Adhyaya 4

Verse 1

इति श्री ब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते उत्तरभागे चतुर्थ उपसंहारपादे प्रतिसर्गो नाम तृतीयो ऽध्यायः ऋषय ऊचुः श्रुतं सुमहदाख्यानं भवता परिकीर्त्तितम् / प्रजानां मनुभिः सार्द्धं देवानामृषिभिः सह

अशा प्रकारे श्रीब्रह्माण्ड महापुराणातील वायुप्रोक्त उत्तरभागाच्या चतुर्थ उपसंहारपादात ‘प्रतिसर्ग’ नावाचा तृतीय अध्याय. ऋषी म्हणाले—आपण अत्यंत महान आख्यान सांगितले; त्यात प्रजा मनूं सहित आणि देव ऋषीं सहित वर्णिले आहेत.

Verse 2

पितृगन्धर्वभूतानां पिशाचोरगरक्षसाम् / दैत्यानां दानवानां च यक्षाणामेव पक्षिणाम्

पितर, गंधर्व, भूत, पिशाच, नाग व राक्षस; तसेच दैत्य, दानव आणि यक्ष व पक्षी यांचेही।

Verse 3

अत्यद्भुतानि कर्माणि विविधा धर्मनिश्चयाः / विचित्राश्च कथायोगा जन्म चाग्र्यमनुत्तमम्

अत्यंत अद्भुत कर्मे, धर्माचे विविध निर्णय, विचित्र कथांचे संयोग, आणि श्रेष्ठ, अनुपम जन्मही।

Verse 4

तत्कथ्यमानमस्माकं भवता श्लक्ष्णया गिरा / मनः कर्णसुखं सौते प्रीणात्यमृतसन्निभम्

हे सूत! तुमच्या मृदू वाणीने सांगितलेले ते आख्यान आमच्या मनाला व कानांना सुख देते; ते अमृतासारखे तृप्त करते.

Verse 5

एवमाराध्य ते सूतं सत्कृत्य च महर्षयः / पप्रच्छुः सत्त्रिणः सर्वे पुनः सर्गप्रवर्त्तनम्

अशा रीतीने सूतांना प्रसन्न करून व त्यांचा सत्कार करून, सर्व सत्रयाजी महर्षींनी पुन्हा सृष्टी-प्रवर्तनाविषयी विचारले।

Verse 6

कथं सुत महाप्राज्ञ पुनः सर्गः प्रपत्स्यते / बन्धेषु संप्रलीनेषु गुणसाम्ये तमोमये

हे महाप्राज्ञ सूत! बंधने लय पावली असता आणि तमोमय गुणसम्य अवस्था असता, पुन्हा सृष्टी कशी प्रकट होते?

Verse 7

विकारेष्वविसृष्टेषु ह्यव्यक्ते चात्मनि स्थिते / अप्रवृत्ते ब्रह्मणा तु सहसा योज्यगैस्तदा

जेव्हा विकार अजून सृष्ट झालेले नसतात, अव्यक्त आत्मतत्त्वात स्थिती असते आणि ब्रह्म्याची प्रवृत्ती सुरू झालेली नसते—तेव्हा योज्य तत्त्वांनी सहसा (सृष्टी) कशी घडते?

Verse 8

कथं प्रपत्स्यते सर्गस्तन्नः प्रब्रूहि पृच्छताम् / एवमुक्तस्ततः सूतस्तदासौ लोमहर्षणः

आम्ही विचारतो—सृष्टी कशी प्रकट होते ते आम्हाला सांगा. असे म्हटल्यावर लोमहर्षण सूत तेव्हा उत्तर देण्यास उद्युक्त झाले.

Verse 9

व्याख्यातुमुपचक्राम पुनः सर्गप्रवर्त्तनम् / अत्र वो वर्त्तयिष्यामि यथा सर्गः प्रपत्स्यते

तेव्हा त्यांनी पुन्हा सृष्टी-प्रवर्तनाचे व्याख्यान सुरू केले—इथे मी तुम्हाला सांगेन की सृष्टी कशी प्रकट होते.

Verse 10

पूर्ववत्स तु विज्ञेयः समासात्तन्निबोधत / दृष्टेनैवानुमेयं च तर्कं वक्ष्यामि युक्तितः

हे पूर्ववत् संक्षेपाने जाणून घ्या व नीट समजून घ्या. प्रत्यक्षानेच जे अनुमान्य आहे तो तर्क मी युक्तिपूर्वक सांगतो.

Verse 11

यस्माद्वाचो निवर्त्तन्ते त्वप्राप्य मनसा सह / अव्यक्त वत्परोक्षत्वाद्गहनं तद्दुरासदम्

जिथे मनासह वाणी पोहोचत नाही, तिथून ती परत फिरते. अव्यक्तासारखे परोक्ष असल्याने ते गहन व दुर्गम आहे.

Verse 12

विकारैः प्रतिसंसृष्टो गुणः साम्येन वर्त्तते / प्रधानं पुरुषाणां च साधर्म्येणैव तिष्ठति

विकारांनी मिश्रित झालेला गुण सम्यभावाने वर्ततो. तसेच प्रधान आणि पुरुषही साधर्म्यानेच स्थित राहतात.

Verse 13

धर्माधर्मौं प्रलीयेते ह्यव्यक्ते प्राणिनां सदा / सत्त्वमात्रात्मको धर्मो गुणे सत्त्वे प्रतिष्ठितः

प्राण्यांचे धर्म व अधर्म सदैव अव्यक्तात लीन होतात. सत्त्वमात्रस्वरूप धर्म सत्त्वगुणात प्रतिष्ठित आहे.

Verse 14

तमोमात्रात्मको धर्मो गुणे तमसि तिष्ठति / अविभागेन तावेतौ गुणसाम्ये स्थितावुभौ

तमोमात्रस्वरूप धर्म तमोगुणात स्थित असतो. अविभागाने ते दोघेही गुणसाम्यात उभयत: स्थित राहतात.

Verse 15

सर्वं कार्यं बुद्धिपूर्वं प्रधानस्य प्रपत्स्यते / बुद्धिपूर्वं क्षेत्रज्ञ अधिष्ठास्यति तान्गुणान्

सर्व कार्य बुद्धीपूर्वक प्रधानास प्राप्त होते; आणि बुद्धीपूर्वक क्षेत्रज्ञ त्या गुणांचे अधिष्ठान करतो.

Verse 16

एवं तानभिमानेन प्रपत्स्यति पुनस्तदा / यदा प्रवर्त्तितव्यं तु क्षेत्रक्षेत्रज्ञयोर् द्वयोः

अशा रीतीने अहंभावाने तो पुन्हा तेव्हा त्यांना प्राप्त होतो, जेव्हा क्षेत्र व क्षेत्रज्ञ या दोघांचे प्रवर्तन व्हावयाचे असते.

Verse 17

भोज्यभोक्तृत्वसंबन्धाः प्रपत्स्यन्ते च तावुभौ / तस्मादक्षरमव्यक्तं साम्ये स्थित्वा गुणात्मकम्

भोज्य व भोक्ता यांचे संबंध त्या दोघांत प्रकट होतात; म्हणून अव्यक्त अक्षर तत्त्व सम्यावस्थेत स्थित राहून गुणमय असते.

Verse 18

क्षेत्रज्ञाधिष्ठितं तत्र वैपम्यं भजते तु तत् / ततः प्रपत्स्यते व्यक्तं क्षेत्रक्षेत्रज्ञयोर्द्वयोः

तेथे क्षेत्रज्ञाच्या अधिष्ठानाने ते वैषम्य धारण करते; मग क्षेत्र व क्षेत्रज्ञ या दोघांचे व्यक्त रूप प्रकट होते.

Verse 19

क्षेत्रज्ञाधिष्ठितं सत्त्वं विकारं जनयिष्यति / महदाद्यं विशेषान्तं चतुर्विंशगुणात्मकम्

क्षेत्रज्ञाच्या अधिष्ठानाने सत्त्व विकार उत्पन्न करील—महत् पासून विशेषापर्यंत, चोवीस तत्त्वस्वरूपाने.

Verse 20

क्षेत्रज्ञस्य प्रधानस्य पुरुषस्य प्रवर्त्स्यतः / आदिदेवः प्रधानस्यानुग्रहाय प्रजक्षते

क्षेत्रज्ञ व प्रधान—पुरुषाच्या प्रवर्तनकाळी, आदिदेव प्रधानावर अनुग्रह करण्यासाठी प्रकट होतात.

Verse 21

अनाद्यौ वरमुत्पादौ उभौ सूक्ष्मौ तु तौ स्मृतौ / अनादिसंयोगयुतौ सर्वं क्षेत्रज्ञमेव च

ते दोघे—अनादी व श्रेष्ठ—उत्पत्तीचे मूळ; दोन्ही सूक्ष्म मानले गेले आहेत. अनादी संयोगाने युक्त होऊन सर्व काही क्षेत्रज्ञच आहे.

Verse 22

अबुद्धिपूर्वकं युक्तमाशक्तौ तु वरौ तदा / अप्रत्ययममोघं च स्थितावुदकमत्स्यवत्

तेव्हा ते दोन्ही श्रेष्ठ तत्त्व बुद्धीपूर्वक नव्हे, शक्तीतच संयुक्त राहतात; प्रत्यय नसला तरी अचूक—जसे पाण्यात स्थिर मासा.

Verse 23

प्रवृत्तपूर्वौं तौ पूर्वं पुनः सर्वं प्रपत्स्यते / अज्ञा गुणैः प्रवर्त्तन्ते रजःसत्त्वतमो ऽभिधैः

ते दोघे पूर्वीही प्रवृत्त झाले होते; तसेच पुन्हा सर्व जगत् प्रवृत्त होते. अज्ञ लोक रज, सत्त्व, तम या गुणांनी प्रेरित होतात.

Verse 24

प्रवृत्तिकाले रजसाभिपन्नो महत्त्वभूतादिविशेषतां च / विशेषतां चेन्द्रियतां च याति गुणावसानौषधिभिर्मनुष्यः

प्रवृत्तीच्या काळी रजसाने व्यापलेला मनुष्य महत्तत्त्व, भूतादींची विशेषता प्राप्त करतो; आणि त्या विशेषतेतून इंद्रियताही प्राप्त करतो—गुणांच्या परिणामरूपी औषधांनी.

Verse 25

सत्याभिध्यायिनस्तस्य ध्यायिनः सन्निमित्तकम् / रजः सत्त्वतमोव्यक्ता विधर्माणः परस्परम्

त्या सत्याचे चिंतन करणाऱ्या ध्येयकासाठी तेच कारण ठरते; रज, सत्त्व आणि तम हे प्रकट होऊन परस्परविरुद्ध स्वभावधर्मांनी कार्य करतात.

Verse 26

आद्यन्तं वै प्रवत्स्यन्ते क्षेत्रमज्ञाम्वु सर्वशः / संसिद्धकार्यकरणा उत्पद्यन्ते ऽभिमानिनः

ते आदि ते अंतपर्यंत सर्वथा अज्ञानरूपी क्षेत्रात प्रवाहित होतात; सिद्ध कार्य-करणांनी युक्त असे अभिमानी तत्त्व उत्पन्न होतात.

Verse 27

सर्वे सत्त्वाः प्रपद्यन्ते ह्यव्यक्तात्पूर्वमेव च / प्राक्सृतौ ये त्वसुवहाः साधकाश्चाप्यसाधकाः

सर्व सत्त्वे पूर्वीच अव्यक्तात आश्रय घेतात; प्राक्-सृष्टीत जे प्राणवाहक—काही साधक, काही असाधक.

Verse 28

असंशान्तास्तु ते सर्वे स्थानप्रकरणैः सह / कार्याणि प्रतिपत्स्यन्ते उत्पत्स्यन्ते पुनः पुनः

ते सर्व असंशांत राहून, स्थान-प्रकरणांसह, कार्ये स्वीकारतील आणि पुन्हा पुन्हा उत्पन्न होतील.

Verse 29

गुणमात्रात्मकावेव धर्माधर्मौं परस्परम् / आरप्संते हि चान्योन्यं वरेणानुग्रहेण वा

धर्म व अधर्म हेही केवळ गुणमात्रात्मक असून परस्पर संबंधित आहेत; ते एकमेकांना वराने किंवा अनुग्रहाने प्रवृत्त करतात.

Verse 30

शर्वस्तुल्यप्रसृष्ट्यर्थ सर्गादौ याति विक्रियाम् / गुणास्तं प्रतिधीयन्ते तस्मात्तत्तस्य रोचते

सृष्टीच्या आरंभी शर्वतुल्य सृजनकार्याकरिता तो विकारास प्राप्त होतो. गुण त्याच्यात प्रतिष्ठित होतात; म्हणून तेच त्याला रुचते.

Verse 31

गुणास्ते यानि कर्माणि प्राक्सृष्ट्यां प्रतिपेदिरे / तान्येव प्रतिपद्यन्ते सृज्यमानाः पुनः पुनः

पूर्वसृष्टीत गुणांनी जी कर्मे प्राप्त केली होती, सृज्यमान होताना तेच कर्मे ते पुन्हा पुन्हा स्वीकारतात.

Verse 32

हिंस्राहिंस्रे मृदुकूरे धर्माधर्मावृतानृते / तद्भाविताः प्रपद्यन्ते तस्मात्तत्तस्य रोचते

हिंसक-अहिंसक, मृदु-कठोर, धर्म-अधर्म, सत्य-असत्य—यांनी संस्कारित होऊन ते त्याच भावास प्राप्त होतात; म्हणून तेच त्याला रुचते.

Verse 33

महाभूतेषु नानात्वमिन्द्रियार्थेषु मूर्त्तिषु / विप्रयोगश्च भूतानां गुणेभ्यः संप्रवर्त्तते

महाभूतांत, इंद्रियविषयांत व मूर्त रूपांत जे नानात्व आहे, तसेच भूतांचा वियोग—हे सर्व गुणांपासूनच प्रवर्तते.

Verse 34

इत्येष वो मया ख्यातः पुनः सर्गः समासतः / समासादेव वक्ष्यामि ब्रह्मणो ऽथ समुद्भवम्

अशा प्रकारे मी तुम्हाला पुनःसर्ग संक्षेपाने सांगितला. आता मी संक्षेपानेच ब्रह्म्याचा उद्भव सांगीन.

Verse 35

अव्यक्तात्कारणात्तस्मान्नित्यात्सदसदात्मकात् / प्रधानपुरुषाभ्यां तु जायते च महेश्वरः

त्या नित्य, सत्-असत्-स्वरूप अव्यक्त कारणापासून प्रधान व पुरुष यांच्या संयोगाने महेश्वर प्रकट होतो।

Verse 36

स पुनः संभावयिता जायते ब्रह्मसंज्ञितः / सृजते स पुनर्लोकानभिमान गुणात्मकान्

तोच पुन्हा सर्जक म्हणून ‘ब्रह्म’ या नावाने प्रकट होतो; आणि अहंभाव व गुणांनी युक्त असे लोक निर्माण करतो।

Verse 37

अहङ्कारस्तु महतस्तस्माद्भूतानि चात्मनः / युगपत्संप्रवर्त्तन्ते भूतान्येवेन्द्रियाणि च

महत् पासून अहंकार उत्पन्न होतो; आणि त्यापासून आत्म्याची भूततत्त्वे व इंद्रिये—दोन्ही—एकाच वेळी प्रवृत्त होतात।

Verse 38

भूतभेदाश्च भूतेभ्य इति सर्गः प्रवर्त्तते / विस्तरावयवस्तेषां यथाप्रज्ञं यथाश्रुतम् / कीर्त्त्यतो वो यथापूर्वं तथैवाप्युपधार्यताम्

भूतांपासून भूतांचे भेद उत्पन्न होतात—अशा रीतीने सर्ग प्रवर्ततो. त्यांच्या विस्तार व अवयवांचे वर्णन, जसे बुद्धी व श्रुतीनुसार आहे, मी पूर्वीप्रमाणे सांगतो; तुम्हीही तसेच धारण करा।

Verse 39

एतच्छ्रुत्वा नैमिषेया स्तदानीं लोकोत्पत्तिं सुस्थितिं चाप्ययं च / तस्मिन्सत्रे ऽवभृथं प्राप्य शुद्धाः पुण्यं लोकमृषयः प्राप्नुवन्ति

हे ऐकून नैमिषातील ऋषी त्या वेळीच लोकांची उत्पत्ती, सुस्थिती आणि लय जाणतात. त्या सत्रात अवभृथ-स्नान करून शुद्ध होऊन ते ऋषी पुण्यलोक प्राप्त करतात।

Verse 40

यथा यूयं विधिना देवातादीनिष्ट्वा चैवावभृथं प्राप्य शुद्धाः / त्यक्त्वा देहानायुषोंऽते कृतार्थाः पुण्यं लोकं प्राप्य मोदध्वमेवम्

जसे तुम्ही विधिपूर्वक देवतादि यजन करून, अवभृथ-स्नान प्राप्त करून शुद्ध होता; तसे आयुष्याच्या शेवटी देह त्यागून कृतार्थ होऊन पुण्य लोक प्राप्त करून अशाच प्रकारे आनंद करा।

Verse 41

एते ते नैमिषेया वै दृष्ट्वा स्पृष्ट्वा च वै तदा / जग्मुश्चावभृथस्नाताः स्वर्गं सर्वे तु सत्रिणः

ते नैमिषेय त्या वेळी त्याला पाहून व स्पर्श करून, अवभृथ-स्नान केलेले सर्व सत्री स्वर्गास गेले।

Verse 42

विप्रास्तथा यूयमपि इष्टा बहुविधैर्मखैः / आयुषोंऽते ततः स्वर्गं गन्तारः स्थ द्विजोत्तमाः

हे विप्रांनो! तुम्हीही अनेक प्रकारच्या मख-यज्ञांनी यजन केले आहे; म्हणून आयुष्याच्या शेवटी तुम्ही स्वर्गास जाणारे आहात, हे द्विजोत्तमांनो।

Verse 43

प्रक्रिया प्रथमः पादः कथायास्तु परिग्रहः / अनुषङ्ग उपोद्धात उपसंहार एव च

कथेचे पाद असे—पहिला ‘प्रक्रिया’, दुसरा ‘परिग्रह’; तसेच ‘अनुषंग’, ‘उपोद्घात’ आणि ‘उपसंहार’ हेही आहेत।

Verse 44

एवमेव चतुःपादं पुराणं लोकसम्मतम् / उवाच भागवान्सक्षाद्वायुलोकहिते रतः

अशा प्रकारे लोकसम्मत चार पादांचे हे पुराण, लोकहितात रत साक्षात् भगवान वायूने सांगितले।

Verse 45

नैमिषे सत्रमा साद्य मुनिभ्यो मुनिसत्तम / तत्प्रसादं च संसिद्धं भूतोत्पत्तिलयान्वितम्

हे मुनिश्रेष्ठा! नैमिषारण्यात सत्रास येऊन मुनिंकडून तो प्रसाद प्राप्त झाला, जो भूतांच्या उत्पत्ती व लयासहित सिद्ध आहे.

Verse 46

प्राधानिकीमिमां सृष्टिं तथैवेश्वरकारिताम् / सम्यग्विदित्वा मेधावी न मोहमधिगच्छति

ही प्राधानिक सृष्टी आणि ईश्वरकृत सृष्टी यांना यथार्थ जाणून मेधावी पुरुष मोहाला प्राप्त होत नाही.

Verse 47

इदं यो ब्राह्मणो विद्वानितिहासं पुरातनम् / शृणुयाच्छ्रावयेद्वापि तथाध्यापयते ऽपि च

जो विद्वान ब्राह्मण हा प्राचीन इतिहास स्वतः ऐकतो, किंवा इतरांना ऐकवतो, तसेच अध्यापनही करतो.

Verse 48

स्थानेषु स महेन्द्रस्य मोदते शाश्वतीः समाः / ब्रह्मसायुज्यगो भूत्वा ब्रह्मणा सह मोदते

तो महेंद्राच्या लोकांत शाश्वत वर्षे आनंद भोगतो; आणि ब्रह्मसायुज्य प्राप्त करून ब्रह्म्यासहही आनंदित होतो.

Verse 49

तेषां कीर्तिमतां कीर्तिं प्रजेशानां महात्मनाम् / प्रथयन्पृथिवीशानां ब्रह्मभूयाय गच्छति

कीर्तिमान महात्मा प्रजापती व पृथ्वीश यांच्या कीर्तीचा प्रसार करीत तो ब्रह्मत्व (ब्रह्मभूय) प्राप्त करतो.

Verse 50

धन्यं यशस्यमायुष्यं पुण्यं वेदैश्च संमितम् / कृष्णद्वैपायनेनोक्तं पुराण ब्रह्मवादिना

हे पुराण धन्य करणारे, यश व आयुष्य वाढविणारे, पुण्यदायक आणि वेदांनी संमत आहे; ब्रह्मवादिन कृष्णद्वैपायनांनी ते सांगितले आहे.

Verse 51

मन्वन्तरेश्वराणां च यः कीर्तिं प्रथयेदिमाम् / देवतानामृषीणां च भूरिद्रविमतेजसाम्

जो या प्रकारे मन्वंतरांचे अधिपती, तसेच अपार वैभव व तेज असलेल्या देवता आणि ऋषींची कीर्ती पसरवितो,

Verse 52

स सर्वैर्मुच्यते पापैः पुण्यं च महदाप्नुयात् / यश्चेदं श्रावयेद्विद्वान्सदा पर्वणि पर्वणि

तो सर्व पापांतून मुक्त होतो आणि महान पुण्य प्राप्त करतो; आणि जो विद्वान हे नेहमी प्रत्येक पर्वकाळी श्रवण करवितो,

Verse 53

धूतपाप्मा जितस्वर्गो ब्रह्मभूयाय कल्पते / यश्चेदं श्रावयेच्छ्राद्धे ब्राह्मणान् पादमन्ततः

त्याची पापे धुऊन जातात, तो स्वर्ग जिंकतो आणि ब्रह्मभाव प्राप्तीस योग्य ठरतो; आणि जो श्राद्धकाळी ब्राह्मणांना यातील एक पाद जरी शेवटपर्यंत श्रवण करवितो,

Verse 54

अक्षेयं सर्वकामीयं पितॄंस्तच्छोपतिष्ठते / यस्मात्पुरा ह्यणन्तीदं पुराणं तेन चोच्यते

त्याचे पितर अक्षय व सर्वकामना पूर्ण करणाऱ्या फलाने तृप्त होऊन समीप उपस्थित होतात; आणि प्राचीन काळी हे पुराण अनंत रीतीने गाइले/कथिले गेले म्हणूनच याला ‘पुराण’ असे म्हणतात.

Verse 55

निरुक्तमस्य यो वेद सर्वपापैः प्रमुच्यते / तथैव त्रिषु वर्णेषु ये मनुष्या अधीयते

जो याचे निरुक्त (अर्थव्याख्या) जाणतो तो सर्व पापांपासून मुक्त होतो। तसेच तीनही वर्णांतील जे मनुष्य याचे अध्ययन करतात।

Verse 56

इतिहासमिमं श्रुत्वा धर्माय विदधे मतिम् / यावन्त्यस्य शरीरेषु रोमकूपानि सर्वशः

हा इतिहास ऐकून त्याने धर्मासाठी आपली बुद्धी स्थिर केली. त्याच्या शरीरात जितकी रोमकूपे आहेत, सर्वत्र तितक्याच (फलाची गणना होते).

Verse 57

तावत्कोटिसहस्राणि वर्षाणि दिवि मोदते / ब्रह्मसायुज्यगो भूत्वा दैवतैः सह मोदते

तेवढीच कोटी-सहस्र वर्षे तो स्वर्गात आनंद भोगतो. ब्रह्मसायुज्य प्राप्त करून तो देवतांसहही रमतो.

Verse 58

सर्वपापहरं पुण्यं पवित्रं च यशस्वि च / ब्रह्मा ददौ शास्त्रमिदं पुराणं मातरिश्वने

सर्व पाप हरून नेणारे, पुण्यदायक, पवित्र व यशस्वी असे हे पुराण-शास्त्र ब्रह्म्याने मातरिश्वा (वायू) यास दिले.

Verse 59

तस्माच्चोशनसा प्राप्तं तस्माच्चापि बृहस्पतिः / बृहस्पतिस्तु प्रोवाच सवित्रे तदनन्तरम्

त्याच्याकडून (मातरिश्वाकडून) उशनसाला हे प्राप्त झाले आणि त्याच्याकडूनच बृहस्पतीलाही. नंतर बृहस्पतीने पुढे सवित्यास हे सांगितले.

Verse 60

सविता मृत्यवे प्राह मृत्युश्चेन्द्राय वै पुनः / इन्द्रश्चापि वसिष्ठाय सो ऽपि सारस्वताय च

सवित्यानें मृत्यूस सांगितले; मृत्युने पुन्हा इंद्रास सांगितले। इंद्राने वसिष्ठास दिले, आणि त्याने सारस्वतास अर्पिले।

Verse 61

सारस्वतस्त्रिधाम्ने ऽथ त्रिधामा च शरद्वते / शरद्वांस्तु त्रिविष्टाय सोंऽतरिक्षाय दत्तवान्

सारस्वताने त्रिधामास दिले; त्रिधामाने शरद्वतास. शरद्वानाने त्रिविष्टास देऊन, त्याने अंतरिक्षास अर्पिले.

Verse 62

चर्षिणे चान्तरिक्षो वै सो ऽपि त्रय्यारुणाय च / त्रय्यारुणाद्धनञ्जयः स वै प्रादात्कृतञ्जये

अंतरिक्षाने चर्षीस दिले; त्याने त्रय्यारुणासही दिले. त्रय्यारुणाकडून धनंजयाने घेऊन कृतंजयास प्रदान केले.

Verse 63

कृतञ्जयात्तृणञ्जयो भरद्वाजाय सो ऽप्यथ / गौतमाय भरद्वाजः सो ऽपि निर्य्यन्तरे पुनः

कृतंजयाकडून तृणंजयास मिळाले; त्याने भरद्वाजास दिले. भरद्वाजाने गौतमास दिले; आणि गौतमाने पुन्हा निर्य्यंतरास अर्पिले.

Verse 64

निर्य्यन्तरस्तु प्रोवाच तथा वाजश्रवाय वै / स ददौ सोमशुष्माय स चादात्तृणबिन्दवे

निर्य्यंतराने तसेच वाजश्रवास सांगितले. त्याने सोमशुष्मास दिले; आणि सोमशुष्माने तृणबिंदूस प्रदान केले.

Verse 65

तृणबिन्दुस्तु दक्षाय दक्षः प्रोवाच शक्तये / शक्तेः पराशरश्चापि गर्भस्थः श्रुतवानिदम्

तृणबिंदूने दक्षाला, आणि दक्षाने शक्तीला हे सांगितले. शक्तीचा पुत्र पराशरही गर्भस्थ असताना हे ऐकून गेला.

Verse 66

पराशराज्जातुकर्ण्यस्तस्माद्द्वैपायनः प्रभुः / द्वैपायना त्पुनश्चापि मया प्राप्तं द्विजोत्तम

पराशरापासून जातुकर्ण्य, आणि त्याच्यापासून प्रभु द्वैपायन झाले. हे द्विजोत्तम, द्वैपायनापासूनच हे मला पुन्हा प्राप्त झाले.

Verse 67

मया चैतत्पुनः प्रोक्तं पुत्रायामितबुद्धये / इत्येव वाक्यं ब्रह्मादिगुरुणां समुदात्दृतम्

आणि हेच मी पुन्हा माझ्या अमितबुद्धी पुत्राला सांगितले. हेच वचन ब्रह्मा आदि गुरूंनी सम्यक् रीतीने धारण केले आहे.

Verse 68

नमस्कार्याश्च गुरवः प्रयत्नेन मनीषिभिः / धन्यं यशस्यमायुष्यं पुण्यं सर्वार्थसाधकम्

गुरुजन हे मनीषींनी प्रयत्नपूर्वक नमस्कार करण्यास योग्य आहेत. (त्यांचे स्मरण) धन्य, यशदायक, आयुष्यवर्धक, पुण्य आणि सर्वार्थसाधक आहे.

Verse 69

पापघ्नं नियमेनेदं श्रोतव्यं ब्राह्मणैः सदा / नाशुचौ नापि पापाय नाप्यसंवत्सरोषिते

हे पाप नाश करणारे (आख्यान) नियमाने ब्राह्मणांनी सदैव ऐकावे. अशुचि अवस्थेत नाही, पापीला नाही, आणि एक वर्ष न राहिलेल्यालाही नाही.

Verse 70

नाश्रद्दधाने ऽविदुषे नापुत्राय कथञ्चन / नाहिताय प्रदातव्यं पवित्रमिदमुत्तमम्

जो श्रद्धा ठेवत नाही, जो अज्ञ आहे आणि जो पुत्रहीन आहे—त्याला कधीही हे परम पवित्र उत्तम ज्ञान देऊ नये; तसेच जो हितकारी नाही त्यालाही देऊ नये।

Verse 71

अव्यक्तं वै यस्य योनिं वदन्ति व्यक्तं देहं कालमेतं गतिं च / वह्निर्वक्त्रं चन्द्रसूर्यौं च नेत्रेदिशः श्रोत्रे घ्राणमाहुश्च वायुम्

ज्याची योनी अव्यक्त म्हणतात, ज्याचे देह व्यक्त आहे, ज्याचा हा काळ व गती आहे; अग्नी त्याचे मुख, चंद्र-सूर्य त्याचे नेत्र, दिशा त्याचे कान, आणि वायू त्याचे घ्राण असे म्हणतात।

Verse 72

वाचो वेदा अन्तरिक्षं शरीरं क्षितिः पादास्तारका रोमकूपाः / सर्वाणि द्यौर्मस्तकानि त्वथो वै विद्याश्चैवोपनिषद्यस्य पुच्छम्

वेद ही त्याची वाणी, अंतरिक्ष त्याचे शरीर, पृथ्वी त्याचे पाय, तारे त्याचे रोमकूप; सर्व द्युलोक त्याचे मस्तक, आणि विद्या व उपनिषदे त्याचा पुच्छ आहेत।

Verse 73

तं देवदेवं जननं जनानां यज्ञात्मकं सत्यलोकप्रतिष्ठम् / वरं वराणां वरदं महेश्वरं ब्रह्माणमादिं प्रयतो नमस्ये

मी त्या देवाधिदेव, जनांचा जनक, यज्ञस्वरूप, सत्यलोकप्रतिष्ठित; वरांतील श्रेष्ठ, वरद, महेश्वर, आदिब्रह्मा यांना भक्तिभावाने नमस्कार करतो।