विष्णु in the Rig Veda

म्हणून देवगण आम्हांला रक्षोत, त्या स्रोतापासून जिथे विष्णूने विचक्रमे—त्रिविक्रम—केले; पृथ्वीच्या सप्त धामांनी—सात अधिवास-प्रदेश स्थापन करून.

हा तो विष्णू; त्याने विचक्रमे—विस्ताराने—पाऊल टाकले; त्रेधा—तीन प्रकारे—पद स्थापन केले. त्याचे एक पद पांसुरे—धुळीत—समूळ्हम्—गूढ, सघन—रूपाने लपलेले आहे.

विष्णूने तीन पावलांनी (त्रीणि पदा) सर्वत्र व्यापून पाऊल टाकले—तो अदा॑भ्य गोपा, अजेय रक्षक आहे. त्या कृत्यामुळे तो धर्मांना धारण करतो.

विष्णूची कर्मे पाहा—जिथून त्याने व्रतांना (व्रतानि) पाहून प्रकट केले. तो इंद्राचा युज्य सखा—जोडलेला, सहचर बल आहे.

विष्णूचे ते परम पद (परमं पदं) सूरी—प्रकाशित ऋषी—सदैव पाहतात; ते दिव्यात पसरलेल्या नेत्रासारखे आहे—स्वर्गात ताणलेले चक्षु.

विष्णूच्या त्या परम पदाला—ते प्रकट व्हावे म्हणून—जागृत, स्तुती-निपुण विप्र एकत्र समिधा प्रज्वलित करतात.

तो आपल्या मातेच्या सवनयज्ञांत जन्मताच, तत्क्षणी, महान आनंद—सुंदर अन्न—पिऊन गेला. सामर्थ्यवान विष्णूने शिजत असलेले अन्न चोरून नेले; त्याने वराहाला भेदून, त्याला शिळेच्या पलीकडे फेकून दिले.

ते, स्वबळानेच समर्थ, आपल्या महत्त्वाने महान् होऊन वाढले; स्वर्गात स्थिर झाले आणि आपले ‘सदस्’ (आसन/धाम) विशाल केले. आणि जेव्हा विष्णूने त्या वेगवान वृषभाला—मदात अच्युत—धावविले, तेव्हा ते प्राणशक्तींप्रमाणे प्रिय बर्हिषि (यज्ञतृण) वर बसले.

आणि आमच्या धिया (अंतर्दृष्टी/विचार)—प्रकाशकिरणांच्या अग्रभागी चालणाऱ्या—हे पूषन्, हे विष्णू (विस्तृत-गामी), योग्य मार्गाने प्रवृत्त होवोत; आणि तू आमच्यासाठी स्वस्ति-परिपूर्ण अवस्थेचा कर्ता हो.

आमच्यासाठी मित्राकडून शं (शांती) असो; वरुणाकडून शं असो. आमच्यासाठी अर्यमन् शं होवो. आमच्यासाठी इंद्र व बृहस्पतीकडून शं असो; उरुक्रम विष्णूकडूनही शं असो.

आता मी विष्णूच्या वीर्य-पराक्रमांचा उद्घोष करतो—ज्याने पार्थिव रजांसि (लोक-प्रदेश) मोजून दिले; ज्याने उत्तम सधस्थ (आधार-स्थान) स्थिर केले. त्रिधा उरुगाय—विस्तृत-प्रशंसित—विचक्रमण करीत, जगांची त्रिविध गती प्रतिष्ठित करतो.

म्हणून विष्णूची स्तुती त्याच्या वीर्य-पराक्रमामुळे केली जाते—तो भयानक मृगासारखा निर्भय, विचरण करणारा, पर्वतशिखरांवर वसणारा आहे. ज्याच्या तीन विशाल विक्रमांत सर्व भुवने आपले अधिवास घेतात.

आमचा मनोभाव बलासह विष्णूकडे जावो—गिरिनिवासी, उरुगाय (विस्तृत कीर्ती) आणि वृषन् (बलवान) अशा त्याच्याकडे; ज्याने एकट्यानेच हा दीर्घ-विस्तृत सदस्थ केवळ तीन पावलांनी मोजला.

देव-यवी जन जिथे आनंदाने मदमत्त होतात, त्या प्रिय पथाला आम्ही प्राप्त होवो. कारण हेच उरुक्रम (विष्णु) याचे खरे बंधुत्व आहे—विष्णोःच्या परम पदात मधुर मधु-रसाचा झरा आहे.

हे जनहो, महाशूर विष्णूसाठी तुमचे स्तवन पुढे आणा—तो शुद्ध सोम-आनंदाने तृप्त असून धिया (विचार/प्रज्ञा) जागवितो. जो पर्वतशिखरांवर उभा आहे—अजेय, विराट्; आणि सुसाधित अश्वाप्रमाणे दृढ व सरळ आहे.

हे इंद्र–विष्णू! तुमच्या दोघांच्या—उग्र, वेगवान शक्तींचे—समर खरोखरच तीव्र आहे; सोमपायी (सुतपा) तुमच्यासाठी सुरक्षित वाट रुंदावतो. आणि जेव्हा एखाद्या मर्त्याविरुद्ध शत्रुबल उभे केले जाते, तेव्हा अग्नीच्या ज्वाळांतूनही आणि धडकत्या…

आमच्यासाठी मित्रासारखा कल्याणकारी व स्नेहशील हो—घृत-आहुतीने समृद्ध, व्यापक यश-दीप्ती असलेला, सरळ मार्गाने जाणारा, आणि विस्तीर्ण प्रसार असलेला। मग, हे विष्णो, जाणकाराकडूनही, स्तोत्र व यज्ञ हवि सहित यथाविधी साध्य करण्याजोगे आहेत.

जो प्राचीन आणि तरीही नित्य-नवीन वेधस्, सुमज्जान (सद्बुद्धी जागविणारा) विष्णूला दान अर्पितो; जो त्याच्यापासून जन्मलेल्या त्या महत्त्वाची महिमा महान् वाणीने सांगतो—तो पुरुष ‘श्रवः’ (प्रेरित श्रवण-शक्ती) यांच्या बळावर जुळविण्यास कठीण असेही…

हे स्तोतारांनो, त्या प्राचीनाला आपण तसेच जाणू या, जसे आपण ऋताचा गर्भ जाणतो—ज्याला तो आपल्या जन्मानेच परिपूर्ण करतो. त्याचे नावसुद्धा जाणून ते प्रकट करा; हे विशाल विष्णो, आम्ही तुझ्या सुमतीत (सद्बुद्धीत) सहभागी होऊ.

त्याच्याविषयी राजा वरुण आपले राजधर्मयुक्त रक्षण धारण करतो; अश्विनौ त्याच्या क्रतु (कार्यकारी संकल्प) शी संयुक्त होतात; मरुत-वेधस् शक्ती ‘अहः’ (दिवस) ओळखणारा उत्तम ‘दक्ष’ (परम विवेक/दक्षता) धारण करते. आणि सखा विष्णू त्याच्यासाठी प्रकाशमय…