Shloka 38
Pratisarga-pravartana (How Re-Creation Proceeds) / पुनःसर्ग-प्रवर्तन
Devanagari script
भूतभेदाश्च भूतेभ्य इति सर्गः प्रवर्त्तते / विस्तरावयवस्तेषां यथाप्रज्ञं यथाश्रुतम् / कीर्त्त्यतो वो यथापूर्वं तथैवाप्युपधार्यताम्
Transliteration
bhūtabhedāśca bhūtebhya iti sargaḥ pravarttate / vistarāvayavasteṣāṃ yathāprajñaṃ yathāśrutam / kīrttyato vo yathāpūrvaṃ tathaivāpyupadhāryatām
Translation
भूतांपासून भूतांचे भेद उत्पन्न होतात—अशा रीतीने सर्ग प्रवर्ततो. त्यांच्या विस्तार व अवयवांचे वर्णन, जसे बुद्धी व श्रुतीनुसार आहे, मी पूर्वीप्रमाणे सांगतो; तुम्हीही तसेच धारण करा।
Word by Word
भूत-भेदाःdivisions of the elements
भूत-भेदाः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootभूत (प्रातिपदिक) + भेद (प्रातिपदिक)
FormMasculine (पुंलिङ्ग), Nominative (1st/प्रथमा), Plural (बहुवचन); तत्पुरुष: भूतानां भेदाः
चand
च:
Sambandha (सम्बन्ध/निपात)
TypeIndeclinable
Rootच (अव्यय)
FormConjunction (समुच्चय)
भूतेभ्यःfrom the elements
भूतेभ्यः:
Apadana (अपादान)
TypeNoun
Rootभूत (प्रातिपदिक)
FormNeuter (नपुंसकलिङ्ग), Ablative (5th/पञ्चमी), Plural (बहुवचन)
इतिthus
इति:
Sambandha (सम्बन्ध/निपात)
TypeIndeclinable
Rootइति (अव्यय)
FormQuotative particle (इति-निपात)
सर्गःcreation/emanation
सर्गः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootसर्ग (प्रातिपदिक)
FormMasculine, Nominative, Singular
प्रवर्ततेproceeds/comes forth
प्रवर्तते:
Kriya (क्रिया)
TypeVerb
Rootप्र+वृत् (धातु)
FormPresent (लट्), 3rd person, Singular, Ātmanepada
विस्तर-अवयवःthe detailed components/expansion
विस्तर-अवयवः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootविस्तर (प्रातिपदिक) + अवयव (प्रातिपदिक)
FormMasculine (पुंलिङ्ग), Nominative (1st/प्रथमा), Singular (एकवचन); कर्मधारय: विस्तरः एव अवयवः (i.e., ‘detailed parts/expansion as parts’)
तेषाम्of them
तेषाम्:
Sambandha (षष्ठी-सम्बन्ध)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
FormGenitive (6th/षष्ठी), Plural (बहुवचन)
यथा-प्रज्ञम्according to (one’s) understanding
यथा-प्रज्ञम्:
Sambandha (सम्बन्ध/अव्यय)
TypeIndeclinable
Rootयथा (अव्यय) + प्रज्ञ (प्रातिपदिक)
FormAvyayībhāva (अव्ययीभाव) used adverbially; meaning ‘according to understanding’
यथा-श्रुतम्as heard (from tradition)
यथा-श्रुतम्:
Sambandha (सम्बन्ध/अव्यय)
TypeIndeclinable
Rootयथा (अव्यय) + श्रुत (प्रातिपदिक; क्त)
FormAvyayībhāva (अव्ययीभाव) adverbial; ‘as heard/according to what is heard’
कीर्त्यतःin the course of describing/while recounting
कीर्त्यतः:
Sambandha (सम्बन्ध/अव्यय)
TypeIndeclinable
Rootकीर्त्य (प्रातिपदिक; यत्-कृत्य)
FormAblative used adverbially (पञ्चमी-अव्ययीभावार्थ), singular; from gerundive stem ‘to be described’
वःof you/for you
वः:
Sambandha (षष्ठी-सम्बन्ध)
TypeNoun
Rootयुष्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
FormGenitive (6th/षष्ठी), Plural (बहुवचन); enclitic
यथा-पूर्वम्as previously
यथा-पूर्वम्:
Sambandha (सम्बन्ध/अव्यय)
TypeIndeclinable
Rootयथा (अव्यय) + पूर्व (प्रातिपदिक)
FormAvyayībhāva (अव्ययीभाव) adverbial; ‘as before’
तथाso/thus
तथा:
Sambandha (सम्बन्ध/अव्यय)
TypeIndeclinable
Rootतथा (अव्यय)
FormAdverb (क्रियाविशेषण)
एवindeed
एव:
Sambandha (सम्बन्ध/निपात)
TypeIndeclinable
Rootएव (अव्यय)
FormParticle (निपात), emphasis
अपिalso
अपि:
Sambandha (सम्बन्ध/निपात)
TypeIndeclinable
Rootअपि (अव्यय)
FormParticle (निपात), ‘also/even’
उपधार्यताम्let it be understood/borne in mind
उपधार्यताम्:
Kriya (क्रिया)
TypeVerb
Rootउप+धृ (धातु)
FormImperative/benedictive sense (लोट्), 3rd person (प्रथमपुरुष), Singular (एकवचन), Ātmanepada (आत्मनेपद); passive/impersonal nuance: ‘let it be considered/understood’