Adhyaya 3

Verse 1

इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते उत्तरभागे चतुर्थ उपसंहारपादे शिवपुरवर्णनं नाम द्वितीयो ऽध्यायः सूत उवाच प्रत्याहारं प्रवक्ष्यामि परस्यान्ते स्वयंभुवः / ब्रह्मणः स्थितिकाले तु क्षीणे तस्मिंस्तदा प्रभोः

अशा प्रकारे श्रीब्रह्माण्ड महापुराणातील वायुप्रोक्त उत्तरभागातील चतुर्थ उपसंहारपादात ‘शिवपुरवर्णन’ नावाचा दुसरा अध्याय. सूत म्हणाले—स्वयंभू ब्रह्म्याच्या परम अंतकाळी जो प्रत्याहार होतो, प्रभूचा स्थितिकाल क्षीण झाल्यावर तो मी सांगतो.

Verse 2

यथेदं कुरुते व्यक्तं सुसूक्ष्मं विश्वमीश्वरः / अव्यक्तं ग्रसते व्यक्तं प्रत्याहारे च कृत्स्नशः

जसा ईश्वर हे अतिसूक्ष्म विश्व व्यक्त रूपात प्रकट करतो, तसाच प्रत्याहारकाळी अव्यक्त तत्त्व संपूर्णपणे व्यक्ताला गिळून टाकते.

Verse 3

पुरान्तद्व्यणुकाद्यानां संपूर्णे कल्पसंक्षये / उपस्थिते महाघोरे ह्यप्रत्यक्षे तु कस्यचित्

कल्पाचा संपूर्ण क्षय होऊन महाघोर प्रलय उपस्थित झाला की, द्व्यणुकादि सूक्ष्म तत्त्वेही लय पावतात; तो कोणालाही प्रत्यक्ष दिसत नाही.

Verse 4

अन्ते द्रुमस्य संप्राप्ते पश्चिमास्य मनोस्तदा / अन्ते कलियुगे तस्मिन्क्षीणे संहार उच्यते

तेव्हा मनूच्या या पश्चिम (अंतिम) काळात ‘द्रुम’चा अंत आला की, आणि क्षीण झालेल्या कलियुगाच्या शेवटी—यालाच संहार म्हणतात.

Verse 5

संप्रक्षाले तदा वृ-त्ते प्रत्याहारे ह्युपस्थिते / प्रत्याहारे तदा तस्मिन्भूततन्मात्रसंक्षये

जेव्हा ‘संप्रक्षाल’ (सम्यक् प्रक्षालन) घडते आणि प्रत्याहार उपस्थित होतो, तेव्हा त्या प्रत्याहारात भूतांच्या तन्मात्रांचाही क्षय होतो.

Verse 6

महदादिविकारस्य विशेषान्तस्य संक्षये / स्वभावकारिते तस्मिन्प्रवृत्ते प्रतिसंचरे

महद् इत्यादी विकारांचा, विशेष (स्थूल) पर्यंतचा विस्तार क्षय पावल्यावर—स्वभावप्रेरित प्रतिसंचार (प्रत्यावर्तन) सुरू होतो.

Verse 7

आपो ग्रसंति वै पूर्वं भूमेर्गन्धात्मकं गुमम् / आत्तगन्धा ततो भूमिः प्रलयत्वाय कल्पते

प्रथम जल पृथ्वीचा गंधस्वरूप गुण गिळून टाकते. गंधरहित झाल्यावर पृथ्वी प्रलयावस्थेस योग्य ठरते.

Verse 8

प्रणष्टे गन्धतन्मात्रे तोयावस्था धरा भवेत् / आपस्तदा प्रविष्टास्तु वेगवत्यो महास्वनाः

गंधतन्मात्रा नष्ट झाल्यावर पृथ्वी जलावस्थेत जाते. तेव्हा वेगवान व महानाद करणाऱ्या आपः त्यात प्रविष्ट होतात.

Verse 9

सर्वमापूरयित्वेदं तिष्ठन्ति विचरन्ति च / अपामपि गणो यस्तु ज्योतिःष्वालीयते रसः

हे सर्व जग भरून आपः कधी स्थिर राहतात, कधी संचार करतात. पाण्यांचा जो समूह-रूप रस आहे तो ज्योतींमध्ये लीन होतो.

Verse 10

नश्यन्त्यापस्तदा तत्र रसतन्मात्रसंक्षयात् / तीव्रतेजोहृतरसाज्योतिष्ट्वं प्राप्नुवन्त्युत

तेथे रसतन्मात्रेचा क्षय झाल्याने आपः नष्ट होतात. तीव्र तेजाने रस हिरावल्यावर ते ज्योतीस्वरूप प्राप्त करतात.

Verse 11

ग्रस्ते च सलिले तेजः सर्वतोमुखमीक्षते / अथाग्निः सर्वतो व्याप्त आदत्ते तज्जलं तदा

जल ग्रासले गेल्यावर तेज सर्वतोमुख होऊन पाहते. मग सर्वत्र व्याप्त अग्नी ते जल तेव्हा ग्रहण करतो.

Verse 12

सर्वमापूर्यते ऽर्चिर्भिस्तदा जगदिदं शनैः / अर्चिर्भिः संतते तस्मिंस्तर्यगूर्ध्वमधस्ततः

तेव्हा हळूहळू हे जग सर्वत्र ज्वालांनी भरून जाते. त्या ज्वालांच्या सतत प्रवाहात आडवे, वर आणि खाली सर्वत्र व्यापते.

Verse 13

ज्योतिषो ऽपि गुणं रूपं वायुरत्ति प्रकाशकम् / प्रलीयते तदा तस्मिन्दीपार्चिरिव मारुते

ज्योतीचेही प्रकाशक गुणरूप वायू गिळून टाकतो; तेव्हा ते त्यातच लीन होते, जसे वाऱ्यात दिव्याची ज्योत।

Verse 14

प्रनष्टे रूपतन्मात्रे हृतरूपो विभावसुः / उपशाम्यति तेजो हिवायुराधूयते महान्

रूपतन्मात्रा नष्ट झाल्यावर विभावसु (अग्नी) रूपहरित होतो; तेज शांत होते आणि महान वायू प्रचंड वेगाने वाहू लागतो।

Verse 15

निरालोके तदा लोके वायुभूते च तेजसि / ततस्तु मूलमासाद्य वायुः संबन्धमात्मनः

तेव्हा जग निरालोक होते आणि तेजही वायुरूप होते; मग वायू आपल्या मूळाला प्राप्त होऊन आत्मसंबंध प्रस्थापित करतो।

Verse 16

ऊर्ध्वञ्चाधश्च तिर्यक्च दोधवीति दिशो दश / वायोरपि गुणं स्पर्शमाकाशं ग्रसते च तत्

वर, खाली आणि तिरके—दहा दिशा डोलू लागतात; आणि आकाश वायूचाही गुण म्हणजे स्पर्श, तोही ग्रसून टाकते।

Verse 17

प्रशाम्यति तदा वायुः खन्तु तिष्ठत्यनावृतम् / अरूपमरसस्पर्शमगन्धं न च मूर्तिमत्

तेव्हा वायू शांत होतो; पण आकाश अनावृत राहते—रूपहीन, रसहीन, स्पर्शहीन, गंधहीन आणि अमूर्त।

Verse 18

सर्वमापूरयच्छब्दैः सुमहत्तत्प्रकाशते / तस्मिंल्लीने तदा शिष्टमाकाशं शब्दलक्षणम्

शब्दांनी सर्वत्र परिपूर्ण करून तो सुमहान तत्त्व प्रकट होतो. त्यात लीन झाल्यावर तेव्हा शब्दलक्षण असलेले आकाशच शेष राहते.

Verse 19

शब्दमात्रं तदाकाशं सर्वमावृत्य तिष्ठति / तत्र शब्दं गुमं तस्य भूतदिर्ग्रसते पुनः

ते आकाश केवळ शब्दमात्र होऊन सर्वांना आच्छादून स्थित राहते. तेथे त्याचा गूढ शब्द पुन्हा तामस भूतादि ग्रासतो.

Verse 20

भूतेन्द्रियेषु युगपद्भूतादौ संस्थितेषु वै / अभिमानात्मको ह्येष भूतादिस्तामसः स्मृतः

भूत व इंद्रिये एकाच वेळी भूतादिमध्ये स्थित झाल्यावर, अभिमानस्वरूप हा भूतादि तामस मानला जातो.

Verse 21

भूतादिर्ग्रसते चापि महान्वै बुद्धिलक्षणः / महानात्मा तु विज्ञेयः संकल्पो व्यवसायकः

भूतादि ‘महान्’लाही ग्रासतो, जो बुद्धिलक्षण आहे. त्या महानात्म्याला संकल्प व निश्चयशक्ती म्हणून जाणावे.

Verse 22

बुद्धिर्मनश्च लिङ्गं च महानक्षर एव च / पर्यायवाचकैः शब्दैस्तमाहुस्तत्त्व चिन्तकाः

बुद्धी, मन, लिंग, महान् आणि अक्षर—अशा पर्यायवाची शब्दांनी तत्त्वचिंतक त्यालाच संबोधतात.

Verse 23

संप्रलीनेषु भूतेषु गुणसाम्ये ततो महान् / लीयन्ते गुणसाम्यं तु स्वात्मन्येवावतिष्ठते

जेव्हा सर्व भूत प्रलयकाळी लीन होऊन गुणसम्य अवस्थेत येतात, तेव्हा महत्तत्त्वही लय पावते; परंतु गुणसम्य आपल्या आत्मस्वरूपातच स्थिर राहते।

Verse 24

लीयन्ते सर्वभूतानां कारणानि प्रसंगमे / इत्येष संयमश्चैव तत्त्वानां कारणैः सह

सर्व भूतांची कारणेही क्रमाने लय पावतात; कारणांसह तत्त्वांचा हा जो निग्रह-नियमन, तोच ‘संयम’ म्हणून सांगितला आहे।

Verse 25

तत्त्वप्रसंयमो ह्येष स्मृतो ह्यावर्तको द्विजाः / धर्माधर्मौं तपो ज्ञानं शुभं सत्यानृते तथा

हे द्विजांनो! हा तत्त्वांचा प्रसंयम ‘आवर्तक’ म्हणून स्मृत आहे; धर्म-अधर्म, तप, ज्ञान, शुभ तसेच सत्य-असत्यही त्यात परत गुंडाळले जातात।

Verse 26

ऊर्ध्वभावो ह्यधोभावः सुखदुःखे प्रियाप्रिये / सर्वमेतत्प्रपञ्चस्थं गुणमात्रात्मकं स्मृतम्

ऊर्ध्वभाव व अधोभाव, सुख-दुःख, प्रिय-अप्रिय—हे सर्व प्रपंचात स्थित असून केवळ गुणमात्रस्वरूप आहे असे मानले जाते।

Verse 27

निरिन्द्रियाणां च तदा ज्ञानिनां यच्छुभाशुभम् / प्रकृत्यां चैव तत्सर्वं पुण्यं पापं प्रतिष्ठति

तेव्हा इंद्रियरहित ज्ञान्यांचे जे शुभ-अशुभ, ते सर्व—पुण्य व पापासह—प्रकृतीतच प्रतिष्ठित राहते।

Verse 28

यात्यवस्था तु साचैव देहिनां तु निरुच्यते / जन्तूनां पापपुण्यं तु प्रकृतौ यत्प्रतिष्ठितम्

देहधारी जीवांची जी ‘यात्यवस्था’ आहे तीच येथे सांगितली आहे; आणि प्राण्यांचे पाप‑पुण्य प्रकृतीतच प्रतिष्ठित असते.

Verse 29

अवस्थास्थानि तान्येव पुण्यपापानि जन्तवः / योजयन्ते पुनर्देहान्परत्वेन तथैव च

तीच पुण्य‑पापे अवस्थांमध्ये स्थित राहून जीवांना पुन्हा‑पुन्हा देहांशी जोडतात आणि परलोकातील फलही तसंच देतात.

Verse 30

धर्माधर्मौं तु जन्तूनां गुणमात्रात्मकावुभौ / कारणैः स्वैः प्रचीयेते कायत्वेनेह जन्तुभिः

जीवांचा धर्म आणि अधर्म—हे दोन्ही केवळ गुणमात्रस्वरूप आहेत; आपल्या कारणांनीच येथे जीव देहभावाने त्यांचा संचय करतात.

Verse 31

सचेतनाः प्रलीयन्ते क्षेत्रज्ञाधिष्ठिता गुणाः / सर्गे च प्रतिसर्गे च संसारे चैव जन्तवः

क्षेत्रज्ञाच्या अधिष्ठानात असलेले चेतनायुक्त गुण प्रलयकाळी लीन होतात; आणि सर्ग‑प्रतिसर्ग व संसारात जीव सतत प्रवृत्त राहतात.

Verse 32

संयुज्यन्ते वियुज्यन्ते कारणैः संचरन्ति च / राजसी तामसी चैव सात्त्विकी चैव वृत्तयः

कारणांमुळे ते जोडले जातात, कारणांमुळेच विभक्त होतात आणि कारणांमुळेच संचार करतात; राजसी, तामसी आणि सात्त्विकी—या वृत्ती आहेत.

Verse 33

गुणमात्राः प्रवर्तन्ते पुरुषाधिष्ठता स्त्रिधा / उर्द्ध्वदेशात्मकं सत्त्वमधोभागात्मकं तमः

गुणमात्राच प्रवर्ततात; पुरुषाची अधिष्ठानशक्ती त्रिधा मानली आहे. सत्त्व ऊर्ध्वगामी, तर तम अधोभागाकडे नेणारे आहे.

Verse 34

तयोः प्रवर्त्तकं मध्ये इहैवावर्त्तकं रजः / इत्येवं परिवर्तन्तेत्रयश्चेतोगुणात्मकाः

त्या दोघांच्या मध्ये रज येथे प्रेरक व आवर्तक आहे. अशा रीतीने चित्ताचे हे तिन्ही गुण सतत परिवर्तित होत राहतात.

Verse 35

लोकेषु सर्वभूतानां तन्न कार्यं विजानता / अविद्याप्रत्ययारंभा आरभ्यन्ते हि मानवैः

लोकांत सर्व प्राण्यांसाठी ते सत्य कार्य जाणूनही, मानव अविद्येच्या प्रत्ययातूनच कर्म आरंभ करतात.

Verse 36

एतास्तु गतयस्तिस्रः शुभात्पापात्मिकाः स्मृताः / तमसो ऽभिभवाज्जन्तुर्याथातथ्यं न विन्दति

या तीन गती शुभापासून पापात्मिकेपर्यंत मानल्या आहेत. तमाच्या अभिभवामुळे जीव यथार्थ सत्य जाणू शकत नाही.

Verse 37

अतत्त्वदर्शनात्सो ऽथ विविधं वध्यते ततः / प्राकृतेन च बन्धेन तथ्यावैकारिकेण च

तत्त्वदर्शन न झाल्याने तो पुढे अनेक प्रकारे बांधला जातो—प्राकृत बंधनानेही आणि विकारजन्य (तथ्याभास) बंधनानेही.

Verse 38

दक्षिणाभिस्ततीयेन बद्धो ऽत्यन्तं विवर्त्तते / इत्येते वै त्रयः प्रोक्ता बन्धा ह्यज्ञानहेतुकाः

दक्षिणा-आसक्तीच्या तिसऱ्या बंधनाने बांधलेला जीव अत्यंत भ्रमित होतो. हे तीनही बंध अज्ञानामुळेच उत्पन्न होतात असे सांगितले आहे.

Verse 39

अनित्ये नित्यसंज्ञा च दुःखे च सुखदर्शनम् / अस्वे स्वमिति च ज्ञानमशुचौ शुचिनिश्चयः

अनित्याला नित्य समजणे, दुःखात सुख पाहणे; जे आपले नाही त्याला ‘माझे’ मानणे, आणि अशुचित शुचि ठरवणे—हीच विपरीत बुद्धी आहे.

Verse 40

येषामेते मनोदोषा ज्ञानदोषा विपर्ययात् / रागद्वेषनिवृत्तिश्च तज्ज्ञानं समुदाहृतम्

विपर्ययामुळे ज्यांच्यात हे मनोदोष व ज्ञानदोष असतात; आणि ज्यांच्यात राग-द्वेषाची निवृत्ती होते—तेच ‘ज्ञान’ म्हणून सांगितले आहे.

Verse 41

अज्ञानं तमसो मूरं कर्मद्वयफलं रजः / कर्म जस्तु पुनर्देहो महादुःखं प्रवर्त्तते

अज्ञान हे तमसाचे मूळ; रजस हे कर्माच्या द्विविध फळाचे कारण. कर्मातून पुन्हा देह उत्पन्न होतो आणि महादुःखाची प्रवृत्ती सुरू होते.

Verse 42

श्रोत्रजा नेत्रजा चैव त्वग्जिह्वाघ्राणजा तथा / पुनर्भवकरी दुःखात्कर्मणा जायते तृषा

कान, डोळे, त्वचा, जीभ व नाक यांपासून उत्पन्न होणारी विषयतृष्णा—कर्मामुळे दुःखातून जन्मते आणि पुनर्जन्म घडवते.

Verse 43

सतृष्णो ऽभिहितो बालः स्वकृतैः कर्मणः फलैः / तैलवीडकवज्जीवस्तत्रैव परिवर्त्तते

तृष्णेने ग्रस्त बालक स्वकृत कर्मफळांनी बांधला जाऊन, तेलघाण्यासारखा जीव तिथेच फिरत राहतो।

Verse 44

तस्मान्मूलमनर्थानामज्ञान मुपदिश्यते / तं शत्रुमवधार्यैकं ज्ञाने यत्नं समाचरेत्

म्हणून अनर्थांचे मूळ अज्ञान असे सांगितले आहे; त्या एक शत्रूला ओळखून ज्ञानासाठी प्रयत्न करावा।

Verse 45

ज्ञानाद्धि त्यजते सर्वं त्यागाद्बुद्धिर्विरज्यते / वैराग्याच्छुध्यते चापि शुद्धः सत्त्वेन मुच्यते

ज्ञानाने सर्व त्याग होतो; त्यागाने बुद्धी रागरहित होते; वैराग्याने ती शुद्ध होते आणि शुद्ध झाल्यावर सत्त्वाने मुक्ती मिळते।

Verse 46

अत ऊर्द्ध्वं प्रवक्ष्यामि रागं भूतापहारिणम् / अभिष्वङ्गाय योगः स्याद्विषयेष्ववशात्मनः

आता पुढे मी प्राण्यांना हरून नेणाऱ्या रागाचे वर्णन करीन; विषयांत असहाय आत्म्यासाठी आसक्तीच जणू योग ठरते।

Verse 47

अनिष्टमिष्टमप्रीतिप्रीतितापविषादनम् / दुःखलाभे न तापश्च सुखानुस्मरणं तथा

अनिष्ट व इष्ट यांत अप्रिती व प्रिती, त्यातून ताप व विषाद; दुःख मिळाल्यावरही संताप न होणे, तसेच सुखाचे स्मरण—(ही लक्षणे)।

Verse 48

इत्येष वैषयो रागः संभूत्याः कारणं स्मृतः / ब्रह्मादौ स्थावरान्ते वै संसारेह्यादिभौतिके

अशा प्रकारे विषयांचा हा राग (आसक्ती) उत्पत्तीचे कारण मानला आहे; ब्रह्मापासून स्थावरापर्यंत या आदिभौतिक संसारात।

Verse 49

अज्ञानपूर्वकं तस्मादज्ञानं तु विवर्जयेत् / यस्य चार्षे न प्रमाणं शिष्टाचारं तथैव च

म्हणून अज्ञानातून उत्पन्न होणारे अज्ञान टाकून द्यावे; ज्याला ऋषीप्रमाण नाही आणि शिष्टाचारही नाही।

Verse 50

वर्णाश्रमविरुद्धो यः शिष्टशास्त्रविरोधकः / एष मार्गो हि निरये तिर्य्यग्योनौ च कारणम्

जो वर्णाश्रमाच्या विरुद्ध आणि शिष्ट-शास्त्राच्या विरोधात आहे—तोच मार्ग नरकात व तिर्यक्-योनीत जाण्याचे कारण ठरतो।

Verse 51

तिर्य्यग्यो निगतं चैव कारणं तत्त्ररुच्यते / त्रिविधो यातनास्थाने तिर्य्यग्योनौ च षड्विधे

तिर्यक्-योनीत जाण्याचे कारणही तेथेच सांगितले आहे; यातना-स्थानी ते तीन प्रकारचे, आणि तिर्यक्-योनीत सहा प्रकारचे मानले आहे।

Verse 52

कारणे विषये चैव प्रतिघातस्तु सर्वशः / अनैश्वर्यं तु तत्सर्वं प्रतिघातात्मकं स्मृतम्

कारण आणि विषय—दोन्ही ठिकाणी सर्वथा प्रतिघात (अडथळा) होतो; ते सर्व अनैश्वर्य प्रतिघातस्वरूपच मानले आहे।

Verse 53

इत्येषा तामसी वृत्तिर्भूतादीनां चतुर्विधा / सत्त्वस्थमात्रकं चित्तं यथासत्त्वं प्रदर्शनात्

अशा रीतीने भूतादींची तामसी वृत्ती चार प्रकारची आहे. सत्त्वात स्थित चित्त सत्त्वाप्रमाणेच प्रकट होते.

Verse 54

तत्त्वानां च यथातत्त्वं दृष्ट्वा वै तत्त्वदर्शनात् / सत्त्वक्षेत्रज्ञनानात्वमेतन्नानार्थदर्शनम्

तत्त्वदर्शनाने तत्त्वे यथातत्त्व पाहिल्यावर सत्त्व व क्षेत्रज्ञ यांचे नानात्व कळते—हेच नानार्थदर्शन आहे.

Verse 55

नानात्वदर्शनं ज्ञानं ज्ञानाद्वै योग उच्यते / तेन बद्धस्य वै बन्धो मोक्षो मुक्तस्य तेन च

नानात्वदर्शन हेच ज्ञान; आणि ज्ञानातूनच योग म्हणतात. त्याच्यामुळे बद्धाचा बंध आणि मुक्ताचा मोक्षही होतो.

Verse 56

संसारे विनिवृत्ते तु मुक्तो लिङ्गेन मुच्यते / निःसंबन्धो ह्यचैतन्यः स्वात्मन्येवावतिष्ठते

संसारातून निवृत्त झाल्यावर मुक्त पुरुष लिंग (सूक्ष्म देह) पासूनही सुटतो. तो असंबंध, अचैतन्यसदृश होऊन स्वात्म्यातच स्थित राहतो.

Verse 57

स्वात्मन्यवस्थितश्चापि विरूपाख्येन लिख्यते / इत्येतल्लक्षणं प्रोक्तं समासाज्ज्ञान मोक्षयोः

स्वात्म्यात स्थित असूनही त्याचे ‘विरूप’ असे नामोल्लेख होतो. अशा प्रकारे ज्ञान व मोक्ष यांची लक्षणे संक्षेपाने सांगितली आहेत.

Verse 58

स चापि त्रिविधः प्रोक्तो मोक्षो वै तत्त्वदर्शिभिः / पूर्वं वियोगो ज्ञानेन द्वितीये रागसंक्षयात्

तत्त्वदर्शींनी मोक्ष त्रिविध सांगितला आहे। पहिला ज्ञानाने वियोग, दुसरा रागक्षयामुळे होतो.

Verse 59

तृष्णाक्ष यात्तृतीयस्तु व्याख्यातं मोक्षकारणम् / लिङ्गाभावात्तु कैवल्यं कैवल्यात्तु निरञ्जनम्

तिसरे मोक्षकारण तृष्णाक्षयाने सांगितले आहे. लिंगाभावाने कैवल्य, आणि कैवल्याने निरंजन अवस्था प्राप्त होते.

Verse 60

निरञ्जनत्वाच्छुद्धस्तु नितान्यो नैव विद्यते / अत ऊर्द्ध्वं प्रवक्ष्यामि वैराग्यं दोषदर्शनात्

निरंजनत्वामुळे तो शुद्ध आहे; त्याच्यासारखा दुसरा कोणताही नित्य नाही. आता पुढे दोषदर्शनातून उत्पन्न वैराग्य सांगतो.

Verse 61

दिव्ये च मानुषे चैव विषये पञ्चलक्षणे / अप्रद्वेषो ऽनभिष्वङ्गः कर्त्तव्यो दोषदर्शनात्

दिव्य व मानुष अशा पञ्चलक्षण विषयांत दोष पाहून न द्वेष करावा, न आसक्ती; हेच कर्तव्य आहे.

Verse 62

तपप्रीतिविषादानां कार्यं तु परिवर्जनम् / एवं वैराग्यमास्थाय शरीरी निर्ममो भवेत्

तप, प्रीती आणि विषाद यांचा त्याग करावा. असे वैराग्य धारण केल्याने देहधारी निर्मम होतो.

Verse 63

अनित्यमशिवं दुःखमिति वुद्ध्यानुचिन्त्य च / विशुद्धं कार्यकरणं सत्त्वस्यातिनिषैवया

हे ‘अनित्य, अशिव व दुःखरूप’ आहे असे बुद्धीने सतत चिंतन केल्यास, अतिशय साधनेने सत्त्वाचे कार्य-करण शुद्ध होते।

Verse 64

परिपक्वकषायो हि कृत्स्नान्दोषान्प्रपश्यति / ततः प्रयाणकाले हि दोषैर्नैमित्तिकैस्तथा

ज्याचे कषाय परिपक्व झाले आहेत तो सर्व दोष स्पष्ट पाहतो; आणि नंतर प्रयाणकाळीही तसेच नैमित्तिक दोष पाहतो।

Verse 65

ऊष्मा प्रकुपितः काये तीव्रवायुसमीरितः / स शरीरमुपाश्रित्य कृत्स्नान्दोषान्रुणद्धि वै

कायेत प्रकुपित उष्णता तीव्र वायूने प्रेरित होऊन, त्या शरीराचा आश्रय घेऊन सर्व दोषांना आवरते।

Verse 66

प्राणक्थानानि भिन्दन्हि छिन्दन्मर्माण्यतीत्य च / शैत्यात्प्रकुपितो वायुरूर्द्ध्वं तूत्क्रमते ततः

तो प्राणस्थानांना भेदून, मर्मांना छेदून पुढे जातो; शैत्याने प्रकुपित वायू मग वरच्या दिशेने बाहेर पडतो।

Verse 67

स चायं सर्वभूतानां प्राणस्थानेष्ववस्थितः / समासात्संवृते ज्ञाने संचृत्तेषु च कर्मसु

आणि हा वायू सर्व भूतांच्या प्राणस्थानी स्थित आहे; जेव्हा लवकरच ज्ञान आच्छादित होते आणि कर्म संकुचित होतात।

Verse 68

स जीवो नाभ्यधिष्ठानः कर्मभिः स्वैः पुराकृतैः / अष्टाङ्गप्रणवृत्तिं वै स विच्यावयते पुनः

तो जीव नाभि-आधारात स्थित होऊन आपल्या पूर्वकृत कर्मांमुळे अष्टाङ्ग प्राणप्रवृत्तीला पुन्हा विचलित करतो।

Verse 69

शरीरं प्रजहन्सोंऽते निरुच्छ्वासस्ततो भवेत् / एवं प्राणैः परित्यक्तो मृत इत्यभिधीयते

अखेरीस तो देह सोडतो तेव्हा श्वास थांबतो; अशा रीतीने प्राणांनी त्यागलेला तो ‘मृत’ म्हणतात।

Verse 70

यथेह लोके स्वप्ने तं नीयमानमितस्ततः / रञ्जनं तद्विधेयस्य ते तान्यो न च विद्यते

जसे या लोकी स्वप्नात त्याला इकडेतिकडे नेले जाते, तसेच कर्माधीनासाठी तेच भोग-रंजन आहे; त्यापलीकडे काही नाही।

Verse 71

नृष्णाक्षयस्तृतीयस्तु व्याख्यातं मोक्षलक्षणम् / शब्दाद्ये विषये दोषदृष्टिर्वै पञ्चलक्षणे

तिसरे लक्षण ‘तृष्णाक्षय’—हे मोक्षाचे चिन्ह म्हणून सांगितले आहे; शब्दादी विषयांत दोषदृष्टी असणे हे पाच लक्षणांत येते।

Verse 72

अप्रद्वेषो ऽनभिष्वङ्गः प्रीतितापविवर्जनम् / वैराग्यकारणं ह्येते प्रकृतीनां लयस्य च

द्वेषाचा अभाव, आसक्ती नसणे, आणि प्रीती व ताप यांचा त्याग—हे वैराग्याची कारणे आहेत आणि प्रकृतींच्या लयाचीही।

Verse 73

अष्टौ प्रकृतयो ज्ञेयाः पूर्वोक्ता वै यथाक्रमम् / अव्यक्ताद्यास्तु विज्ञेया भूतान्ताः प्रकृतेर्भवाः

पूर्वोक्त क्रमाप्रमाणे आठ प्रकृती जाणाव्या. अव्यक्तापासून आरंभ होऊन भूतांपर्यंत—या सर्व प्रकृतीपासून उत्पन्न आहेत.

Verse 74

वर्णाश्रमाचारयुक्तः शिष्टः शास्त्राविरोधनः / वर्णाश्रमाणां धर्मो ऽयं देवस्थानेषु कारणम्

जो वर्णाश्रम-आचारयुक्त, शिष्ट आणि शास्त्रविरोधरहित आहे—वर्णाश्रमांचा हाच धर्म देवस्थानांत कारण (आधार) ठरतो.

Verse 75

ब्रह्मादीनि पिशाचान्तान्यष्टौ स्थानानि देवता / ऐश्वर्यमाणिमाद्यं हि कारणं ह्यष्टलक्षणम्

ब्रह्मापासून पिशाचांपर्यंत देवतांची आठ स्थाने (वर्ग) आहेत. ऐश्वर्य, अणिमा इत्यादी—हे अष्टलक्षणयुक्त कारणतत्त्व आहे.

Verse 76

निमित्तमप्रतीघाते दृष्टे शब्दादिलक्षणे / अष्टावेतानि रूपाणि प्राकृतानि यथाक्रमम्

अप्रतिघातात निमित्त आणि शब्दादि-लक्षणांत प्रत्यक्ष—ही आठ रूपे प्रकृतिजन्य आहेत, यथाक्रम.

Verse 77

क्षेत्रज्ञेष्वनुसज्जन्ते गुणमात्रत्मकानि तु / प्रावृट्काले पृथग्मेघं पश्यन्तीव सचक्षुषः

गुणमात्रस्वरूप तत्त्वे क्षेत्रज्ञांमध्ये आसक्त होतात; जसे पावसाळ्यात दृष्टी असलेले लोक वेगवेगळे मेघ पाहतात.

Verse 78

पश्यन्त्येवं विधाः सिद्धा जीवं दिव्येन चक्षुषा / खादतश्चान्नपानानि योनीः प्रविशतस्तथा

अशा प्रकारचे सिद्ध दिव्य नेत्रांनी जीवाला पाहतात; तो अन्न-पान सेवन करीत आणि तसेच योनिंमध्ये प्रवेश करीत दिसतो।

Verse 79

तिर्यगूर्ध्वमधस्ताच्च धावतो ऽपि यथाक्रमम् / जीवः प्राणस्तथा लिङ्गं करणं च चतुष्टयम्

तो तिरपा, वर आणि खाली—क्रमाने धावणारा असला तरी—जीव, प्राण, लिंग आणि करण—या चार नावांनीच सांगितला जातो।

Verse 80

पर्यायवाचकैः शब्दैरेकार्थैः सो ऽभिलष्यते / व्यक्ताव्यक्तप्रमाणो ऽयं स वै भुङ्क्ते तु कृत्स्नशः

एकाच अर्थाचे पर्यायवाची शब्द त्यालाच सूचित करतात; हा व्यक्त-अव्यक्त प्रमाण असलेला जीव सर्वस्वाने भोगतो।

Verse 81

अव्यक्तानुग्रहान्तं च क्षेत्रज्ञाधिष्ठितं च यत् / एवं ज्ञात्वा शुचिर्भूत्वा ज्ञानाद्वै विप्रमुच्यते

जे अव्यक्ताच्या अनुग्रह-सीमेपर्यंत आहे आणि क्षेत्रज्ञाने अधिष्ठित आहे—हे असे जाणून, शुद्ध होऊन, ज्ञानानेच मुक्ती मिळते।

Verse 82

नष्टं चैव यथा तत्त्वं तत्त्वानां तत्त्वदर्शने / यथेष्टं परिनिर्याति भिन्ने देहे सुनिर्वृते

तत्त्वांचे तत्त्वदर्शन झाल्यावर जसे तत्त्वाचे नाश होते; तसे देह भिन्न झाल्यावर, पूर्ण निर्वृत्तीत, तो इच्छेप्रमाणे प्रस्थान करतो।

Verse 83

भिद्यते करणं चापि ह्यव्यक्तज्ञानिनस्ततः / मुक्तो गुणशरीरेण प्रणाद्येन तु सर्वशः

त्यानंतर अव्यक्त जाणणाऱ्याचे करणही भेदले जाते; तो गुण-शरीरापासून मुक्त होऊन सर्वत्र प्रणादि (प्राणनाद) मध्ये लीन होतो.

Verse 84

नान्यच्छरीरमादत्ते दग्धे वीजे यथाङ्कुरः / ज्ञानी च सर्वसंसाराविज्ञशारीरमानसः

जसे जळलेल्या बीजातून अंकुर उगवत नाही, तसे ज्ञानी दुसरे शरीर धारण करत नाही; त्याचे शरीर व मन संसाराच्या अज्ञानापासून रहित असते.

Verse 85

ज्ञानाच्चतुर्द्दशाबुद्धः प्रकृतिस्थो निवर्तते / प्रकृतिं सत्यमित्याहुर्विकारो ऽनृतमुच्यते

ज्ञानाने चौदा अवस्थांचे बोध झाल्यावर, प्रकृतिस्थ जीव निवृत्त होतो; प्रकृतीला ‘सत्य’ म्हणतात आणि तिच्या विकाराला ‘असत्य’ म्हणतात.

Verse 86

असद्भावो ऽनृतं ज्ञेयं सद्भावः सत्य मुच्यते / अनामरूपं क्षेत्रज्ञनामरूपं प्रचक्षते

असद्भाव ‘असत्य’ जाणावा आणि सद्भाव ‘सत्य’ म्हणतात; क्षेत्रज्ञाला नाम-रूपरहित म्हणतात आणि (क्षेत्राला) नाम-रूपयुक्त म्हणतात.

Verse 87

यस्मात्क्षेत्रं विजानाति तत्मात्क्षेत्रज्ञ उच्यते / क्षेत्रं प्रत्ययते यस्मात्क्षेत्रज्ञः शुभ उच्यते

जो क्षेत्र जाणतो म्हणून तो ‘क्षेत्रज्ञ’ म्हणतात; आणि ज्याच्यामुळे क्षेत्राचा प्रत्यय (साक्षात्कार) होतो, तो क्षेत्रज्ञ ‘शुभ’ म्हणतात.

Verse 88

क्षेत्रज्ञः स्मर्यते तस्मात्क्षेत्रं तज्ज्ञैर्विभाष्यते / क्षेत्रं त्वत्प्रत्ययं दृष्टं क्षेत्रज्ञः प्रत्ययः सदा

म्हणून तो ‘क्षेत्रज्ञ’ स्मरला जातो आणि जाणते ‘क्षेत्र’ असे विवेचन करतात. हे द्रष्ट्या! क्षेत्र तुझ्या प्रत्ययावर अवलंबून दिसते; क्षेत्रज्ञ मात्र सदा प्रत्ययरूप आहे.

Verse 89

क्षपणात्कारणाच्चैव क्षतत्राणात्तथैव च / भोज्यत्वविषयत्वाच्च क्षेत्रं क्षेत्रविदो विदुः

क्षय घडविणे, कारणत्व, तसेच क्षतीपासून रक्षण—आणि भोग्य व विषय असणे; या कारणांनी क्षेत्रविद् याला ‘क्षेत्र’ म्हणतात.

Verse 90

महदाद्यं विशेषान्तं सर्वैरूप्यं विलक्षणम् / विकारलक्षणं तद्वै सो ऽक्षरः क्षरमेति च

महत्तत्त्वापासून विशेष (स्थूलभूत) पर्यंत जे सर्वरूप असूनही विलक्षण दिसते, ते विकारलक्षणयुक्त आहे; तोच ‘अक्षर’ही क्षरभावास जातो.

Verse 91

तमेवानुविकारं तु यस्माद्वै क्षरते पुनः / तस्माच्च कारणाच्चैव ज्ञरमित्यभिधीयते

आणि तेच, जे विकारांच्या अनुषंगाने पुन्हा पुन्हा क्षरित होते—या कारणामुळेच त्याला ‘ज्ञर’ असे म्हणतात.

Verse 92

संसारे नरकेभ्यश्च त्रायते पुरुषं च यत् / दुःखत्राणात्पुनश्चापि क्षेत्रमित्यभिधीयते

जे संसार व नरकांपासून पुरुषाचे रक्षण करते आणि दुःखापासून त्राण देते—त्यालाही ‘क्षेत्र’ असे म्हणतात.

Verse 93

सुखदुःखमहंभावाद्भोज्यमित्यभिधीयते / अचेतनत्वाद्विषयस्तद्विधर्मा विभुः स्मृतः

सुख-दुःख व ‘मी’भाव यांच्या संबंधामुळे त्याला ‘भोग्य’ म्हणतात. अचेतन असल्याने तो विषय; त्याहून भिन्न धर्म असलेला विभु स्मृत आहे.

Verse 94

न क्षीयते न क्षरति विकारप्रसृतं तु तत् / अक्षरं तेन वाप्युक्तम क्षीणत्वात्तथैव च

ते न क्षीण होते, न क्षरित होते; तरीही विकारांत प्रसृत झाल्यासारखे दिसते. म्हणून त्याला ‘अक्षर’ म्हटले आहे, कारण ते अक्षीण आहे.

Verse 95

यस्मात्पूर्यनुशेते च तस्मात्पुरुष उच्यते / पुरप्रत्ययिको यस्मात्पुरुषेत्यभिधीयते

तो ‘पुरी’ म्हणजे देह-नगरात निवास करतो म्हणून त्याला ‘पुरुष’ म्हणतात. आणि ‘पुर’ या प्रत्ययाचा आधार तोच असल्यानेही ‘पुरुष’ असे अभिधान आहे.

Verse 96

पुरुषं कथयस्वाथ कथितो ऽज्ञैर्विभाष्यते / शुद्धो निरञ्जनाभासो ज्ञाता ज्ञानविवर्जितः

‘पुरुष सांग’ असे म्हटले की अज्ञ लोक त्याचे निरनिराळे वर्णन करतात. तो शुद्ध, निरंजन-प्रभास्वरूप आहे; तो ज्ञाता आहे, तरी (विषयात्मक) ज्ञानरहित आहे.

Verse 97

अस्तिनास्तीति सो ऽन्यो वा बद्धो मुक्तो गतःस्थितः / नैर्हेतुकात्त्वनिर्देश्यादहस्तस्मिन्न विद्यते

‘आहे’ ‘नाही’, ‘वेगळा’—असे; ‘बद्ध’ ‘मुक्त’, ‘गेला’ ‘स्थिर’—अशी विशेषणे त्याला लागू होत नाहीत. कारण तो हेतुरहित व अवर्णनीय आहे; त्यात ‘हस्त’ (पकड/आधार) नाही.

Verse 98

शुद्धत्वान्न तु दृश्यो वै द्रष्टृत्वात्समदर्शनः / आत्मप्रत्ययकारित्वादन्यूनं वाप्यहेतुकम्

शुद्धत्वामुळे तो दृश्य नाही; द्रष्टा असल्याने तो समदर्शी आहे। आत्मप्रत्ययाचा कारणकर्ता असल्याने तो न न्यून, न निरर्थक आहे.

Verse 99

भावग्राह्यमनुमानाच्चिन्तयन्न प्रमुह्यते / यदा पश्यति ज्ञातारं शान्तार्थं दर्शनात्मकम्

अनुमानाने भावग्राह्य तत्त्वाचा विचार करणारा मोहित होत नाही। जेव्हा तो दर्शनस्वरूप, शांतार्थ ज्ञात्याला पाहतो.

Verse 100

दृश्यादृश्येषु निर्देश्यं तदा तद्दुर्द्धरं वरम् / विज्ञाता न च दृश्येत वृथक्त्वेनेह सर्वशः

दृश्य-अदृश्यांत त्याचा निर्देश केला असता ते श्रेष्ठ तत्त्व अत्यंत दुर्धर ठरते। ज्ञाता येथे सर्वथा वेगळेपणाने दृश्य होत नाही.

Verse 101

स्वेनात्मना तथात्मानं कारणात्मा नियच्छति / प्रकृतौ कारणे तत्र स्वात्मन्येवोपतिष्ठति

कारणस्वरूप आत्मा आपल्या आत्म्यानेच आत्म्याला संयमित करतो. तेथे कारणरूप प्रकृतीत तो आपल्या स्वात्म्यातच स्थित राहतो.

Verse 102

अस्तिनास्तीति सो ऽन्यो वा इहामुत्रेति वा पुनः / एकत्वं वा पृथक्वं वा क्षेत्रज्ञः पुरुषो ऽपि वा

‘आहे’ की ‘नाही’, ‘तो दुसरा आहे’, ‘इथे की परत्र’—पुन्हा ‘एकत्व की पृथक्त्व’—अशा विकल्पांत क्षेत्रज्ञ पुरुषही येतो.

Verse 103

आत्मा वा स निरात्मा वा चेतनो ऽचेतनो ऽपि वा / कर्त्ता वा सो ऽप्यकर्त्ता वा भोक्ता वा भोज्यमेव च

तो आत्मा आहे किंवा अनात्मा; चेतनही आहे, अचेतनही. तो कर्ताही आहे व अकर्ताही; भोक्ता आणि भोग्यही आहे.

Verse 104

यद्गत्वा न निवर्त्तन्ते क्षेत्रज्ञं तु निरञ्जनम् / अवाच्यं तदनाख्यानादग्राह्यं वादहेतुभिः

ज्याला प्राप्त झाल्यावर परत येणे नाही—तो निर्मळ क्षेत्रज्ञ आहे. तो अवाच्य आहे, कारण त्याचे वर्णन होत नाही; वाद-विवादाच्या हेतूंनीही तो ग्राह्य नाही.

Verse 105

अप्रतर्क्यमचिन्त्यत्वादवा येत्वाच्च सर्वशः / नालप्य वचसा तत्त्वमप्राप्य मनसा सह

ते तत्त्व अतर्क्य, अचिन्त्य आणि सर्वथा अविज्ञेय आहे. वाणीने ते सांगता येत नाही; मनासहही ते प्राप्त होत नाही.

Verse 106

क्षेत्रज्ञे निर्गुणे शुद्धे शान्ते क्षीणे निरञ्जने / व्यपेतसुखदुःखे च निरुद्धे शान्तिमागते

जेव्हा क्षेत्रज्ञ निर्गुण, शुद्ध, शान्त, क्षीण आणि निरञ्जन होतो; तसेच सुख-दुःखापासून विलग, निरुद्ध आणि शान्तीत स्थित होतो—

Verse 107

निरात्मके पुनस्तस्मिन्वाच्यावाच्यं न विद्यते / एतौ संहारविस्तारौ व्यक्ताव्यक्तौ ततः पुनः

परंतु त्या निरात्म (निर्विशेष) अवस्थेत वाच्य-अवाच्य असा भेद नसतो. मग त्यातूनच संहार व विस्तार—व्यक्त व अव्यक्त—हे दोन्ही प्रकट होतात.

Verse 108

सृज्यते ग्रसते चैव व्यक्तौ पर्यवतिष्ठते / क्षेत्रज्ञाधिष्ठितं सर्वं पुनः सर्गे प्रवर्त्तते

हे सर्व जगत् निर्माण होते व लयासही जाते; व्यक्त अवस्थेत स्थिर राहते. क्षेत्रज्ञाच्या अधिष्ठानाने सर्व पुन्हा सर्गात प्रवृत्त होते.

Verse 109

अधिष्ठानं प्रपद्येत तस्यान्ते बुद्धिपूर्वकम् / साधर्म्यवैधर्म्यकृतः संयोगो विदितस्तयोः / अनादिमांश्च संयोगो महापुरुषजः स्मृतः

त्याच्या शेवटी बुद्धिपूर्वक अधिष्ठानास शरण जावे. साधर्म्य व वैधर्म्यामुळे झालेला त्या दोघांचा संयोग प्रसिद्ध आहे. तो संयोग अनादी असून महापुरुषजन्य मानला आहे.

Verse 110

यावच्च सर्गप्रति सर्गकालस्तावज्जगत्तिष्ठति संनिरुध्य / पूर्वं हि तस्यैव च बुद्धिपूर्वं प्रवर्त्तते तत्पुरुषार्थंमेव

जितका सर्ग-प्रतिसर्गाचा काळ असतो तितका जगत् आवरून स्थिर राहते. कारण पूर्वीच त्याच्याच बुद्धिपूर्वक तोच पुरुषार्थ प्रवर्ततो.

Verse 111

एषा निसर्गप्रतिसर्गपूर्वा प्राधानिकी चेश्वरकारिता वा / अनाद्यनन्ता ह्यभिमानपूर्वकं वित्रासयन्ती जगदभ्युपैति

ही शक्ति निसर्ग-प्रतिसर्गापूर्वीची आहे—प्राधानिकी असो वा ईश्वरकृत असो. ही अनादी-अनंत असून अभिमानपूर्वक जगाला भयभीत करीत प्रकट होते.

Verse 112

इत्येष प्राकृतः सर्गस्तृतीयो हेतुलक्षणः / उक्तो ह्यस्मिंस्तदात्यन्तं कालं ज्ञात्वा प्रमुच्यते

अशा रीतीने हा तिसरा, कारणलक्षणयुक्त, प्राकृत सर्ग सांगितला आहे. यात त्या अत्यंत कालास जाणून मनुष्य मुक्त होतो.

Verse 113

इत्येष प्रतिसर्गो वस्त्रिविदः कीर्त्तितो मया / विस्तरेणानुपूर्व्याच भूयः किं वर्त्तयाम्यहम्

अशा रीतीने, हे सूत, मी प्रतिसर्गाचे वर्णन केले. आता विस्ताराने व क्रमाने पुन्हा मी काय सांगू?