Shloka 88
प्रत्याहारवर्णनम्
Pratyāhāra—Cosmic Withdrawal / Dissolution Sequence
Devanagari script
क्षेत्रज्ञः स्मर्यते तस्मात्क्षेत्रं तज्ज्ञैर्विभाष्यते / क्षेत्रं त्वत्प्रत्ययं दृष्टं क्षेत्रज्ञः प्रत्ययः सदा
Transliteration
kṣetrajñaḥ smaryate tasmātkṣetraṃ tajjñairvibhāṣyate / kṣetraṃ tvatpratyayaṃ dṛṣṭaṃ kṣetrajñaḥ pratyayaḥ sadā
Translation
म्हणून तो ‘क्षेत्रज्ञ’ स्मरला जातो आणि जाणते ‘क्षेत्र’ असे विवेचन करतात. हे द्रष्ट्या! क्षेत्र तुझ्या प्रत्ययावर अवलंबून दिसते; क्षेत्रज्ञ मात्र सदा प्रत्ययरूप आहे.
Word by Word
क्षेत्रज्ञःknower of the field (kṣetrajña)
क्षेत्रज्ञः:
Karta (कर्ता/Subject)
TypeNoun
Rootक्षेत्रज्ञ (प्रातिपदिक; क्षेत्र+ज्ञ)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (1st/Nominative), एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुषः (क्षेत्रस्य ज्ञः)
स्मर्यतेis remembered / is called to mind
स्मर्यते:
Kriya (क्रिया/Verb)
TypeVerb
Rootस्मृ (धातु)
Formलट् (Present), प्रथमपुरुष, एकवचन; कर्मणि प्रयोग (Passive)
तस्मात्therefore
तस्मात्:
Hetu (हेतु/Cause)
TypeIndeclinable
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formअव्यय; तस्मात् = ‘therefore/from that’ (ablatival adverbial use)
क्षेत्रम्field (body/realm)
क्षेत्रम्:
Karma (कर्म/Object)
TypeNoun
Rootक्षेत्र (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया (1st/2nd), एकवचन
तत्that
तत्:
Visheshana (विशेषण/Qualifier)
TypeAdjective
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; विशेषण (qualifier of क्षेत्रम्)
ज्ञैःby the knowers
ज्ञैः:
Karana (करण/Instrument-Agent)
TypeNoun
Rootज्ञ (प्रातिपदिक; ‘knower’)
Formपुंलिङ्ग, तृतीया (3rd/Instrumental), बहुवचन
विभाष्यतेis explained / is spoken of
विभाष्यते:
Kriya (क्रिया/Verb)
TypeVerb
Rootवि+भाष् (धातु)
Formलट् (Present), प्रथमपुरुष, एकवचन; कर्मणि प्रयोग (Passive)
क्षेत्रम्field
क्षेत्रम्:
Karma (कर्म/Object)
TypeNoun
Rootक्षेत्र (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन
तुbut / indeed
तु:
Sambandha (सम्बन्ध/Discourse particle)
TypeIndeclinable
Rootतु (अव्यय)
Formअव्यय; निपात (particle of contrast/emphasis)
अत्-प्रत्ययम्the suffix ‘-at’
अत्-प्रत्ययम्:
Karma (कर्म/Object)
TypeNoun
Rootअत्-प्रत्यय (प्रातिपदिक; अत्+प्रत्यय)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; तत्पुरुषः (अत् इति प्रत्ययः)
दृष्टम्is seen / is observed
दृष्टम्:
Kriya (क्रिया/Predicative)
TypeVerb
Rootदृश् (धातु)
Formकृदन्त; क्त-प्रत्ययान्त (past passive participle), नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; ‘seen/observed’
क्षेत्रज्ञःkṣetrajña
क्षेत्रज्ञः:
Karta (कर्ता/Subject)
TypeNoun
Rootक्षेत्रज्ञ (प्रातिपदिक; क्षेत्र+ज्ञ)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुषः
प्रत्ययःsuffix / affix
प्रत्ययः:
Pratijna (प्रतिज्ञा/Predicate nominative)
TypeNoun
Rootप्रत्यय (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
सदाalways
सदा:
Kala (काल/Time)
TypeIndeclinable
Rootसदा (अव्यय)
Formअव्यय; कालवाचक क्रियाविशेषण (adverb of time)