Shloka 41
प्रत्याहारवर्णनम्
Pratyāhāra—Cosmic Withdrawal / Dissolution Sequence
Devanagari script
अज्ञानं तमसो मूरं कर्मद्वयफलं रजः / कर्म जस्तु पुनर्देहो महादुःखं प्रवर्त्तते
Transliteration
ajñānaṃ tamaso mūraṃ karmadvayaphalaṃ rajaḥ / karma jastu punardeho mahāduḥkhaṃ pravarttate
Translation
अज्ञान हे तमसाचे मूळ; रजस हे कर्माच्या द्विविध फळाचे कारण. कर्मातून पुन्हा देह उत्पन्न होतो आणि महादुःखाची प्रवृत्ती सुरू होते.
Word by Word
अज्ञानम्ignorance
अज्ञानम्:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootअज्ञान (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन
तमसःof tamas (darkness)
तमसः:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeNoun
Rootतमस् (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, षष्ठी-विभक्ति (Genitive), एकवचन
मूढम्deluded, stupefying
मूढम्:
Viśeṣaṇa (विशेषण)
TypeAdjective
Rootमूढ (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; विशेषणम्
कर्मद्वयफलम्the fruit of the twofold action
कर्मद्वयफलम्:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootकर्म (प्रातिपदिक) + द्वय (प्रातिपदिक) + फल (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुषः (कर्मद्वयस्य फलम्)
रजःrajas (passion)
रजः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootरजस् (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन
कर्मaction
कर्म:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootकर्मन् (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया-विभक्ति, एकवचन
जःborn from, produced by
जः:
Viśeṣaṇa (विशेषण)
TypeAdjective
Rootज (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; विशेषणम् (ज = उत्पन्नः/जन्यः)
तुbut
तु:
Discourse particle (निपात)
TypeIndeclinable
Rootतु (अव्यय)
Formअव्यय; निपात (contrastive particle)
पुनःagain
पुनः:
Kriyāviśeṣaṇa (क्रियाविशेषण)
TypeIndeclinable
Rootपुनः (अव्यय)
Formअव्यय; क्रियाविशेषण (adverb)
देहःbody
देहः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootदेह (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन
महादुःखम्great suffering
महादुःखम्:
Karma/Predicate (कर्म/विधेय)
TypeNoun
Rootमहा (प्रातिपदिक) + दुःख (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; कर्मधारयः (महच्च तत् दुःखम्)
प्रवर्ततेarises, proceeds
प्रवर्तते:
Kriyā (क्रिया)
TypeVerb
Rootप्र-वृत् (धातु)
Formलट्-लकार (Present), प्रथमपुरुष, एकवचन; आत्मनेपद