Shloka 71
Pratisarga-pravartana (How Re-Creation Proceeds) / पुनःसर्ग-प्रवर्तन
Devanagari script
अव्यक्तं वै यस्य योनिं वदन्ति व्यक्तं देहं कालमेतं गतिं च / वह्निर्वक्त्रं चन्द्रसूर्यौं च नेत्रेदिशः श्रोत्रे घ्राणमाहुश्च वायुम्
Transliteration
avyaktaṃ vai yasya yoniṃ vadanti vyaktaṃ dehaṃ kālametaṃ gatiṃ ca / vahnirvaktraṃ candrasūryauṃ ca netrediśaḥ śrotre ghrāṇamāhuśca vāyum
Translation
ज्याची योनी अव्यक्त म्हणतात, ज्याचे देह व्यक्त आहे, ज्याचा हा काळ व गती आहे; अग्नी त्याचे मुख, चंद्र-सूर्य त्याचे नेत्र, दिशा त्याचे कान, आणि वायू त्याचे घ्राण असे म्हणतात।
Word by Word
avyaktamthe unmanifest
avyaktam:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Roota-vyakta (प्रातिपदिक; nañ + vyakta)
Formनपुंसकलिङ्गे, द्वितीया (2nd/द्वितीया), एकवचन
vaiindeed
vai:
Sambandha (सम्बन्धः)
TypeIndeclinable
Rootvai (अव्यय)
Formनिपात (emphatic particle)
yasyawhose
yasya:
Sambandha (सम्बन्धः)
TypeNoun
Rootyad (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्गे/नपुंसकलिङ्गे, षष्ठी (6th/षष्ठी), एकवचन; सम्बन्ध
yonimwomb/origin
yonim:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootyoni (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्गे, द्वितीया (2nd), एकवचन
vadantithey say
vadanti:
Karta (कर्ता)
TypeVerb
Root√vad (वद्)
Formलट् (Present/वर्तमान), परस्मैपद, प्रथमपुरुष (3rd), बहुवचन
vyaktamthe manifest
vyaktam:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootvyakta (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्गे, द्वितीया, एकवचन
dehambody
deham:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootdeha (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्गे, द्वितीया, एकवचन
kālamtime
kālam:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootkāla (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्गे, द्वितीया, एकवचन
etamthis
etam:
Karma (कर्म)
TypeAdjective
Rootetad (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्गे, द्वितीया, एकवचन; विशेषण
gatimcourse/going/destination
gatim:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootgati (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्गे, द्वितीया, एकवचन
caand
ca:
Sambandha (सम्बन्धः)
TypeIndeclinable
Rootca (अव्यय)
Formसमुच्चयार्थक-अव्यय (conjunction)
vahniḥfire
vahniḥ:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootvahni (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्गे, प्रथमा (1st), एकवचन
vaktrammouth/face
vaktram:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootvaktra (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्गे, द्वितीया, एकवचन (or प्रथमा as predicate); here predicate complement
candrasūryauthe moon and the sun
candrasūryau:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootcandra + sūrya (प्रातिपदिक-द्वन्द्व)
Formपुंलिङ्गे, प्रथमा (1st), द्विवचन; इतरेतर-द्वन्द्व
caand
ca:
Sambandha (सम्बन्धः)
TypeIndeclinable
Rootca (अव्यय)
Formसमुच्चयार्थक-अव्यय
netre(two) eyes
netre:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootnetra (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्गे, प्रथमा, द्विवचन (or द्वितीया as predicate); here predicate complement
diśaḥdirections
diśaḥ:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootdiś (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्गे, प्रथमा, बहुवचन
śrotre(two) ears
śrotre:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootśrotra (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्गे, प्रथमा, द्विवचन (or locative dual in other contexts; here predicate complement)
ghrāṇamnose/smell-organ
ghrāṇam:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootghrāṇa (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्गे, द्वितीया, एकवचन (predicate complement)
āhuḥthey have said/call
āhuḥ:
Karta (कर्ता)
TypeVerb
Root√ah (अह्)
Formलिट् (Perfect/परोक्ष), परस्मैपद, प्रथमपुरुष, बहुवचन
caand
ca:
Sambandha (सम्बन्धः)
TypeIndeclinable
Rootca (अव्यय)
Formसमुच्चयार्थक-अव्यय
vāyumwind/air
vāyum:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootvāyu (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्गे, द्वितीया, एकवचन