तथा मङ्कणकं हरः / महेशः स्वात्मनो योगं देवीं च त्रिपुरानलः

हे बोलले गेल्यावर हर—महेश, त्रिपुरदाहक—मङ्कणकास उद्देशून बोलला आणि स्वात्मयोग व देवीचे तत्त्व उपदेशिले।

Verse 62

अहं सहस्रनयनः सर्वात्मा सर्वतोमुखः / दाहकः सर्वपापानां कालः कालकरो हरः

मी सहस्रनेत्र, सर्वात्मा, सर्वतोमुख आहे; सर्व पापांचा दाहक, काळ, काळाचा कर्ता आणि हर—हरणकर्ता आहे।

Verse 63

मयैव प्रेर्यते कृत्स्नं चेतनाचेतनात्मकम् / सो ऽन्तर्यामी स पुरुषो ह्यहं वै पुरुषोत्तमः

माझ्याच प्रेरणेने हे सर्व—चेतन व अचेतन—चालते। तोच अंतर्यामी, तोच पुरुष; खरेच मीच तो पुरुषोत्तम आहे।

Verse 64

तस्य सा परमा माया प्रकृतिस्त्रिगुणात्मिका / प्रोच्यते मुनिर्भिशक्तिर्जगद्योनिः सनातनी

त्याची ती परमा माया—त्रिगुणात्मिका प्रकृती—मुनिंनी सनातन शक्ती, जगताची योनी असे सांगितली आहे।

Verse 65

स एष मायया विश्वं व्यामोहयति विश्ववित् / नारायणः परो ऽव्यक्तो मायारूप इति श्रुतिः

विश्ववित् तो परमेश्वर आपल्या मायेनें जगाला विमोहित करतो. श्रुती म्हणते—नारायण पर, अव्यक्त, आणि मायारूप (मायेचा अधीश्वर) आहे।

Verse 66

एवमेतज्जगत् सर्वं सर्वदा स्थापयाम्यहम् / योजयामि प्रकृत्याहं पुरुषं पञ्चविंशकम्

अशा रीतीने मीच हे सर्व जगत् सदैव धारण करतो; आणि प्रकृतीद्वारे पंचविसावे तत्त्व—पुरुष—यास प्रवृत्त करतो।

Verse 67

तथा वै संगतो देवः कूटस्थः सर्वगो ऽमलः / सृजत्यशेषमेवेदं स्वमूर्तेः प्रकृतेरजः

अशाच प्रकारे देव—प्रकटतेशी संगत असूनही—कूटस्थ, सर्वव्यापी व निर्मळ राहतो; आणि अज असून आपल्या मूर्ती—म्हणजे प्रकृती—पासून हे अखिल जगत् सृजतो।

Verse 68

स देवो भगवान् ब्रह्मा विश्वरूपः पितामहः / तवैतत् कथितं सम्यक् स्त्रष्ट्वत्वं परमात्मनः

तोच देव—भगवान् ब्रह्मा, विश्वरूप पितामह—यास तू परमात्म्याच्या सृष्टीशक्ती म्हणून यथार्थ रीतीने वर्णन केले आहेस।

Verse 69

एको ऽहं भगवान् कलो ह्यनादिश्चान्तकृद् विभुः / समास्थाय परं भावं प्रोक्तो रुद्रो मनीषिभिः

मी एकटाच भगवान्—कालस्वरूप: अनादी, सर्वव्यापी व संहारकर्ता। परम भावात स्थित होऊन मनीषींनी मला रुद्र असे म्हटले आहे।

Verse 70

मम वै सापरा शक्तिर्देवी विद्येति विश्रुता / दृष्टा हि भवता नूनं विद्यादेहस्त्वहं ततः

माझी ती परा शक्ती ‘विद्या’ नावाची देवी म्हणून प्रसिद्ध आहे. निश्चयच तू तिला पाहिले आहेस; म्हणून मी त्या विद्येचा देहस्वरूप आहे.

Verse 71

एवमेतानि तत्त्वानि प्रधानपुरुषेश्वराः / विष्णुर्ब्रह्मा च भगवान् रुद्रः काल इति श्रुतिः

अशा रीतीने ही तत्त्वे सांगितली—प्रधान, पुरुष आणि ईश्वर. तसेच श्रुतीत विष्णु, ब्रह्मा, भगवान रुद्र आणि काळ यांचेही वर्णन आहे.

Verse 72

त्रयमेतदनाद्यन्तं ब्रह्मण्येव व्यवस्थितम् / तदात्मकं तदव्यक्तं तदक्षरमिति श्रुतिः

हे त्रय—आदि-अंत रहित—केवळ ब्रह्मातच स्थित आहे. श्रुती म्हणते: तेच त्याचे स्वरूप; तेच अव्यक्त आणि तेच अक्षर आहे.

Verse 73

आत्मानन्दपरं तत्त्वं चिन्मात्रं परमं पदम् / आकाशं निष्कलं ब्रह्म तस्मादन्यन्न विद्यते

आत्मानंदात स्थित परम तत्त्व हेच परम पद—ते केवळ चैतन्यमात्र आहे. ते आकाशवत् सर्वव्यापी, निष्कल ब्रह्म आहे; त्याव्यतिरिक्त काहीही नाही.

Verse 74

एवं विज्ञाय भवता भक्तियोगाश्रयेण तु / संपूज्यो वन्दनीयो ऽहं ततस्तं पश्य शाश्वतम्

अशा प्रकारे भक्तियोगाचा आश्रय घेऊन हे सत्य जाणून माझी सम्यक् पूजा कर व मला वंदन कर; मग त्या शाश्वताचे दर्शन घे.

Verse 75

एतावदुक्त्वा भगवाञ्जगामादर्शनं हरः / तत्रैव भक्तियोगेन रुद्रामाराधयन्मुनिः

एवढे बोलून भगवान हर अदृश्य झाले. तेथेच मुनी भक्ति-योगाने रुद्राची आराधना करीत राहिले.

Verse 76

एतत् पवित्रमतुलं तीर्थं ब्रह्मर्षिसेवितम् / संसेव्य ब्राह्मणो विद्वान् मुच्यते सर्वपातकैः

हे अतुल व परम पवित्र तीर्थ ब्रह्मर्षींनी सेविलेले आहे। याचे विधिपूर्वक सेवन केल्यास विद्वान ब्राह्मण सर्व पातकांतून मुक्त होतो।