Shloka 82
प्रत्याहारवर्णनम्
Pratyāhāra—Cosmic Withdrawal / Dissolution Sequence
Devanagari script
नष्टं चैव यथा तत्त्वं तत्त्वानां तत्त्वदर्शने / यथेष्टं परिनिर्याति भिन्ने देहे सुनिर्वृते
Transliteration
naṣṭaṃ caiva yathā tattvaṃ tattvānāṃ tattvadarśane / yatheṣṭaṃ pariniryāti bhinne dehe sunirvṛte
Translation
तत्त्वांचे तत्त्वदर्शन झाल्यावर जसे तत्त्वाचे नाश होते; तसे देह भिन्न झाल्यावर, पूर्ण निर्वृत्तीत, तो इच्छेप्रमाणे प्रस्थान करतो।
Word by Word
naṣṭamdestroyed/vanished
naṣṭam:
Karta-anvaya (कर्तृविशेषण)
TypeAdjective
Rootnaṣ (धातु)
Formक्त-प्रत्ययान्त कृदन्त (past passive participle), नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; यहाँ प्रथमा (predicate)
caand
ca:
Samuccaya (समुच्चय)
TypeIndeclinable
Rootca (अव्यय)
Formअव्यय; समुच्चयबोधक
evaindeed
eva:
Nipāta (निपात)
TypeIndeclinable
Rooteva (अव्यय)
Formअव्यय; अवधारणार्थक (emphatic: just/indeed)
yathājust as
yathā:
Kriyā-viśeṣaṇa (क्रियाविशेषण)
TypeIndeclinable
Rootyathā (अव्यय)
Formअव्यय; उपमान/प्रकारवाचक (as/just as)
tattvamthe principle/reality
tattvam:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Roottattva (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; यहाँ प्रथमा (subject/predicate-noun)
tattvānāmof the principles
tattvānām:
Sambandha (सम्बन्ध/षष्ठी)
TypeNoun
Roottattva (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, षष्ठी (genitive), बहुवचन (plural)
tattva-darśanein the vision/realization of reality
tattva-darśane:
Adhikaraṇa (अधिकरण)
TypeNoun
Roottattva (प्रातिपदिक) + darśana (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, सप्तमी (locative), एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुष (tattvasya darśanam)
yathā-iṣṭamas one wishes
yathā-iṣṭam:
Kriyā-viśeṣaṇa (क्रियाविशेषण)
TypeIndeclinable
Rootyathā (अव्यय) + iṣṭa (प्रातिपदिक; कृदन्ताधारित)
Formअव्ययीभावसमास; क्रियाविशेषण (as desired)
pariniryātideparts/goes forth completely
pariniryāti:
Kriyā (क्रिया)
TypeVerb
Rootpari-nir-yā (धातु)
Formलट् (Present), परस्मैपदम्, प्रथमपुरुष, एकवचन
bhinnewhen (it is) separated/broken
bhinne:
Adhikaraṇa (अधिकरण)
TypeAdjective
Rootbhid (धातु)
Formक्त-प्रत्ययान्त कृदन्त (PPP), नपुंसकलिङ्ग, सप्तमी (locative), एकवचन; देहे इति विशेषणम्
dehein the body
dehe:
Adhikaraṇa (अधिकरण)
TypeNoun
Rootdeha (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग (masculine), सप्तमी (locative), एकवचन (singular)
su-nirvṛtein the well-settled/fully at-rest (state)
su-nirvṛte:
Adhikaraṇa (अधिकरण)
TypeAdjective
Rootsu (उपसर्ग/अव्यय) + nirvṛta (प्रातिपदिक; कृदन्ताधारित)
Formपुंलिङ्ग, सप्तमी, एकवचन; कर्मधारय (su + nirvṛta) ‘well at rest/fully content’; देहे इति विशेषणम्